- सन्धिः
- पदान्तर्गतं सन्धिकार्यं नास्ति; ‘शर्वरी’ इत्यस्य सप्तम्येकवचने ईकारस्य यणादेशः (ई + आम् = र्याम्) इति अत्र द्रष्टव्यम्।
- समासः
- समासः नास्ति — ‘शर्वर’ शब्दात् स्त्रियां ङीप्प्रत्ययः, रात्रिवाचकः रूढशब्दः
- विभक्तिः
- सप्तमी, एकवचनम् (भावलक्षणसप्तमी — ‘प्रभातायां शर्वर्याम्’)
ಅಯೋಧ್ಯಾಕಾಂಡ — 47ನೇ ಸರ್ಗ
ಪುರಜನರ ವಿಲಾಪ ಮತ್ತು ಹಿಂದಿರುಗುವಿಕೆ
ಬೆಳಗ್ಗೆ ರಾಮನನ್ನು ಕಾಣದ ಪುರಜನರ ಶೋಕ, ನಿದ್ರೆಯ ನಿಂದೆ, ಚಿತೆಯನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸುವ ಸಂಕಲ್ಪ, ರಥಮಾರ್ಗ ಕಳೆದುಹೋದುದರಿಂದ ಹಿಂದಿರುಗುವಿಕೆ, ಬರಿದಾದ ಅಯೋಧ್ಯೆಯ ದರ್ಶನ
अस्मिन् सर्गे सुप्तेभ्यः पौरेभ्यः रामस्य गूढप्रयाणस्य परिणामः वर्ण्यते। प्रभाते राघवं विना प्रबुद्धाः पौराः शोकोपहताः निश्चेष्टाः हतचेतसः बभूवुः; अश्रुपरिद्यूनाः ततस्ततः वीक्षमाणाः अपि ते रामस्य आलोकम् अपि न अलभन्त। ते स्वकीयां निद्रां निन्दन्ति, ‘अवितथक्रियः रामः भक्तं जनं त्यक्त्वा कथं गतः’ इति विस्मयन्ते, ‘इह एव निधनं यामः महाप्रस्थानं वा’ इति वदन्ति, चितां प्रज्वाल्य प्रवेष्टुम् अपि इच्छन्ति। किन्तु ‘राघवः अस्माभिः वनं नीतः’ इति वक्तुं लज्जन्ते, पुरीं च रामं विना द्रष्टुं न शक्नुवन्ति। बाहून् उद्यम्य हतवत्साः गावः इव विलपन्तः ते रथलीखाम् अनुसृत्य किञ्चित् गत्वा मार्गनाशात् विषादेन आप्लुताः निवर्तन्ते — सुमन्त्रस्य उदङ्मुखप्रयाणेन लीखा विलुप्ता। क्लान्तचेतसः ते यथागतेन मार्गेण व्यथितसज्जनाम् अयोध्यां प्रविशन्ति, तां च रामेण रहितां गरुडोद्धृतपन्नगाम् आपगाम् इव, चन्द्रहीनम् आकाशम् इव, तोयहीनम् अर्णवम् इव निहतानन्दां पश्यन्ति; गृहान् प्रविष्टाः अपि स्वजनं परं वा न प्रत्यभिजानन्ति।
१प्रभाते रामम् अपश्यतां पौराणां मोहः
१प्रभातायां तु शर्वर्यां पौरास्ते राघवं विना।
शोकोपहतनिश्चेष्टा बभूवुर्हतचेतसः॥When the night had brightened into dawn and Rāghava was gone, those townspeople were struck down by grief; they could not stir, and their wits had left them.
२शोकजाश्रुपरिद्यूना वीक्षमाणास्ततस्ततः।
आलोकमपि रामस्य न पश्यन्ति स्म दुःखिताः॥Worn out by the tears their sorrow drew from them, they looked this way and that, yet in their misery they could not catch even a glimpse of Rāma.
