॥वाल्मीकिरामायणम् ಅಯೋಧ್ಯಾಕಾಂಡ · 49ನೇ ಸರ್ಗ

ಅಯೋಧ್ಯಾಕಾಂಡ

ಸರ್ಗ

ಮೂರು ನದಿಗಳನ್ನು ದಾಟುವುದು

ಗ್ರಾಮವಾಸಿಗಳ ಶೋಕವಚನಗಳನ್ನು ಕೇಳುವುದು, ಕೋಸಲದೇಶವನ್ನು ದಾಟುವುದು, ವೇದಶ್ರುತಿ ಗೋಮತಿ ಸ್ಯಂದಿಕಾ ನದಿಗಳನ್ನು ದಾಟುವುದು, ಸೂತನೊಡನೆ ಬೇಟೆಯ ಕುರಿತು ಸಂಭಾಷಣೆ

ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಅಯೋಧ್ಯೆಯ ಸ್ತ್ರೀಯರು ರಾಮನಿಗಾಗಿ ಆರ್ತರಾಗಿ ಅತ್ತರು, ನಗರಿ ನಿಶ್ಶಬ್ದವಾಯಿತು. ಇಲ್ಲಿ ಕವಿಯು ಮತ್ತೆ ದಾರಿಯಲ್ಲಿರುವ ರಾಮನನ್ನು ಅನುಸರಿಸುತ್ತಾನೆ. ರಾಮನೂ ರಾತ್ರಿಯ ಉಳಿದ ಭಾಗದಲ್ಲಿ ಅದೇ ದಾರಿಯಲ್ಲಿ ಬಹುದೂರ ಸಾಗಿದನು; ಆ ಪುರುಷವ್ಯಾಘ್ರನು ತಂದೆಯ ಆಜ್ಞೆಯನ್ನು ನೆನೆಯುತ್ತಲೇ ಸಾಗಿದನು. ತಂದೆಯ ಮಾತೇ ಅವನ ರಥವನ್ನು ಮುನ್ನಡೆಸುವ ಶಕ್ತಿ, ಯಾರ ಭಯವೂ ಅಲ್ಲ. ಹಾಗೆ ಸಾಗುತ್ತಿರಲು ಆ ಮಂಗಳಕರವಾದ ರಾತ್ರಿ ಕಳೆಯಿತು; ಅನಂತರ ಅವನು ಮಂಗಳಕರವಾದ ಸಂಧ್ಯೆಯನ್ನು ಉಪಾಸಿಸಿ ಜನಪದಗಳನ್ನು ದಾಟಿದನು. ಉಳುಮೆಯಾದ ಗಡಿಗಳುಳ್ಳ ಗ್ರಾಮಗಳನ್ನೂ ಹೂಬಿಟ್ಟ ಕಾಡುಗಳನ್ನೂ ನೋಡುತ್ತಾ, ಉತ್ತಮ ಕುದುರೆಗಳಿಂದ ವೇಗವಾಗಿ ಸಾಗುತ್ತಿದ್ದರೂ ಅವನು ನಿಧಾನವಾಗಿ ಸಾಗುತ್ತಿರುವಂತೆ ಮುಂದೆ ಹೋದನು. ಇಲ್ಲಿ ‘ನಿಧಾನವಾಗಿ ಎಂಬಂತೆ’ ಎಂಬ ಪದವನ್ನು ಮನನ ಮಾಡಬೇಕು — ವೇಗವಾದರೋ ಮಹತ್ತರವಾದುದು, ಆದರೆ ದಾರಿಯ ಶೋಭೆಯಲ್ಲಿ ತನ್ಮಯನಾದ ನೋಡುಗನಿಗೆ ಆ ವೇಗ ಮಂದವಾದಂತೆ ತೋರುತ್ತದೆ. ಇದರಿಂದ ಕವಿಯು ರಾಮನ ದೃಷ್ಟಿ ಪ್ರವಾಸದುಃಖದಿಂದ ಮಲಿನವಾಗಿಲ್ಲ, ದೇಶದ ಸೌಂದರ್ಯವನ್ನು ಗ್ರಹಿಸಲು ಸಮರ್ಥವಾಗಿಯೇ ಇದೆ ಎಂದು ಸೂಚಿಸುತ್ತಾನೆ. ‘ವಿಷಯಗಳು’ ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಜನಪದಗಳನ್ನು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ; ಅಯೋಧ್ಯೆಯ ಹೊರಗಿನ ಮೊದಲ ಪ್ರದೇಶವನ್ನೇ ಅವನು ಈಗ ಪ್ರವೇಶಿಸುತ್ತಿದ್ದಾನೆ.

