ಸರ್ಗ
ನಗರಸ್ತ್ರೀಯರ ವಿಲಾಪ
ಪುರಜನರು ಮನೆಗೆ ಮರಳುವುದು, ನಗರದಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲ ವ್ಯವಹಾರಗಳೂ ನಿಲ್ಲುವುದು, ಸ್ತ್ರೀಯರು ಪತಿಯರನ್ನು ನಿಂದಿಸುವುದು ಮತ್ತು ಕೈಕೇಯಿಯನ್ನು ದೂಷಿಸುವುದು, ರಾಮನ ಗುಣಸ್ಮರಣೆ, ದಿನಾಂತ್ಯದಲ್ಲಿ ಅಯೋಧ್ಯೆಯ ಕಾಂತಿಹೀನತೆ
ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಪುರಜನರು ರಾಮನನ್ನು ಕಾಣದೆ ಅಯೋಧ್ಯೆಗೆ ಮರಳಿದರು. ಈ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಅವರ ಮನೆಗಳಲ್ಲೂ ನಗರದಲ್ಲೂ ಶೋಕದ ವಿಸ್ತಾರ ವರ್ಣಿತವಾಗಿದೆ. ರಾಮನ ಬಳಿಗೆ ಹೋಗಿಯೂ ಹಿಂದಿರುಗಿದ, ವಿಷಣ್ಣರಾದ, ಅತ್ಯಂತ ಪೀಡಿತರಾದ, ಕಣ್ಣೀರಿನಿಂದ ತುಂಬಿದ ಕಣ್ಣುಗಳುಳ್ಳ, ಶೋಕಗ್ರಸ್ತರಾದ, ಸಾಯಲು ಸಿದ್ಧರಾದ ಆ ನಗರವಾಸಿಗಳ — ಮನಸ್ಸು ಕುಗ್ಗಿದವರ — ಸತ್ತ್ವವೇ ಹೊರಟುಹೋದಂತಿತ್ತು — ಪ್ರಾಣಗಳು ದೇಹದಿಂದ ಹೊರಟುಹೋದಂತೆ ತೋರುತ್ತಿತ್ತು. ತಮ್ಮ ತಮ್ಮ ಮನೆಗಳಿಗೆ ಬಂದು ಮಕ್ಕಳೂ ಹೆಂಡತಿಯರೂ ಸುತ್ತುವರಿದಿರಲು ಎಲ್ಲರೂ ಕಣ್ಣೀರಿನಿಂದ ಮುಚ್ಚಿದ ಮುಖಗಳಿಂದ ಅತ್ತರು. ಅನಂತರ ನಗರದ ಎಲ್ಲ ವ್ಯವಹಾರಗಳೂ ನಿಂತುಹೋದವು — ಯಾರೂ ಹರ್ಷಿಸಲಿಲ್ಲ, ಯಾರೂ ಸಂತೋಷಪಡಲಿಲ್ಲ; ವರ್ತಕರು ಸರಕುಗಳನ್ನು ಹರಡಲಿಲ್ಲ, ಹರಡಿದ್ದ ಸರಕುಗಳೂ ಶೋಭಿಸಲಿಲ್ಲ, ಗೃಹಸ್ಥರು ಅಡುಗೆ ಮಾಡಲಿಲ್ಲ. ಊಟವನ್ನೂ ಬೇಯಿಸಲಿಲ್ಲ ಎಂಬುದರಿಂದ ಶೋಕದ ಗಾಢತೆಯನ್ನು ತೋರಿಸಲಾಗಿದೆ. ಮೊದಲ ಎರಡು ಶ್ಲೋಕಗಳು ಒಂದೇ ವಾಕ್ಯವನ್ನು ರಚಿಸುತ್ತವೆ — ಮೊದಲನೆಯದರಲ್ಲಿ ವಿಶೇಷಣಗಳು, ಎರಡನೆಯದರಲ್ಲಿ ‘ಸತ್ತ್ವವು ಹೊರಟುಹೋದಂತೆ’ ಎಂಬ ವಿಧೇಯ. ‘ಸತ್ತ್ವ’ ಎಂದರೆ ಇಲ್ಲಿ ಪ್ರಾಣ ಅಥವಾ ಧೈರ್ಯ; ಅದು ಹೊರಟುಹೋದಂತೆ ಎಂಬುದು ಉತ್ಪ್ರೇಕ್ಷೆ. ನಾಲ್ಕನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ನಗರಜೀವನದ ನಾಲ್ಕು ಸ್ತಂಭಗಳನ್ನು ನಿರ್ದೇಶಿಸಲಾಗಿದೆ — ಹರ್ಷ, ವಾಣಿಜ್ಯ, ಸರಕುಗಳ ಶೋಭೆ, ಮನೆಯ ಅಡುಗೆ; ಅವೆಲ್ಲವೂ ಏಕಕಾಲದಲ್ಲಿ ನಿಂತುಹೋದವು. ಇದರಿಂದ ಕವಿಯು ಶೋಕವನ್ನು ವರ್ಣಿಸುವುದಿಲ್ಲ, ಅದರ ಫಲಗಳನ್ನು ಮಾತ್ರ ತೋರಿಸುತ್ತಾನೆ — ಇದೇ ಈ ಸರ್ಗದ ಕಲಾಕೌಶಲ.
