॥वाल्मीकिरामायणम् ಅಯೋಧ್ಯಾಕಾಂಡ · 47ನೇ ಸರ್ಗ

ಅಯೋಧ್ಯಾಕಾಂಡ

ಸರ್ಗ

ಪುರಜನರ ವಿಲಾಪ ಮತ್ತು ಹಿಂದಿರುಗುವಿಕೆ

ಬೆಳಗ್ಗೆ ರಾಮನನ್ನು ಕಾಣದ ಪುರಜನರ ಶೋಕ, ನಿದ್ರೆಯ ನಿಂದೆ, ಚಿತೆಯನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸುವ ಸಂಕಲ್ಪ, ರಥಮಾರ್ಗ ಕಳೆದುಹೋದುದರಿಂದ ಹಿಂದಿರುಗುವಿಕೆ, ಬರಿದಾದ ಅಯೋಧ್ಯೆಯ ದರ್ಶನ

ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ರಾಮನು ನಿದ್ರಿಸುತ್ತಿದ್ದ ಪುರಜನರನ್ನು ಬಿಟ್ಟು ರಥದಲ್ಲಿ ಹೊರಟನು. ಈ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಅವರ ಎಚ್ಚರ ಮತ್ತು ಅವರ ಶೋಕ ವರ್ಣಿತವಾಗಿದೆ. ರಾತ್ರಿ ಕಳೆದು ಬೆಳಗಾದಾಗ ರಾಘವನಿಲ್ಲದೆ ಆ ಪುರಜನರು ಶೋಕದಿಂದ ಆಘಾತಗೊಂಡು, ನಿಶ್ಚೇಷ್ಟರಾಗಿ, ಪ್ರಜ್ಞೆಗೆಟ್ಟವರಾದರು — ದೇಹ ಸ್ತಬ್ಧ, ಮನಸ್ಸು ಶೂನ್ಯ. ಶೋಕದಿಂದ ಹುಟ್ಟಿದ ಕಣ್ಣೀರಿನಿಂದ ಬಳಲಿದ ಅವರು ಅತ್ತಿತ್ತ ನೋಡಿದರೂ ರಾಮನ ಸುಳಿವನ್ನೂ ಕಾಣಲಿಲ್ಲ. ‘ಆಲೋಕ’ ಎಂದರೆ ಇಲ್ಲಿ ದರ್ಶನ ಅಥವಾ ಗುರುತು; ರಾಮನು ಮಾತ್ರವಲ್ಲ, ಅವನ ಹೆಜ್ಜೆಗುರುತೂ ಕಾಣಲಿಲ್ಲ ಎಂಬುದೇ ಭಾವ. ಅನಂತರ ಆ ಧೀಮಂತನಿಂದ ಅಗಲಿದ, ವಿಷಾದದಿಂದ ಆರ್ತವಾದ ಮುಖಗಳುಳ್ಳ ಅವರು, ವಿವೇಕಿಗಳಾಗಿದ್ದರೂ ದೀನರಾಗಿ ಕರುಣಾಜನಕವಾದ ಮಾತುಗಳನ್ನಾಡತೊಡಗಿದರು. ವಿವೇಕಿಗಳಲ್ಲೂ ಶೋಕದಲ್ಲಿ ವಿವೇಕ ನಿಲ್ಲುವುದಿಲ್ಲ ಎಂದು ಇಲ್ಲಿ ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ. ‘ಹತಚೇತಸ’ ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಚೈತನ್ಯದ ನಾಶವನ್ನೇ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ; ಶೋಕದ ಮೊದಲ ಫಲವೇ ಜಡತೆ. ಮೂರನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ‘ಮನೀಷಿಗಳು’ ಎಂಬ ವಿಶೇಷಣ ಉದ್ದೇಶಪೂರ್ವಕವಾದುದು — ವಿವೇಕಿಗಳಾದವರೂ ಇಂದು ದೀನರು ಎಂಬುದರಿಂದ ಶೋಕದ ಗಾಂಭೀರ್ಯ ಧ್ವನಿತವಾಗುತ್ತದೆ.