ದಾರಿಯಲ್ಲಿ ಹಳ್ಳಿಗಳ ನೆಲೆಗಳಲ್ಲಿ ವಾಸಿಸುವ ಜನರ ಮಾತುಗಳು ರಾಮನ ಕಿವಿಗೆ ಬೀಳುತ್ತವೆ. ಅವರು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ — ‘ಕಾಮಕ್ಕೆ ವಶನಾದ ರಾಜ ದಶರಥನಿಗೆ ಧಿಕ್ಕಾರ. ಅಯ್ಯೋ, ಇಂದು ಕ್ರೂರಳೂ ಪಾಪಿಯೂ ಪಾಪದೊಡನೆ ನಂಟುಳ್ಳವಳೂ ಆದ ಕೈಕೇಯಿ, ತೀಕ್ಷ್ಣಳಾಗಿ, ಮರ್ಯಾದೆಯನ್ನು ಮುರಿದು, ತೀಕ್ಷ್ಣವಾದ ಕೃತ್ಯದಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿದ್ದಾಳೆ. ಏಕೆಂದರೆ ರಾಜನ ಇಂತಹ ಧಾರ್ಮಿಕನಾದ, ಮಹಾಪ್ರಾಜ್ಞನಾದ, ದಯಾಳುವಾದ, ಜಿತೇಂದ್ರಿಯನಾದ ಮಗನನ್ನು ಅವಳು ವನವಾಸಕ್ಕೆ ಕಳುಹಿಸುತ್ತಿದ್ದಾಳೆ.’ ಇಲ್ಲಿ ಗಮನಿಸಬೇಕು — ಗ್ರಾಮೀಣ ಜನರು ರಾಜದ್ರೋಹದಿಂದ ಮಾತನಾಡುವುದಿಲ್ಲ, ಧರ್ಮದ ಉಲ್ಲಂಘನೆಯಿಂದ ಪೀಡಿತರಾಗಿ ಮಾತನಾಡುತ್ತಾರೆ. ರಾಮನ ಗುಣಗಳೇ ಅವರ ಶೋಕಕ್ಕೆ ಕಾರಣ; ದಯಾಳುವೂ ಜಿತೇಂದ್ರಿಯನೂ ಆದವನನ್ನೇ ಕಾಡಿಗೆ ಕಳುಹಿಸಲಾಗುತ್ತಿದೆ ಎಂಬ ಅನ್ಯಾಯ ಅವರನ್ನು ಸುಡುತ್ತದೆ. ಇದಲ್ಲದೆ ‘ಮರ್ಯಾದೆಯನ್ನು ಮುರಿದವಳು’ ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಕೈಕೇಯಿಯ ದೋಷ ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗುತ್ತದೆ — ಅವಳು ಕೇವಲ ಸ್ವಾರ್ಥಿಯಲ್ಲ, ಕುಲಧರ್ಮದ ಎಲ್ಲೆಯನ್ನೇ ಮುರಿದವಳು. ‘ತೀಕ್ಷ್ಣಳಾಗಿ ತೀಕ್ಷ್ಣ ಕೃತ್ಯದಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿದ್ದಾಳೆ’ ಎಂಬ ಪುನರುಕ್ತಿಯೂ ಉದ್ದೇಶಪೂರ್ವಕವಾದುದು — ಸ್ವಭಾವದಿಂದಲೇ ತೀಕ್ಷ್ಣಳಾದವಳು ಈಗ ತೀಕ್ಷ್ಣ ಕೃತ್ಯದಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿದ್ದಾಳೆ ಎಂಬುದೇ ಅರ್ಥ.