ಕಳೆದುಹೋದ ವಸ್ತುವನ್ನು ಮತ್ತೆ ಕಂಡರೂ ಯಾರೂ ಸಂತೋಷಪಡಲಿಲ್ಲ, ವಿಪುಲವಾದ ಧನಲಾಭವಾದರೂ ಇಲ್ಲ. ಚೊಚ್ಚಲ ಮಗನನ್ನು ಪಡೆದ ತಾಯಿಯೂ ಆನಂದಿಸಲಿಲ್ಲ — ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಎರಡು ಪರಮ ಹರ್ಷಕಾರಣಗಳಿವೆಯೋ ಅವೂ ಇಂದು ನಿಷ್ಫಲ ಎಂಬುದೇ ಭಾವ. ಮನೆಮನೆಯಲ್ಲೂ ಸ್ತ್ರೀಯರು ಅಳುತ್ತಾ, ದುಃಖಾರ್ತರಾಗಿ, ಮನೆಗೆ ಬಂದ ಪತಿಯರನ್ನು ಮಾತುಗಳಿಂದ ನಿಂದಿಸಿದರು — ಅಂಕುಶಗಳಿಂದ ಆನೆಗಳನ್ನು ತಿವಿಯುವಂತೆ. ಅವರು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ — ‘ರಾಘವನನ್ನು ಕಾಣದವರಿಗೆ ಮನೆಗಳಿಂದ ಏನಾಗಬೇಕು, ಹೆಂಡತಿಯರಿಂದ ಏನು, ಧನದಿಂದ ಏನು, ಮಕ್ಕಳಿಂದಾಗಲೀ ಸುಖಗಳಿಂದಾಗಲೀ ಏನು? ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಒಬ್ಬನೇ ಸತ್ಪುರುಷ, ಅವನು ಲಕ್ಷ್ಮಣ — ಅವನು ಸೀತೆಯೊಡನೆ ಕಾಡಿನಲ್ಲಿ ಕಾಕುತ್ಸ್ಥ ರಾಮನ ಸೇವೆ ಮಾಡುತ್ತಾ ಹಿಂಬಾಲಿಸುತ್ತಿದ್ದಾನೆ.’ ಪತಿಯರನ್ನು ನಿಂದಿಸುತ್ತಾ ಅವರು ಲಕ್ಷ್ಮಣನನ್ನು ಪ್ರಶಂಸಿಸುತ್ತಾರೆ — ಈ ಹೋಲಿಕೆಯೇ ಅವರ ನಿಂದೆಯ ಬಲ. ಐದನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಎರಡು ದೃಷ್ಟಾಂತಗಳಿವೆ — ಕಳೆದುಹೋದ ವಸ್ತುವಿನ ಮರುಲಾಭ ಮತ್ತು ಚೊಚ್ಚಲ ಮಗನ ಜನನ; ಎರಡೂ ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಪರಮ ಹರ್ಷಕಾರಣಗಳು, ಆದರೂ ಇಂದು ನಿಷ್ಫಲ. ಆರನೆಯದರಲ್ಲಿ ‘ಅಂಕುಶಗಳಿಂದ ಆನೆಗಳನ್ನು’ ಎಂಬ ಉಪಮೆ ವಿಚಿತ್ರವಾದುದು — ಪತ್ನಿಯರ ಮಾತುಗಳು ಅಂಕುಶದಂತೆ ತೀಕ್ಷ್ಣ, ಪತಿಯರು ಆನೆಗಳಂತೆ ಮೂಕರು. ಏಳನೆಯದರಲ್ಲಿ ‘ಮನೆ, ಹೆಂಡತಿ, ಧನ, ಮಕ್ಕಳು, ಸುಖ’ ಎಂದು ಗೃಹಸ್ಥಜೀವನದ ಎಲ್ಲ ಸಾಧನಗಳನ್ನೂ ಎಣಿಸಿ ಅವುಗಳ ನಿರರ್ಥಕತೆಯನ್ನು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ಎಂಟನೆಯದರಲ್ಲಿ ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ಒಂದೇ ಸ್ತುತಿ ಉಳಿದೆಲ್ಲರ ನಿಂದೆಯಾಗುತ್ತದೆ.