३ते विषादार्तवदना रहितास्तेन धीमता।
कृपणाः करुणा वाचो वदन्ति स्म मनीषिणः॥Bereft of that wise man, their faces drawn with despair, those thoughtful men in their wretchedness spoke piteous words:
ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ರಾಮನು ನಿದ್ರಿಸುತ್ತಿದ್ದ ಪುರಜನರನ್ನು ಬಿಟ್ಟು ರಥದಲ್ಲಿ ಹೊರಟನು. ಈ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಅವರ ಎಚ್ಚರ ಮತ್ತು ಅವರ ಶೋಕ ವರ್ಣಿತವಾಗಿದೆ. ರಾತ್ರಿ ಕಳೆದು ಬೆಳಗಾದಾಗ ರಾಘವನಿಲ್ಲದೆ ಆ ಪುರಜನರು ಶೋಕದಿಂದ ಆಘಾತಗೊಂಡು, ನಿಶ್ಚೇಷ್ಟರಾಗಿ, ಪ್ರಜ್ಞೆಗೆಟ್ಟವರಾದರು — ದೇಹ ಸ್ತಬ್ಧ, ಮನಸ್ಸು ಶೂನ್ಯ. ಶೋಕದಿಂದ ಹುಟ್ಟಿದ ಕಣ್ಣೀರಿನಿಂದ ಬಳಲಿದ ಅವರು ಅತ್ತಿತ್ತ ನೋಡಿದರೂ ರಾಮನ ಸುಳಿವನ್ನೂ ಕಾಣಲಿಲ್ಲ. ‘ಆಲೋಕ’ ಎಂದರೆ ಇಲ್ಲಿ ದರ್ಶನ ಅಥವಾ ಗುರುತು; ರಾಮನು ಮಾತ್ರವಲ್ಲ, ಅವನ ಹೆಜ್ಜೆಗುರುತೂ ಕಾಣಲಿಲ್ಲ ಎಂಬುದೇ ಭಾವ. ಅನಂತರ ಆ ಧೀಮಂತನಿಂದ ಅಗಲಿದ, ವಿಷಾದದಿಂದ ಆರ್ತವಾದ ಮುಖಗಳುಳ್ಳ ಅವರು, ವಿವೇಕಿಗಳಾಗಿದ್ದರೂ ದೀನರಾಗಿ ಕರುಣಾಜನಕವಾದ ಮಾತುಗಳನ್ನಾಡತೊಡಗಿದರು. ವಿವೇಕಿಗಳಲ್ಲೂ ಶೋಕದಲ್ಲಿ ವಿವೇಕ ನಿಲ್ಲುವುದಿಲ್ಲ ಎಂದು ಇಲ್ಲಿ ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ. ‘ಹತಚೇತಸ’ ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಚೈತನ್ಯದ ನಾಶವನ್ನೇ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ; ಶೋಕದ ಮೊದಲ ಫಲವೇ ಜಡತೆ. ಮೂರನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ‘ಮನೀಷಿಗಳು’ ಎಂಬ ವಿಶೇಷಣ ಉದ್ದೇಶಪೂರ್ವಕವಾದುದು — ವಿವೇಕಿಗಳಾದವರೂ ಇಂದು ದೀನರು ಎಂಬುದರಿಂದ ಶೋಕದ ಗಾಂಭೀರ್ಯ ಧ್ವನಿತವಾಗುತ್ತದೆ.
In the previous sarga Rāma had left the sleeping townspeople and set out in his chariot; this sarga tells of their waking and their grief. When the night brightened into dawn and Rāghava was gone, the citizens were struck down by sorrow: they could not move, and their wits had left them, their bodies rigid and their minds blank, for the first fruit of grief is numbness. Worn out by tears, they looked this way and that, but could not catch even a glimpse of Rāma, not so much as a trace of where he had gone. Then, bereft of that wise man, their faces drawn with despair, those thoughtful men, now wretched, began to speak in pitiful words. Calling them thoughtful is deliberate: that even such men were now helpless shows how deep the grief was, for in sorrow even the wise lose their judgement.