ಅವರು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ — ‘ಯಾವುದರಿಂದ ಪ್ರಜ್ಞೆಗೆಟ್ಟು ನಾವು ಇಂದು ವಿಶಾಲವಕ್ಷನೂ ಮಹಾಬಾಹುವೂ ಆದ ರಾಮನನ್ನು ಕಾಣದಾದೆವೋ ಆ ನಿದ್ರೆಗೆ ಧಿಕ್ಕಾರ. ವ್ಯರ್ಥವಾಗದ ಕರ್ಮವುಳ್ಳ ಮಹಾಬಾಹು ರಾಮನು ಭಕ್ತರಾದ ಜನರನ್ನು ತೊರೆದು ತಾಪಸವೇಷದಲ್ಲಿ ಪ್ರವಾಸಕ್ಕೆ ಹೇಗೆ ಹೋದನು? ಔರಸಪುತ್ರರನ್ನು ತಂದೆ ಕಾಪಾಡುವಂತೆ ನಮ್ಮನ್ನು ಸದಾ ಕಾಪಾಡುವ ಆ ರಘುಶ್ರೇಷ್ಠನು ನಮ್ಮನ್ನು ತೊರೆದು ಕಾಡಿಗೆ ಹೇಗೆ ಹೋದನು?’ ಆತ್ಮನಿಂದೆ, ವಿಸ್ಮಯ, ಪ್ರಶ್ನೆ — ಇವು ಶೋಕದ ಮೂರು ಸ್ವಾಭಾವಿಕ ಹಂತಗಳು. ಕೊನೆಗೆ ಅವರು ಮರಣವನ್ನೇ ಬಯಸುತ್ತಾರೆ — ‘ಇಲ್ಲಿಯೇ ಸಾವನ್ನಪ್ಪೋಣ, ಅಥವಾ ಮಹಾಪ್ರಸ್ಥಾನವನ್ನು ಕೈಗೊಳ್ಳೋಣ; ರಾಮನಿಲ್ಲದ ನಮಗೆ ಬದುಕಿನಿಂದ ಏನು ಪ್ರಯೋಜನ?’ ‘ಮಹಾಪ್ರಸ್ಥಾನ’ ಎಂದರೆ ಉತ್ತರ ದಿಕ್ಕಿಗೆ ನಡೆದು ಪ್ರಾಣತ್ಯಾಗ ಮಾಡುವ ಪ್ರಾಚೀನ ವಿಧಿ. ಐದನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ‘ತಾಪಸ’ ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ರಾಮನ ಹೊಸ ವೇಷ ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ — ನಿನ್ನೆ ಬೆಳಗ್ಗೆಯೇ ಯುವರಾಜನಾಗಿ ಅಭಿಷಿಕ್ತನಾಗಬೇಕಿದ್ದವನು ಇಂದು ನಾರುಮಡಿಯುಟ್ಟ ತಾಪಸ. ಆರನೆಯದರಲ್ಲಿ ‘ಔರಸಪುತ್ರರನ್ನು ತಂದೆಯಂತೆ’ ಎಂಬ ಉಪಮೆಯಿಂದ ರಾಜನ ಪ್ರಜಾಪಾಲನೆ ಪಿತೃಧರ್ಮಕ್ಕೆ ಸಮಾನ ಎಂದು ತೋರಿಸಲಾಗಿದೆ.