ಜನರು ಮತ್ತೆ ಹೇಳುತ್ತಾರೆ — ‘ಸದಾ ಸುಖಗಳಲ್ಲೇ ರಮಿಸುತ್ತಿದ್ದ ಮಹಾಭಾಗ್ಯವತಿ ಜನಕನಂದಿನಿ ಸೀತೆ ದುಃಖಗಳನ್ನು ಹೇಗೆ ತಾನೇ ಅನುಭವಿಸುವಳು? ಅಯ್ಯೋ, ಪ್ರಜೆಗಳಿಗೆ ಪ್ರಿಯನಾದ ಪಾಪರಹಿತ ರಾಮನನ್ನು ಇಲ್ಲಿ ಪರಿತ್ಯಜಿಸಲು ಬಯಸುವಷ್ಟು ರಾಜ ದಶರಥನು ತನ್ನ ಮಗನ ಮೇಲೆ ನಿಃಸ್ನೇಹಿಯಾಗಿಬಿಟ್ಟನು.’ ಗ್ರಾಮವಾಸಿಗಳ ಈ ಮಾತುಗಳನ್ನು ಕೇಳುತ್ತಲೇ ವೀರನಾದ ಕೋಸಲೇಶ್ವರನು ಕೋಸಲದೇಶವನ್ನು ದಾಟಿದನು. ರಾಮನ ವಿಯೋಗ ಕೇವಲ ಅಯೋಧ್ಯೆಯ ನಾಗರಿಕರದಲ್ಲ, ಇಡೀ ಜನಪದದ ಶೋಕ ಎಂದು ಕವಿ ಇಲ್ಲಿ ಸೂಚಿಸುತ್ತಾನೆ. ಇದಲ್ಲದೆ ರಾಮನು ಆ ಮಾತುಗಳನ್ನು ಕೇಳುತ್ತಾನೆ, ಆದರೆ ಉತ್ತರಿಸುವುದಿಲ್ಲ, ರಥವನ್ನೂ ನಿಲ್ಲಿಸುವುದಿಲ್ಲ — ತಂದೆಯ ಆಜ್ಞೆಯ ಪಾಲನೆಯೇ ಅವನ ಉತ್ತರ. ಇದೇ ಈ ಕಾಂಡದ ಮೂಲಭೂತ ಬೋಧೆ. ‘ಕೋಸಲೇಶ್ವರ’ ಎಂಬ ವಿಶೇಷಣ ಇಲ್ಲಿ ಮಾರ್ಮಿಕವಾದುದು — ರಾಜ್ಯದಿಂದ ಚ್ಯುತನಾದವನನ್ನೇ ಕವಿ ಕೋಸಲರ ಈಶ್ವರ ಎಂದು ಕರೆಯುತ್ತಾನೆ.

ಅನಂತರ ಅವನು ಮಂಗಳಕರವಾದ ನೀರನ್ನು ಹರಿಸುವ ವೇದಶ್ರುತಿ ಎಂಬ ನದಿಯನ್ನು ದಾಟಿ ಅಗಸ್ತ್ಯರು ವಾಸಿಸಿದ ದಿಕ್ಕಿನತ್ತ (ದಕ್ಷಿಣಕ್ಕೆ) ಮುಖಮಾಡಿ ಸಾಗಿದನು. ಬಹಳ ಹೊತ್ತು ಸಾಗಿ, ತಂಪಾದ ನೀರನ್ನು ಹರಿಸುವ, ಗೋವುಗಳಿಂದ ತುಂಬಿದ ಜೌಗುತೀರಗಳುಳ್ಳ, ಸಮುದ್ರಗಾಮಿನಿಯಾದ ಗೋಮತಿ ನದಿಯನ್ನು ದಾಟಿದನು. ಗೋಮತಿಯನ್ನೂ ದಾಟಿ, ವೇಗವಾಗಿ ಓಡುವ ಕುದುರೆಗಳಿಂದ ಅವನು ನವಿಲುಗಳ ಹಂಸಗಳ ಕೂಗಿನಿಂದ ತುಂಬಿದ ಸ್ಯಂದಿಕಾ ನದಿಯನ್ನು ದಾಟಿದನು. ಅಲ್ಲಿ ಅವನು ವೈದೇಹಿಗೆ, ಹಿಂದೆ ಮನುಮಹಾರಾಜನು ಇಕ್ಷ್ವಾಕುವಿಗೆ ಕೊಟ್ಟಿದ್ದ, ಜನಪದಗಳಿಂದ ಆವೃತವಾದ ಆ ಸಮೃದ್ಧ ಭೂಮಿಯನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತಾನೆ. ಈ ದರ್ಶನವನ್ನು ಮನನ ಮಾಡಬೇಕು — ಕಾಡಿಗೆ ಹೋಗುತ್ತಿದ್ದರೂ ರಾಮನು ಪಿತೃಪರಂಪರೆಯ ಸ್ಮರಣೆಯನ್ನು ಬಿಡುವುದಿಲ್ಲ, ಪತ್ನಿಗೆ ಕುಲದ ಭೂಮಿಯನ್ನೇ ಮೊದಲು ತೋರಿಸುತ್ತಾನೆ. ತಾನು ತ್ಯಜಿಸುತ್ತಿರುವ ಭೂಮಿಯ ಮಾಹಾತ್ಮ್ಯವನ್ನೇ ಅವನು ಸೀತೆಗೆ ಹೇಳುತ್ತಾನೆ; ಇದರಿಂದ ಅವನ ತ್ಯಾಗ ವಿರಕ್ತಿಯದಲ್ಲ, ಧರ್ಮದ ಫಲ ಎಂದು ತಿಳಿಯುತ್ತದೆ. ಮೂರು ನದಿಗಳನ್ನೂ ದಕ್ಷಿಣಕ್ಕೆ ಸಾಗುವವರ ಕ್ರಮದಲ್ಲೇ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ — ವೇದಶ್ರುತಿ, ಗೋಮತಿ, ಸ್ಯಂದಿಕಾ; ಈ ದಾರಿ ಅಯೋಧ್ಯೆಯ ಆಗ್ನೇಯಕ್ಕೆ ಗಂಗಾತೀರದವರೆಗೆ ಕೊಂಡೊಯ್ಯುತ್ತದೆ.