२निद्रानिन्दा रामस्य स्मरणं च
४धिगस्तु खलु निद्रां तां ययापहतचेतसः।
नाद्य पश्यामहे रामं पृथूरस्कं महाभुजम्॥“A curse upon that sleep of ours, which robbed us of our senses, so that today we do not see Rāma of the broad chest and the mighty arms.
५कथं रामो महाबाहुः स तथावितथक्रियः।
भक्तं जनमभित्यज्य प्रवासं तापसो गतः॥How could the mighty-armed Rāma, whose every act comes true, abandon the people devoted to him and go away in exile as an ascetic?
६यो नः सदा पालयति पिता पुत्रानिवौरसान्।
कथं रघूणां स श्रेष्ठस्त्यक्त्वा नो विपिनं गतः॥He who always protected us as a father protects the sons of his own body — how could that best of the Raghus leave us and go to the forest?
७इहैव निधनं याम महाप्रस्थानमेव वा।
रामेण रहितानां नो किमर्थं जीवितं हितम्॥Let us die here and now, or set out on the last great journey. What good is life to us who are left without Rāma?
ಅವರು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ — ‘ಯಾವುದರಿಂದ ಪ್ರಜ್ಞೆಗೆಟ್ಟು ನಾವು ಇಂದು ವಿಶಾಲವಕ್ಷನೂ ಮಹಾಬಾಹುವೂ ಆದ ರಾಮನನ್ನು ಕಾಣದಾದೆವೋ ಆ ನಿದ್ರೆಗೆ ಧಿಕ್ಕಾರ. ವ್ಯರ್ಥವಾಗದ ಕರ್ಮವುಳ್ಳ ಮಹಾಬಾಹು ರಾಮನು ಭಕ್ತರಾದ ಜನರನ್ನು ತೊರೆದು ತಾಪಸವೇಷದಲ್ಲಿ ಪ್ರವಾಸಕ್ಕೆ ಹೇಗೆ ಹೋದನು? ಔರಸಪುತ್ರರನ್ನು ತಂದೆ ಕಾಪಾಡುವಂತೆ ನಮ್ಮನ್ನು ಸದಾ ಕಾಪಾಡುವ ಆ ರಘುಶ್ರೇಷ್ಠನು ನಮ್ಮನ್ನು ತೊರೆದು ಕಾಡಿಗೆ ಹೇಗೆ ಹೋದನು?’ ಆತ್ಮನಿಂದೆ, ವಿಸ್ಮಯ, ಪ್ರಶ್ನೆ — ಇವು ಶೋಕದ ಮೂರು ಸ್ವಾಭಾವಿಕ ಹಂತಗಳು. ಕೊನೆಗೆ ಅವರು ಮರಣವನ್ನೇ ಬಯಸುತ್ತಾರೆ — ‘ಇಲ್ಲಿಯೇ ಸಾವನ್ನಪ್ಪೋಣ, ಅಥವಾ ಮಹಾಪ್ರಸ್ಥಾನವನ್ನು ಕೈಗೊಳ್ಳೋಣ; ರಾಮನಿಲ್ಲದ ನಮಗೆ ಬದುಕಿನಿಂದ ಏನು ಪ್ರಯೋಜನ?’ ‘ಮಹಾಪ್ರಸ್ಥಾನ’ ಎಂದರೆ ಉತ್ತರ ದಿಕ್ಕಿಗೆ ನಡೆದು ಪ್ರಾಣತ್ಯಾಗ ಮಾಡುವ ಪ್ರಾಚೀನ ವಿಧಿ. ಐದನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ‘ತಾಪಸ’ ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ರಾಮನ ಹೊಸ ವೇಷ ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ — ನಿನ್ನೆ ಬೆಳಗ್ಗೆಯೇ ಯುವರಾಜನಾಗಿ ಅಭಿಷಿಕ್ತನಾಗಬೇಕಿದ್ದವನು ಇಂದು ನಾರುಮಡಿಯುಟ್ಟ ತಾಪಸ. ಆರನೆಯದರಲ್ಲಿ ‘ಔರಸಪುತ್ರರನ್ನು ತಂದೆಯಂತೆ’ ಎಂಬ ಉಪಮೆಯಿಂದ ರಾಜನ ಪ್ರಜಾಪಾಲನೆ ಪಿತೃಧರ್ಮಕ್ಕೆ ಸಮಾನ ಎಂದು ತೋರಿಸಲಾಗಿದೆ.