ಮತ್ತೆ ಅವರು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ — ‘ಇಲ್ಲಿ ಸಾಕಷ್ಟು ದೊಡ್ಡ ಒಣಕಟ್ಟಿಗೆಗಳಿವೆ; ಅವುಗಳಿಂದ ಚಿತೆಯನ್ನು ಉರಿಸಿ ನಾವೆಲ್ಲರೂ ಅದರಲ್ಲಿ ಪ್ರವೇಶಿಸೋಣ.’ ಆದರೆ ಅನಂತರ ನಾಚಿಕೆಯೇ ಅವರನ್ನು ಬಾಧಿಸುತ್ತದೆ — ‘ಅಸೂಯೆಯಿಲ್ಲದ, ಪ್ರಿಯವಾಗಿ ಮಾತನಾಡುವ ಮಹಾಬಾಹು ರಾಘವನನ್ನು ನಾವೇ ಕಾಡಿಗೆ ಕರೆದೊಯ್ದೆವು ಎಂದು ಹೇಳುವುದು ಹೇಗೆ ಸರಿ? ಅಥವಾ ನಾವು ಏನನ್ನು ಹೇಳುವೆವು?’ ಯಾರು ರಾಮನನ್ನು ಹಿಂದಿರುಗಿಸಲೆಂದು ಹೋದರೋ ಅವರೇ ಅವನ ವನಗಮನಕ್ಕೆ ಸಾಕ್ಷಿಗಳಾದರು ಎಂಬುದೇ ಈ ವೇದನೆ. ‘ರಾಘವನಿಲ್ಲದೆ ನಮ್ಮನ್ನು ಕಂಡು ಸ್ತ್ರೀಯರು ಬಾಲರು ವೃದ್ಧರು ಸಹಿತವಾದ ಆ ನಗರಿ ದೀನವಾಗಿ ಆನಂದರಹಿತವಾಗುವುದು. ಆ ವೀರನಾದ ಮಹಾತ್ಮನೊಡನೆ ನಿತ್ಯವೂ ವಾಸಿಸುವುದಕ್ಕಾಗಿ ನಾವು ಹೊರಟೆವು; ಅವನಿಲ್ಲದೆ ಮತ್ತೆ ಆ ನಗರಿಯನ್ನು ಹೇಗೆ ನೋಡುವೆವು?’ ಒಂಬತ್ತನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ‘ಆ ರಾಘವನನ್ನು ನಾವೇ ಕರೆದೊಯ್ದೆವು’ ಎಂಬ ವಾಕ್ಯದಲ್ಲಿ ವಿಶೇಷ ವೇದನೆಯಿದೆ — ಅವರು ರಾಮನನ್ನು ಹಿಂದಿರುಗಿಸಲೆಂದೇ ಬಂದಿದ್ದರು, ಫಲತಃ ಅವನ ವನಗಮನದ ಸಹಯಾತ್ರಿಗಳೇ ಆದರು. ಹತ್ತನೆಯದರಲ್ಲಿ ‘ಸ್ತ್ರೀಯರು ಬಾಲರು ವೃದ್ಧರು ಸಹಿತ’ ಎಂದು ನಗರದ ಎಲ್ಲ ವರ್ಗಗಳನ್ನೂ ಗ್ರಹಿಸಲಾಗಿದೆ — ಸ್ತ್ರೀಯರು, ಬಾಲರು, ವೃದ್ಧರು.

ಹೀಗೆ ಬಗೆಬಗೆಯ ಮಾತುಗಳನ್ನಾಡುತ್ತಾ ತೋಳುಗಳನ್ನು ಮೇಲಕ್ಕೆತ್ತಿ ಆ ಜನರು ವಿಲಪಿಸಿದರು — ಕರುಗಳನ್ನು ಕಳೆದುಕೊಂಡ ಶ್ರೇಷ್ಠ ಹಸುಗಳಂತೆ. ಕರು ಸತ್ತಾಗ ಹಸು ಹೇಗೆ ಕೂಗುತ್ತದೆಯೋ ಹಾಗೆಯೇ ಇತ್ತು ಅವರ ರೋದನ. ಅನಂತರ ಅವರು ದಾರಿಯನ್ನು ಅನುಸರಿಸಿ ಸ್ವಲ್ಪ ಹೊತ್ತು ಹೋಗಿ, ದಾರಿ ಕಳೆದುಹೋದುದರಿಂದ ಮಹಾ ವಿಷಾದದಲ್ಲಿ ಮುಳುಗಿದರು. ರಥಚಕ್ರಗಳ ಗುರುತೇ ಅವರಿಗೆ ಆಧಾರವಾಗಿತ್ತು; ಅದೂ ಸುಮಂತ್ರನು ಉತ್ತರಾಭಿಮುಖವಾಗಿ ಹೋದುದರಿಂದ ಅಳಿಸಿಹೋಗಿತ್ತು. ಆದ್ದರಿಂದ ರಥಮಾರ್ಗವನ್ನು ಅನುಸರಿಸಿಯೇ ಆ ಮನಸ್ವಿಗಳು ‘ಇದೇನು? ಏನು ಮಾಡುವುದು? ದೈವದಿಂದ ನಾವು ಹತರಾದೆವು’ ಎನ್ನುತ್ತಾ ಹಿಂದಿರುಗಿದರು. ದಣಿದ ಮನಸ್ಸಿನ ಅವರೆಲ್ಲರೂ ಬಂದ ದಾರಿಯಲ್ಲೇ ಅಯೋಧ್ಯೆಗೆ ಮರಳಿದರು — ಸಜ್ಜನರೆಲ್ಲರೂ ವ್ಯಥೆಪಡುತ್ತಿದ್ದ ಆ ನಗರಿಗೆ. ಹನ್ನೆರಡನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ‘ತೋಳನ್ನು ಮೇಲಕ್ಕೆತ್ತಿ’ ಎಂಬುದು ವಿಲಾಪದ ಪ್ರಾಚೀನ ಮುದ್ರೆ. ಹದಿನಾಲ್ಕನೆಯದರಲ್ಲಿ ‘ದೈವದಿಂದ ಹತರಾದೆವು’ ಎಂಬ ಮಾತಿನಿಂದ ಅವರು ತಮ್ಮ ಪ್ರಮಾದವನ್ನು ದೈವದ ಮೇಲೆ ಹೊರಿಸುತ್ತಾರೆ; ಇದೂ ಶೋಕದ ಒಂದು ಗತಿ.