ಅನಂತರ ಆ ಶ್ರೀಮಂತನಾದ ಪುರುಷೋತ್ತಮನು ಸಾರಥಿಯನ್ನು ಮತ್ತೆ ಮತ್ತೆ ‘ಸೂತನೇ’ ಎಂದು ಕರೆದು, ಮದಿಸಿದ ಹಂಸದಂತಹ ಸ್ವರದಲ್ಲಿ ಹೇಳಿದನು — ‘ಮತ್ತೆ ಮರಳಿ ಬಂದು ತಾಯಿಯೊಡನೆಯೂ ತಂದೆಯೊಡನೆಯೂ ಕೂಡಿ ಸರಯೂ ತೀರದ ಹೂಬಿಟ್ಟ ಕಾಡಿನಲ್ಲಿ ನಾನು ಎಂದು ಬೇಟೆಗೆ ಅಲೆದಾಡುವೆನು? ನಾನು ಬೇಟೆಯನ್ನು ಅತಿಯಾಗಿ ಬಯಸುವುದಿಲ್ಲ; ಆದರೆ ಅದು ಲೋಕದಲ್ಲಿ ರಾಜರ್ಷಿಗಳಿಂದ ಮನ್ನಿಸಲ್ಪಟ್ಟ ಅನುಪಮವಾದ ವಿನೋದ.’ ಈ ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಕಾಡಿನಲ್ಲಿ ಬೇಟೆ ರಾಜರ್ಷಿಗಳ ವಿನೋದಕ್ಕಾಗಿಯೇ ಪ್ರವೃತ್ತವಾದುದು; ಸಕಾಲದಲ್ಲಿ ಮಾಡುವ ಅದನ್ನು ಮನುಷ್ಯರೂ ಧನುರ್ಧಾರಿಗಳೂ ಬಯಸುತ್ತಾರೆ. ಹೀಗೆ ಆಯಾ ವಿಷಯವನ್ನು ಉದ್ದೇಶಿಸಿ ಮಧುರವಾದ ವಾಣಿಯಿಂದ ಮಾತನಾಡುತ್ತಾ ಇಕ್ಷ್ವಾಕುವಂಶಜನು ಆ ದಾರಿಯಲ್ಲಿ ಸಾಗಿದನು. ಸರ್ಗಾಂತ್ಯದಲ್ಲಿ ರಾಮನ ಶಾಂತ ಮನಸ್ಸು ಕಾಣುತ್ತದೆ — ಅವನು ವಿಲಪಿಸುವುದಿಲ್ಲ, ಕೈಕೇಯಿಯನ್ನು ನಿಂದಿಸುವುದಿಲ್ಲ; ಮರಳಿ ಬರುವ ಆಸೆಯನ್ನು ಹೊತ್ತು ಸೂತನೊಡನೆ ಮಧುರವಾಗಿ ಸಂಭಾಷಿಸುತ್ತಾನೆ. ಜನರು ವಿಲಪಿಸುತ್ತಾರೆ, ರಾಮನಾದರೋ ಬೇಟೆಯ ಸ್ಮರಣೆಯಿಂದ ಸೂತನ ಶೋಕವನ್ನು ದೂರಮಾಡುತ್ತಾನೆ — ಇದೇ ಧೀರನ ಲಕ್ಷಣ.

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्येऽयोध्याकाण्डे एकोनपञ्चाशः सर्गः॥ ४९॥

ತಪ್ಪನ್ನು ತಿಳಿಸಿ

ಮೂಲ ಶ್ಲೋಕಗಳು ಮತ್ತು ಪದವಿವರಣೆಯೊಂದಿಗೆ ಓದಿ