ಅನಂತರ ಆ ಸ್ತ್ರೀಯರು ಕಾಡನ್ನೇ ಧನ್ಯವೆಂದು ಭಾವಿಸುತ್ತಾರೆ. ‘ಕಾಕುತ್ಸ್ಥನು ಯಾವುದರ ಶುಚಿಯಾದ ನೀರಿನಲ್ಲಿ ಮುಳುಗಿ ಮುಂದೆ ಸಾಗುವನೋ ಆ ನದಿಗಳೂ ಕಮಲದ ಕೊಳಗಳೂ ಸರೋವರಗಳೂ ಪುಣ್ಯ ಮಾಡಿದವು. ರಮ್ಯವಾದ ಕಾನನಗಳುಳ್ಳ ಅಡವಿಗಳೂ, ವಿಶಾಲವಾದ ಜೌಗುಪ್ರದೇಶಗಳುಳ್ಳ ನದಿಗಳೂ, ತಪ್ಪಲುಗಳುಳ್ಳ ಪರ್ವತಗಳೂ ಕಾಕುತ್ಸ್ಥನನ್ನು ಶೋಭಿಸುವುವು.’ ಇಲ್ಲಿ ವೈಪರೀತ್ಯ ರಮಣೀಯವಾದುದು — ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ಪ್ರದೇಶವು ಪುರುಷನನ್ನು ಶೋಭಿಸುತ್ತದೆ, ಇಲ್ಲಿಯಾದರೋ ರಾಮನೇ ಅವುಗಳಿಗೆ ಶೋಭೆ ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ‘ರಾಮನು ಯಾವ ಕಾನನವನ್ನಾಗಲೀ ಪರ್ವತವನ್ನಾಗಲೀ ಸೇರುವನೋ, ಅದು ಬಂದ ಪ್ರಿಯ ಅತಿಥಿಯಂತಿರುವ ಅವನನ್ನು ಪೂಜಿಸದಿರಲಾರದು.’ ವಿಚಿತ್ರವಾದ ಹೂವಿನ ಶಿರೋಭೂಷಣಗಳುಳ್ಳ, ಅನೇಕ ಹೂಗೊಂಚಲುಗಳನ್ನು ಧರಿಸಿದ, ದುಂಬಿಗಳಿಂದ ಶೋಭಿಸುವ ಮರಗಳು ರಾಘವನಿಗೆ ತಮ್ಮನ್ನು ತೋರಿಸಿಕೊಳ್ಳುವುವು; ಪರ್ವತಗಳು ಅನುಕಂಪದಿಂದ ಅಕಾಲದಲ್ಲೂ ಶ್ರೇಷ್ಠ ಹೂವುಗಳನ್ನೂ ಹಣ್ಣುಗಳನ್ನೂ ಬಂದ ರಾಮನಿಗೆ ತೋರಿಸುವುವು; ಪರ್ವತಗಳು ನಿರ್ಮಲವಾದ ನೀರನ್ನು ಹರಿಸುತ್ತಾ ಬಗೆಬಗೆಯ ವಿಚಿತ್ರ ಜಲಪಾತಗಳನ್ನು ತೋರಿಸುವುವು. ಅಚೇತನಗಳಾದ ಮರ, ಬೆಟ್ಟ, ನದಿಗಳ ಬಗ್ಗೆಯೂ ಅವು ಸಚೇತನಗಳೆಂಬಂತೆ ಮಾಡಿದ ಈ ಕಲ್ಪನೆ ನಗರಸ್ತ್ರೀಯರ ಪ್ರೇಮದ್ದೇ ಪ್ರಕಾಶ. ಒಂಬತ್ತನೆಯ ಮತ್ತು ಹತ್ತನೆಯ ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ಜಲ ಸ್ಥಲಗಳ ವಿಭಾಗವಿದೆ — ಒಂದೆಡೆ ನದಿಗಳು, ಕಮಲದ ಕೊಳಗಳು, ಸರೋವರಗಳು; ಇನ್ನೊಂದೆಡೆ ಅಡವಿಗಳು, ನದಿಗಳು, ಪರ್ವತಗಳು. ಹನ್ನೊಂದನೆಯದರಲ್ಲಿ ‘ಪ್ರಿಯ ಅತಿಥಿಯಂತೆ’ ಎಂಬುದರಿಂದ ಅತಿಥಿಪೂಜೆಯ ಧರ್ಮ ಕಾಡನ್ನೂ ಕಟ್ಟಿಹಾಕುತ್ತದೆ ಎಂಬ ಉಕ್ತಿ. ಹನ್ನೆರಡನೆಯದರಲ್ಲಿ ಮರಗಳಿಗೆ ಮೂರು ವಿಶೇಷಣಗಳು — ಹೂವಿನ ಶಿರೋಭೂಷಣ, ಹೂಗೊಂಚಲುಗಳ ಧಾರಣೆ, ದುಂಬಿಗಳಿಂದ ಶೋಭೆ. ಹದಿಮೂರನೆಯದರಲ್ಲಿ ‘ಅನುಕಂಪದಿಂದ’ ಎಂದು ದಯೆಯನ್ನು ಕಾರಣವನ್ನಾಗಿ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ; ಋತುನಿಯಮವೂ ದಯೆಯಿಂದ ಮುರಿಯುತ್ತದೆ ಎಂಬ ಅತಿಶಯೋಕ್ತಿ. ಹದಿನಾಲ್ಕನೆಯದರಲ್ಲಿ ಜಲಪಾತಗಳ ವೈವಿಧ್ಯವನ್ನು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ.