A curse on that sleep, they said, which robbed us of our senses, so that today we cannot see broad-chested, mighty-armed Rāma. How could the mighty-armed Rāma, whose every act bears fruit, abandon the people devoted to him and go into exile as an ascetic? He who always protected us as a father protects the sons of his own body, how could that best of the Raghus leave us and go to the forest? Blaming themselves, wondering, questioning: these are the natural stages of grief. The word "ascetic" marks his new dress: the man who was to have been consecrated heir that very morning was now a hermit in bark clothes. And the image of the father shows that a king's care for his people is like a father's duty. At last they longed only for death: let us die here, or set out on the great last journey, the ancient practice of walking north until life gives out; what use is life to us without Rāma?
३चिताप्रवेशसंकल्पः नगरप्रत्यागमनलज्जा च
८सन्ति शुष्काणि काष्ठानि प्रभूतानि महान्ति च।
तैः प्रज्वाल्य चितां सर्वे प्रविशामोऽथवा वयम्॥There is dry wood here in plenty, and great logs besides. Let us kindle a pyre with it and all of us enter the flames.
९किं वक्ष्यामो महाबाहुरनसूयः प्रियंवदः।
नीतः स राघवोऽस्माभिरिति वक्तुं कथं क्षमम्॥And what shall we say? How could we bear to say, ‘It was we who led away Rāghava, the mighty-armed, who found fault with no one and spoke kindly to all’?
१०सा नूनं नगरी दीना दृष्ट्वास्मान्राघवं विना।
भविष्यति निरानन्दा सस्त्रीबालवयोऽधिका॥Seeing us return without Rāghava, that city will surely be wretched and joyless, with its women, its children and its old.
११निर्यातास्तेन वीरेण सह नित्यं महात्मना।
विहीनास्तेन च पुनः कथं द्रक्ष्याम तां पुरीम्॥We set out with that heroic, great-souled man to be with him always. Parted from him now, how shall we look upon that city again?”
ಮತ್ತೆ ಅವರು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ — ‘ಇಲ್ಲಿ ಸಾಕಷ್ಟು ದೊಡ್ಡ ಒಣಕಟ್ಟಿಗೆಗಳಿವೆ; ಅವುಗಳಿಂದ ಚಿತೆಯನ್ನು ಉರಿಸಿ ನಾವೆಲ್ಲರೂ ಅದರಲ್ಲಿ ಪ್ರವೇಶಿಸೋಣ.’ ಆದರೆ ಅನಂತರ ನಾಚಿಕೆಯೇ ಅವರನ್ನು ಬಾಧಿಸುತ್ತದೆ — ‘ಅಸೂಯೆಯಿಲ್ಲದ, ಪ್ರಿಯವಾಗಿ ಮಾತನಾಡುವ ಮಹಾಬಾಹು ರಾಘವನನ್ನು ನಾವೇ ಕಾಡಿಗೆ ಕರೆದೊಯ್ದೆವು ಎಂದು ಹೇಳುವುದು ಹೇಗೆ ಸರಿ? ಅಥವಾ ನಾವು ಏನನ್ನು ಹೇಳುವೆವು?’ ಯಾರು ರಾಮನನ್ನು ಹಿಂದಿರುಗಿಸಲೆಂದು ಹೋದರೋ ಅವರೇ ಅವನ ವನಗಮನಕ್ಕೆ ಸಾಕ್ಷಿಗಳಾದರು ಎಂಬುದೇ ಈ ವೇದನೆ. ‘ರಾಘವನಿಲ್ಲದೆ ನಮ್ಮನ್ನು ಕಂಡು ಸ್ತ್ರೀಯರು ಬಾಲರು ವೃದ್ಧರು ಸಹಿತವಾದ ಆ ನಗರಿ ದೀನವಾಗಿ ಆನಂದರಹಿತವಾಗುವುದು. ಆ ವೀರನಾದ ಮಹಾತ್ಮನೊಡನೆ ನಿತ್ಯವೂ ವಾಸಿಸುವುದಕ್ಕಾಗಿ ನಾವು ಹೊರಟೆವು; ಅವನಿಲ್ಲದೆ ಮತ್ತೆ ಆ ನಗರಿಯನ್ನು ಹೇಗೆ ನೋಡುವೆವು?’ ಒಂಬತ್ತನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ‘ಆ ರಾಘವನನ್ನು ನಾವೇ ಕರೆದೊಯ್ದೆವು’ ಎಂಬ ವಾಕ್ಯದಲ್ಲಿ ವಿಶೇಷ ವೇದನೆಯಿದೆ — ಅವರು ರಾಮನನ್ನು ಹಿಂದಿರುಗಿಸಲೆಂದೇ ಬಂದಿದ್ದರು, ಫಲತಃ ಅವನ ವನಗಮನದ ಸಹಯಾತ್ರಿಗಳೇ ಆದರು. ಹತ್ತನೆಯದರಲ್ಲಿ ‘ಸ್ತ್ರೀಯರು ಬಾಲರು ವೃದ್ಧರು ಸಹಿತ’ ಎಂದು ನಗರದ ಎಲ್ಲ ವರ್ಗಗಳನ್ನೂ ಗ್ರಹಿಸಲಾಗಿದೆ — ಸ್ತ್ರೀಯರು, ಬಾಲರು, ವೃದ್ಧರು.
There is plenty of dry wood here and great logs, they said again; let us kindle a pyre and all of us enter it. But then shame weighed on them. How could they bear to say that they had led away Rāghava, the mighty-armed, who found fault with no one and spoke kindly to all? What would they say? The pain was that they had gone out to bring Rāma back, and had ended up as companions of his journey into the forest. Seeing us return without Rāghava, they said, the city with its women, children and old people will be wretched and joyless. We set out to live always with that heroic, great-souled man; parted from him, how can we look on that city again?
४रथमार्गानुसरणं निराशा निवृत्तिश्च
१२इतीव बहुधा वाचो बाहुमुद्यम्य ते जनाः।
विलपन्ति स्म दुःखार्ता हतवत्सा इवाग्र्यगाः॥Uttering many such words and throwing up their arms, those people wailed in their grief like lead-cows whose calves have been killed.
१३ततो मार्गानुसारेण गत्वा किंचित्ततः क्षणम्।
मार्गनाशाद्विषादेन महता समभिप्लुताः॥They followed the track a little way for a moment, and when the track was lost they were overwhelmed by a great despair.
१४रथमार्गानुसारेण न्यवर्तन्त मनस्विनः।
किमिदं किं करिष्यामो दैवेनोपहता इति॥Following the chariot’s track, those stout-hearted men turned back, saying, “What is this? What are we to do? Fate has struck us down.”
१५तदा यथागतेनैव मार्गेण क्लान्तचेतसः।
अयोध्यामगमन्सर्वे पुरीं व्यथितसज्जनाम्॥Weary at heart, they all went back by the very road they had come and reached the city of Ayodhyā, where every good man was in distress.
ಹೀಗೆ ಬಗೆಬಗೆಯ ಮಾತುಗಳನ್ನಾಡುತ್ತಾ ತೋಳುಗಳನ್ನು ಮೇಲಕ್ಕೆತ್ತಿ ಆ ಜನರು ವಿಲಪಿಸಿದರು — ಕರುಗಳನ್ನು ಕಳೆದುಕೊಂಡ ಶ್ರೇಷ್ಠ ಹಸುಗಳಂತೆ. ಕರು ಸತ್ತಾಗ ಹಸು ಹೇಗೆ ಕೂಗುತ್ತದೆಯೋ ಹಾಗೆಯೇ ಇತ್ತು ಅವರ ರೋದನ. ಅನಂತರ ಅವರು ದಾರಿಯನ್ನು ಅನುಸರಿಸಿ ಸ್ವಲ್ಪ ಹೊತ್ತು ಹೋಗಿ, ದಾರಿ ಕಳೆದುಹೋದುದರಿಂದ ಮಹಾ ವಿಷಾದದಲ್ಲಿ ಮುಳುಗಿದರು. ರಥಚಕ್ರಗಳ ಗುರುತೇ ಅವರಿಗೆ ಆಧಾರವಾಗಿತ್ತು; ಅದೂ ಸುಮಂತ್ರನು ಉತ್ತರಾಭಿಮುಖವಾಗಿ ಹೋದುದರಿಂದ ಅಳಿಸಿಹೋಗಿತ್ತು. ಆದ್ದರಿಂದ ರಥಮಾರ್ಗವನ್ನು ಅನುಸರಿಸಿಯೇ ಆ ಮನಸ್ವಿಗಳು ‘ಇದೇನು? ಏನು ಮಾಡುವುದು? ದೈವದಿಂದ ನಾವು ಹತರಾದೆವು’ ಎನ್ನುತ್ತಾ ಹಿಂದಿರುಗಿದರು. ದಣಿದ ಮನಸ್ಸಿನ ಅವರೆಲ್ಲರೂ ಬಂದ ದಾರಿಯಲ್ಲೇ ಅಯೋಧ್ಯೆಗೆ ಮರಳಿದರು — ಸಜ್ಜನರೆಲ್ಲರೂ ವ್ಯಥೆಪಡುತ್ತಿದ್ದ ಆ ನಗರಿಗೆ. ಹನ್ನೆರಡನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ‘ತೋಳನ್ನು ಮೇಲಕ್ಕೆತ್ತಿ’ ಎಂಬುದು ವಿಲಾಪದ ಪ್ರಾಚೀನ ಮುದ್ರೆ. ಹದಿನಾಲ್ಕನೆಯದರಲ್ಲಿ ‘ದೈವದಿಂದ ಹತರಾದೆವು’ ಎಂಬ ಮಾತಿನಿಂದ ಅವರು ತಮ್ಮ ಪ್ರಮಾದವನ್ನು ದೈವದ ಮೇಲೆ ಹೊರಿಸುತ್ತಾರೆ; ಇದೂ ಶೋಕದ ಒಂದು ಗತಿ.
Saying many such things, the people threw up their arms and wailed like lead-cows whose calves have been killed, raising the cry a cow raises over her slain calf, the ancient gesture of lament. They followed the track for a little while, and when it was lost they were overcome by deep despair. The wheel ruts of the chariot had been their only guide, and they had been blotted out by the northward drive Sumantra had made. So, following the chariot's track, those stout-hearted men turned back, saying: What is this? What are we to do? Fate has struck us down. In blaming fate they laid their own lapse upon destiny, which is another of grief's turns. Weary at heart, they all went back the way they had come and reached Ayodhyā, the city where every good man was in distress.
५शून्यायाः पुर्याः दर्शनं विषादश्च
१६आलोक्य नगरीं तां च क्षयव्याकुलमानसाः।
आवर्तयन्त तेऽश्रूणि नयनैः शोकपीडितैः॥Looking at that city, their minds distraught at its ruin, they let the tears fall from eyes heavy with sorrow.
१७एषा रामेण नगरी रहिता नातिशोभते।
आपगा गरुडेनेव ह्रदादुद्धृतपन्नगा॥“Without Rāma this city has no beauty left, like a river whose serpent Garuḍa has snatched out of its pool.”