ಆ ನಗರಿಯನ್ನು ನೋಡಿ, ಅದರ ಶ್ರೀಹಾನಿಯಿಂದ ಮನಸ್ಸು ಕಳವಳಗೊಂಡು ಅವರು ಶೋಕಪೀಡಿತವಾದ ಕಣ್ಣುಗಳಿಂದ ಕಣ್ಣೀರು ಸುರಿಸಿದರು. ಅವರು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ — ‘ರಾಮನಿಲ್ಲದ ಈ ನಗರಿ, ಗರುಡನು ಮಡುವಿನಿಂದ ಸರ್ಪವನ್ನು ಎತ್ತಿಕೊಂಡು ಹೋದ ನದಿಯಂತೆ, ಶೋಭಿಸುತ್ತಿಲ್ಲ.’ ಈ ಉಪಮೆ ಮಾರ್ಮಿಕವಾದುದು — ನದಿಯ ನೀರು ಇದ್ದೇ ಇದೆ, ಆದರೆ ಅದರ ಪ್ರಾಣದಂತಿದ್ದ ನಾಗನು ಹೋಗಿದ್ದಾನೆ; ಹಾಗೆಯೇ ನಗರಿಯ ಪ್ರಾಸಾದಗಳು ಇವೆ, ರಾಮನಾದರೋ ಇಲ್ಲ. ಪ್ರಜ್ಞೆಗೆಟ್ಟ ಅವರು ಚಂದ್ರನಿಲ್ಲದ ಆಕಾಶದಂತೆ, ನೀರಿಲ್ಲದ ಸಮುದ್ರದಂತೆ ಆನಂದ ಹತವಾದ ನಗರವನ್ನು ಕಂಡರು. ದುಃಖದಿಂದ ದುಃಖಕ್ಕೆ ಒಳಗಾದ ಅವರು ಬೆಲೆಬಾಳುವ ಸಂಪತ್ತುಳ್ಳ ಮನೆಗಳನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸಿದರೂ ಹರ್ಷವನ್ನು ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿ ಕಳೆದುಕೊಂಡು, ಸ್ವಜನರನ್ನಾಗಲೀ ಪರರನ್ನಾಗಲೀ ನೋಡಿಯೂ ಗುರುತಿಸಲಿಲ್ಲ — ಮಗನನ್ನೂ ಮಿತ್ರನನ್ನೂ ಸಹ ಅವರು ಗುರುತಿಸುತ್ತಿರಲಿಲ್ಲ. ಹೀಗೆ ಈ ಸರ್ಗವು ನಗರದ ಶೂನ್ಯತೆಯನ್ನು ಆರಂಭಿಸಿ ಮುಂದಿನ ಸರ್ಗದ ಸ್ತ್ರೀವಿಲಾಪವನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ. ‘ಕ್ಷಯ’ ಎಂದರೆ ಇಲ್ಲಿ ನಗರದ ಶ್ರೀಹಾನಿ. ‘ಬೆಲೆಬಾಳುವ ಸಂಪತ್ತುಳ್ಳ ಮನೆಗಳು’ ಎಂಬ ಉಕ್ತಿಯ ತಾತ್ಪರ್ಯ — ಸಂಪತ್ತು ಉಳಿದಿದೆ, ಹರ್ಷವಾದರೋ ಹೋಗಿದೆ.

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्येऽयोध्याकाण्डे सप्तचत्वारिंशः सर्गः॥ ४७॥

ತಪ್ಪನ್ನು ತಿಳಿಸಿ

ಮೂಲ ಶ್ಲೋಕಗಳು ಮತ್ತು ಪದವಿವರಣೆಯೊಂದಿಗೆ ಓದಿ