‘ಪರ್ವತಾಗ್ರಗಳಲ್ಲಿರುವ ಮರಗಳು ರಾಘವನನ್ನು ರಮಿಸುವುವು. ರಾಮನೆಲ್ಲಿರುವನೋ ಅಲ್ಲಿ ಭಯವಿಲ್ಲ, ಪರಾಭವವೂ ಇಲ್ಲ; ಏಕೆಂದರೆ ಅವನು ಶೂರ, ಮಹಾಬಾಹು, ದಶರಥನ ಮಗ.’ ಅನಂತರ ಅವರು ಪ್ರೇರೇಪಿಸುತ್ತಾರೆ — ‘ಅವನು ಹೆಚ್ಚು ದೂರ ಹೋಗದಿರುವಾಗಲೇ ನಾವು ರಾಘವನನ್ನು ಹಿಂಬಾಲಿಸೋಣ; ಅಂತಹ ಮಹಾತ್ಮನಾದ ಒಡೆಯನ ಪಾದಗಳ ನೆರಳೇ ಸುಖ; ಅವನೇ ಈ ಜನರ ನಾಥ, ಅವನೇ ಗತಿ, ಅವನೇ ಪರಮ ಆಶ್ರಯ.’ ‘ನಾವು ಸೀತೆಯ ಸೇವೆ ಮಾಡುವೆವು, ನೀವು ರಾಘವನ ಸೇವೆ ಮಾಡಿ’ ಎಂದು ದುಃಖಾರ್ತರಾದ ಪುರಸ್ತ್ರೀಯರು ಪತಿಯರಿಗೆ ಅದನ್ನೂ ಇದನ್ನೂ ಹೇಳಿದರು. ‘ಅರಣ್ಯದಲ್ಲಿ ನಿಮ್ಮ ಯೋಗಕ್ಷೇಮವನ್ನು ರಾಘವನು ನೋಡಿಕೊಳ್ಳುವನು, ಈ ಸ್ತ್ರೀಜನರ ಯೋಗಕ್ಷೇಮವನ್ನು ಸೀತೆ ನೋಡಿಕೊಳ್ಳುವಳು’ ಎಂದೂ ಹೇಳಿದರು. ‘ಯೋಗಕ್ಷೇಮ’ ಎಂದರೆ ದೊರೆಯದುದರ ಲಾಭ, ದೊರೆತುದರ ರಕ್ಷಣೆ; ಕಾಡಿನಲ್ಲೂ ರಾಮ ಸೀತೆಯರ ಆಶ್ರಯದಲ್ಲಿ ಅದು ಸಿದ್ಧಿಸುತ್ತದೆ ಎಂಬುದೇ ಅವರ ವಿಶ್ವಾಸ. ಹದಿನೈದನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ‘ರಾಮನೆಲ್ಲಿರುವನೋ ಅಲ್ಲಿ ಭಯವಿಲ್ಲ’ ಎಂಬ ವಾಕ್ಯ ಈ ಕಾಂಡದ ಪ್ರಸಿದ್ಧ ಸೂತ್ರದಂತಿದೆ. ಹದಿನಾರನೆಯದರಲ್ಲಿ ‘ಅವನು ಹೆಚ್ಚು ದೂರ ಹೋಗದಿರುವಾಗಲೇ’ ಎಂಬುದರಿಂದ ಅವಸರ ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ — ಇನ್ನೂ ಅವನು ದೂರ ಹೋಗಿಲ್ಲ ಎಂಬ ಆಸೆ. ಹದಿನೇಳನೆಯದರಲ್ಲಿ ‘ಪಾದಗಳ ನೆರಳು’ ಎಂಬುದು ಸ್ವಾಮಿಯ ಆಶ್ರಯದ ರೂಪಕ; ‘ನಾಥ, ಗತಿ, ಪರಾಯಣ’ ಎಂಬ ಮೂರು ಪದಗಳು ಕ್ರಮವಾಗಿ ರಕ್ಷಕತ್ವ, ಅವಲಂಬನ, ಅಂತಿಮಾಶ್ರಯತ್ವಗಳನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತವೆ. ಹದಿನೆಂಟನೆಯದರಲ್ಲಿ ಸ್ತ್ರೀಪುರುಷರ ಕಾರ್ಯವಿಭಾಗ ಸ್ಪಷ್ಟ — ಸ್ತ್ರೀಯರು ಸೀತೆಯ ಸೇವೆ ಮಾಡುವರು, ಪುರುಷರು ರಾಮನದು.
‘ಅಪರಿಚಿತವಾದಂತಿರುವ, ಕಳವಳಗೊಂಡ ಜನರಿಂದ ತುಂಬಿದ, ಮನಸ್ಸಿಗೆ ಹಿಡಿಸದ, ಪ್ರಜ್ಞೆಗೆಟ್ಟ ಈ ವಾಸದಿಂದ ಯಾರು ತಾನೇ ಸಂತೋಷಪಡುವರು?’ ಎಂದು ಅವರು ಕೇಳುತ್ತಾರೆ — ನಗರ ಅದೇ, ಆದರೆ ಅದರ ಪ್ರೀತಿಯೆಲ್ಲವೂ ಹೋಗಿದೆ. ‘ರಾಜ್ಯವು ಕೈಕೇಯಿಯದಾದರೆ ಅದು ಅಧರ್ಮಯುತವಾಗಿ ಅನಾಥವಾದಂತಾಗುವುದು; ಆಗ ನಮಗೆ ಬದುಕಿನಿಂದಲೇ ಪ್ರಯೋಜನವಿಲ್ಲ, ಇನ್ನು ಮಕ್ಕಳಿಂದೇನು, ಧನದಿಂದೇನು? ಐಶ್ವರ್ಯಕ್ಕಾಗಿ ಮಗನನ್ನೂ ಪತಿಯನ್ನೂ ತ್ಯಜಿಸಿದ ಆ ಕುಲಕಳಂಕಿನಿ ಕೈಕೇಯಿ ಇನ್ನಾರನ್ನು ತಾನೇ ತ್ಯಜಿಸಳು? ಮಕ್ಕಳ ಮೇಲೆ ಆಣೆಯಿಟ್ಟು ಹೇಳುತ್ತೇವೆ — ಕೈಕೇಯಿ ಬದುಕಿರುವವರೆಗೆ ನಾವು ಬದುಕಿದ್ದರೂ ಅವಳ ರಾಜ್ಯದಲ್ಲಿ ಸೇವಕರಾಗಿಯೂ ವಾಸಿಸುವುದಿಲ್ಲ. ರಾಜೇಂದ್ರನ ಮಗನನ್ನು ಗಡೀಪಾರು ಮಾಡಿದ ಆ ನಿರ್ದಯಿ, ಅಧರ್ಮಿಷ್ಠೆ, ದುರ್ನಡತೆಯವಳನ್ನು ಪಡೆದು ಯಾರು ಸುಖವಾಗಿ ಬದುಕುವರು? ಇದೆಲ್ಲವೂ ಉಪದ್ರವಕ್ಕೆ ಒಳಗಾಗಿದೆ, ಯಜ್ಞರಹಿತವಾಗಿದೆ, ನಾಯಕರಹಿತವಾಗಿದೆ; ಕೈಕೇಯಿಯ ಕಾರಣದಿಂದ ಎಲ್ಲವೂ ವಿನಾಶ ಹೊಂದುವುದು.’ ರಾಜಕುಲದಲ್ಲಿ ಒಬ್ಬಳ ಇಚ್ಛೆಯಿಂದ ಇಡೀ ರಾಷ್ಟ್ರವೇ ಕ್ಷೀಣಿಸುತ್ತದೆ ಎಂಬುದೇ ಇಲ್ಲಿಯ ನೀತಿ. ಇಪ್ಪತ್ತನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ‘ಅಪ್ರತೀತ’ ಎಂಬುದರಿಂದ, ಹಿಂದೆ ಪರಿಚಿತವಾಗಿದ್ದುದು ಇಂದು ಅಪರಿಚಿತವಾದಂತಿದೆ ಎಂಬುದೇ ಭಾವ. ಇಪ್ಪತ್ತೊಂದನೆಯದರಲ್ಲಿ ‘ಅನಾಥವತ್’ ಎಂಬಲ್ಲಿ ‘ವತ್’ ಪ್ರತ್ಯಯದಿಂದ ಸಾದೃಶ್ಯವನ್ನು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ — ರಾಜನಿದ್ದಾನೆ, ಆದರೂ ರಾಜ್ಯ ಅನಾಥವಾದಂತಿದೆ. ಇಪ್ಪತ್ತೆರಡನೆಯದರಲ್ಲಿ ತರ್ಕ ಪ್ರಬಲವಾದುದು — ತನ್ನ ಮಗನನ್ನೂ ತನ್ನ ಪತಿಯನ್ನೂ ತ್ಯಜಿಸುವವಳು ಇತರರ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ಹೇಳುವುದೇನು. ಇಪ್ಪತ್ತಮೂರನೆಯದರಲ್ಲಿ ‘ಮಕ್ಕಳ ಮೇಲೆ ಆಣೆ’ ಎಂಬುದು ಸ್ತ್ರೀಯರ ಅತ್ಯಂತ ಗುರುವಾದ ಶಪಥ. ಇಪ್ಪತ್ತೈದನೆಯದರಲ್ಲಿ ‘ಅನಾಲಂಭ’ ಎಂದರೆ ಯಜ್ಞಾಭಾವ, ‘ಅನಾಯಕ’ ಎಂದರೆ ನಾಯಕತ್ವದ ಅಭಾವ — ಧರ್ಮ ಮತ್ತು ರಾಜನೀತಿ ಎರಡರ ಕ್ಷಯವೂ ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ.
‘ರಾಮನು ಕಾಡಿಗೆ ಹೋದ ಮೇಲೆ ಮಹೀಪತಿ ಬದುಕುವುದಿಲ್ಲ; ದಶರಥನು ಸತ್ತ ಮೇಲೆ ಅದರ ಬೆನ್ನಲ್ಲೇ ವಿನಾಶ ನಿಶ್ಚಿತ’ ಎಂದು ಅವರು ಭವಿಷ್ಯವನ್ನೇ ನುಡಿಯುತ್ತಾರೆ — ಮುಂದಿನ ಸರ್ಗಗಳಲ್ಲಿ ಅದೇ ಸತ್ಯವಾಗುತ್ತದೆ. ‘ಆದ್ದರಿಂದ ಪುಣ್ಯ ಕ್ಷೀಣಿಸಿದ, ಅತಿ ದುಃಖಿತರಾದ ನೀವು ವಿಷವನ್ನು ಕದಡಿ ಕುಡಿಯಿರಿ, ಅಥವಾ ರಾಘವನನ್ನು ಹಿಂಬಾಲಿಸಿರಿ, ಅಥವಾ ಅವಳ ಹೆಸರೂ ಕೇಳಿಸದ ಕಡೆಗೆ ಹೋಗಿರಿ. ಪತ್ನಿಯೊಡನೆ, ಲಕ್ಷ್ಮಣನೊಡನೆ ರಾಮನು ಸುಳ್ಳು ನೆಪದಿಂದ ಗಡೀಪಾರಾದನು; ನಾವಾದರೋ ಕಟುಕನ ಬಳಿಯಿರುವ ಪಶುಗಳಂತೆ ಭರತನಿಗೆ ಕಟ್ಟುಬಿದ್ದಿದ್ದೇವೆ.’ ಅನಂತರ ಅವರು ರಾಮನನ್ನೇ ಸ್ಮರಿಸುತ್ತಾರೆ — ‘ಪೂರ್ಣಚಂದ್ರನಂತಹ ಮುಖವುಳ್ಳವನು, ಶ್ಯಾಮಲವರ್ಣನು, ಮಾಂಸದಿಂದ ಮುಚ್ಚಿದ ಕೊರಳೆಲುಬುಗಳುಳ್ಳವನು, ಶತ್ರುದಮನನು, ಮೊಣಕಾಲಿನವರೆಗಿನ ತೋಳುಗಳುಳ್ಳವನು, ಕಮಲಾಕ್ಷನು, ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ಅಣ್ಣನು; ಮೊದಲು ತಾನೇ ಮಾತನಾಡಿಸುವವನು, ಮಧುರನು, ಸತ್ಯವಾದಿ, ಮಹಾಬಲನು, ಸಕಲಲೋಕಕ್ಕೂ ಸೌಮ್ಯನು, ಚಂದ್ರನಂತೆ ನೋಡಲು ಪ್ರಿಯನು. ಮದಿಸಿದ ಆನೆಯಂತಹ ಪರಾಕ್ರಮವುಳ್ಳ ಆ ಪುರುಷಶಾರ್ದೂಲನಾದ ಮಹಾರಥನು ಸಂಚರಿಸುತ್ತಾ ನಿಶ್ಚಯವಾಗಿ ಅರಣ್ಯಗಳನ್ನು ಶೋಭಿಸುವನು.’ ನಿಂದೆಯ ನಂತರ ಈ ಸ್ತುತಿ ವಿಲಾಪದ ಶಾಂತವಾದ ಪರ್ಯವಸಾನ. ಇಪ್ಪತ್ತಾರನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಹೇಳಿದ ಭವಿಷ್ಯವಾಣಿ ಸ್ವಲ್ಪದರಲ್ಲೇ ಸತ್ಯವಾಗುತ್ತದೆ — ದಶರಥನು ಶೋಕದಿಂದ ಸಾಯುತ್ತಾನೆ. ಇಪ್ಪತ್ತೇಳನೆಯದರಲ್ಲಿ ಮೂರು ವಿಕಲ್ಪಗಳನ್ನು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ — ವಿಷಪಾನ, ರಾಮಾನುಗಮನ, ದೇಶತ್ಯಾಗ; ಮೂರೂ ಅಯೋಧ್ಯೆಯನ್ನು ತೊರೆಯುವುದರದೇ ರೂಪಗಳು. ಇಪ್ಪತ್ತೆಂಟನೆಯದರಲ್ಲಿ ‘ಕಟುಕನ ಬಳಿಯಿರುವ ಪಶುಗಳಂತೆ’ ಎಂಬ ಉಪಮೆ ತೀವ್ರವಾದುದು, ಆದರೆ ಅದು ಭರತನ ದೋಷವನ್ನು ಹೇಳುವುದಿಲ್ಲ, ಸ್ತ್ರೀಯರ ಭಯವನ್ನು ಮಾತ್ರ ಪ್ರಕಟಪಡಿಸುತ್ತದೆ. ಇಪ್ಪತ್ತೊಂಬತ್ತರಿಂದ ಮೂವತ್ತೊಂದರವರೆಗೆ ರಾಮನ ರೂಪಗುಣವರ್ಣನೆ — ದೈಹಿಕ ಲಕ್ಷಣಗಳು, ವಾಚಿಕ ಗುಣಗಳು, ಪರಾಕ್ರಮ ಕ್ರಮವಾಗಿ.
ನಗರದಲ್ಲಿ ನಾಗರಿಕಸ್ತ್ರೀಯರು ಹೀಗೆ ವಿಲಪಿಸುತ್ತಾ, ದುಃಖದಿಂದ ಬೆಂದು, ಮೃತ್ಯುವಿನ ಭಯ ಬಂದಾಗಲೋ ಎಂಬಂತೆ ಕೂಗಿಕೊಂಡರು. ಹೀಗೆ ಮನೆಗಳಲ್ಲಿ ರಾಘವನಿಗಾಗಿ ಅವರು ವಿಲಪಿಸುತ್ತಿರಲು ಸೂರ್ಯನು ಅಸ್ತಮಿಸಿದನು, ರಾತ್ರಿ ಆವರಿಸಿತು. ಆ ರಾತ್ರಿಯಲ್ಲಿ ನಗರಿಯಲ್ಲಿ ಅಗ್ನಿಗಳ ಜ್ವಾಲೆ ಆರಿಹೋಯಿತು, ಸ್ವಾಧ್ಯಾಯವೂ ಸತ್ಕಥೆಗಳೂ ಶಾಂತವಾದವು — ಎಲ್ಲಿಯೂ ಅಗ್ನಿಹೋತ್ರದ ಜ್ವಾಲೆಯಿಲ್ಲ, ಸ್ವಾಧ್ಯಾಯವಿಲ್ಲ, ಪುಣ್ಯಕಥೆಯಿಲ್ಲ; ಕತ್ತಲೆಯಿಂದ ಲೇಪಿಸಲ್ಪಟ್ಟಂತೆ ಅದು ಕಂಡಿತು. ವರ್ತಕರ ಸರಕುಗಳು ಸ್ತಬ್ಧವಾದ, ಹರ್ಷ ನಾಶವಾದ, ನಿರಾಶ್ರಿತವಾದ ಆ ಅಯೋಧ್ಯೆ ನಕ್ಷತ್ರಗಳು ಮರೆಯಾದ ಆಕಾಶದಂತಿತ್ತು. ತಮ್ಮ ಮಗನೋ ಸಹೋದರನೋ ಗಡೀಪಾರಾದಂತೆ ಸ್ತ್ರೀಯರು ರಾಮನಿಗಾಗಿ ಆತುರಗೊಂಡಿದ್ದರು; ದೀನರಾಗಿ ವಿಲಪಿಸಿ ಪ್ರಜ್ಞೆಗೆಟ್ಟು ಅತ್ತರು, ಏಕೆಂದರೆ ಅವನು ಅವರಿಗೆ ತಮ್ಮ ಮಕ್ಕಳಿಗಿಂತಲೂ ಮಿಗಿಲಾಗಿದ್ದನು. ಗೀತ, ಉತ್ಸವ, ನೃತ್ಯ, ವಾದ್ಯಗಳು ಶಾಂತವಾದ, ಹರ್ಷವನ್ನು ಕಳೆದುಕೊಂಡ, ಅಂಗಡಿಗಳ ಬಾಗಿಲು ಮುಚ್ಚಿದ ಆ ನಗರಿ ಆಗ ನೀರು ಬತ್ತಿಹೋದ ಮಹಾಸಮುದ್ರದಂತಾಯಿತು. ಹೀಗೆ ಈ ಸರ್ಗವು ಅಯೋಧ್ಯೆಯ ಶೂನ್ಯತೆಯನ್ನು ಚಿತ್ರಿಸಿ ಮುಂದಿನ ಸರ್ಗಗಳಲ್ಲಿ ದಶರಥನ ಶೋಕಮರಣಕ್ಕೆ ಭೂಮಿಕೆಯನ್ನು ರಚಿಸುತ್ತದೆ. ಮೂವತ್ತೆರಡನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ‘ಮೃತ್ಯುವಿನ ಭಯ ಬಂದಾಗಲೋ ಎಂಬಂತೆ’ ಎಂಬ ಉಪಮೆಯಿಂದ ಆಕ್ರಂದನದ ತೀವ್ರತೆಯನ್ನು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ಮೂವತ್ನಾಲ್ಕನೆಯದರಲ್ಲಿ ನಗರದ ಎರಡು ಲಕ್ಷಣಗಳನ್ನು ನಿರ್ದೇಶಿಸಲಾಗಿದೆ — ಅಗ್ನಿಹೋತ್ರದ ಅಭಾವ, ಸ್ವಾಧ್ಯಾಯ ಪುಣ್ಯಕಥೆಗಳ ಮೌನ; ಇದರಿಂದ ನಗರದ ಧಾರ್ಮಿಕ ಜೀವನವೇ ಸ್ತಬ್ಧವಾಯಿತು ಎಂದು ತಿಳಿಯುತ್ತದೆ. ಮೂವತ್ತೈದನೆಯದರಲ್ಲಿ ‘ನಕ್ಷತ್ರಗಳು ಮರೆಯಾದ ಆಕಾಶದಂತೆ’, ಮೂವತ್ತೇಳನೆಯದರಲ್ಲಿ ‘ನೀರು ಬತ್ತಿದ ಮಹಾಸಮುದ್ರದಂತೆ’ ಎಂಬ ಎರಡು ಉಪಮೆಗಳು — ಒಂದು ಆಕಾಶದಿಂದ, ಇನ್ನೊಂದು ಸಮುದ್ರದಿಂದ; ಎರಡರಲ್ಲೂ ಆಕಾರ ಉಳಿದಿದೆ, ಸಾರವಾದರೋ ಹೋಗಿದೆ ಎಂಬುದು ಸಮಾನ. ಮೂವತ್ತಾರನೆಯ ಮತ್ತು ಮೂವತ್ತೇಳನೆಯ ಶ್ಲೋಕಗಳು ತ್ರಿಷ್ಟುಭ್ ವೃತ್ತದಲ್ಲಿವೆ, ಅದರಿಂದ ಸರ್ಗಾಂತ್ಯದಲ್ಲಿ ಛಂದಸ್ಸಿನ ಬದಲಾವಣೆ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्येऽयोध्याकाण्डेऽष्टचत्वारिंशः सर्गः॥ ४८॥