१८चन्द्रहीनमिवाकाशं तोयहीनमिवार्णवम्।
अपश्यन्निहतानन्दं नगरं ते विचेतसः॥Bewildered, they saw the city robbed of all joy, like a sky without the moon, like a sea without its water.
१९ते तानि वेश्मानि महाधनानि दुःखेन दुःखोपहता विशन्तः।
नैव प्रजग्मुः स्वजनं परं वा निरीक्ष्यमाणाः प्रविनष्टहर्षाः॥Entering those mansions of great wealth, sorrowful men stricken with sorrow and with all their gladness gone, they looked about them and could no longer tell their own people from strangers.
ಆ ನಗರಿಯನ್ನು ನೋಡಿ, ಅದರ ಶ್ರೀಹಾನಿಯಿಂದ ಮನಸ್ಸು ಕಳವಳಗೊಂಡು ಅವರು ಶೋಕಪೀಡಿತವಾದ ಕಣ್ಣುಗಳಿಂದ ಕಣ್ಣೀರು ಸುರಿಸಿದರು. ಅವರು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ — ‘ರಾಮನಿಲ್ಲದ ಈ ನಗರಿ, ಗರುಡನು ಮಡುವಿನಿಂದ ಸರ್ಪವನ್ನು ಎತ್ತಿಕೊಂಡು ಹೋದ ನದಿಯಂತೆ, ಶೋಭಿಸುತ್ತಿಲ್ಲ.’ ಈ ಉಪಮೆ ಮಾರ್ಮಿಕವಾದುದು — ನದಿಯ ನೀರು ಇದ್ದೇ ಇದೆ, ಆದರೆ ಅದರ ಪ್ರಾಣದಂತಿದ್ದ ನಾಗನು ಹೋಗಿದ್ದಾನೆ; ಹಾಗೆಯೇ ನಗರಿಯ ಪ್ರಾಸಾದಗಳು ಇವೆ, ರಾಮನಾದರೋ ಇಲ್ಲ. ಪ್ರಜ್ಞೆಗೆಟ್ಟ ಅವರು ಚಂದ್ರನಿಲ್ಲದ ಆಕಾಶದಂತೆ, ನೀರಿಲ್ಲದ ಸಮುದ್ರದಂತೆ ಆನಂದ ಹತವಾದ ನಗರವನ್ನು ಕಂಡರು. ದುಃಖದಿಂದ ದುಃಖಕ್ಕೆ ಒಳಗಾದ ಅವರು ಬೆಲೆಬಾಳುವ ಸಂಪತ್ತುಳ್ಳ ಮನೆಗಳನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸಿದರೂ ಹರ್ಷವನ್ನು ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿ ಕಳೆದುಕೊಂಡು, ಸ್ವಜನರನ್ನಾಗಲೀ ಪರರನ್ನಾಗಲೀ ನೋಡಿಯೂ ಗುರುತಿಸಲಿಲ್ಲ — ಮಗನನ್ನೂ ಮಿತ್ರನನ್ನೂ ಸಹ ಅವರು ಗುರುತಿಸುತ್ತಿರಲಿಲ್ಲ. ಹೀಗೆ ಈ ಸರ್ಗವು ನಗರದ ಶೂನ್ಯತೆಯನ್ನು ಆರಂಭಿಸಿ ಮುಂದಿನ ಸರ್ಗದ ಸ್ತ್ರೀವಿಲಾಪವನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ. ‘ಕ್ಷಯ’ ಎಂದರೆ ಇಲ್ಲಿ ನಗರದ ಶ್ರೀಹಾನಿ. ‘ಬೆಲೆಬಾಳುವ ಸಂಪತ್ತುಳ್ಳ ಮನೆಗಳು’ ಎಂಬ ಉಕ್ತಿಯ ತಾತ್ಪರ್ಯ — ಸಂಪತ್ತು ಉಳಿದಿದೆ, ಹರ್ಷವಾದರೋ ಹೋಗಿದೆ.
Looking at the city, their minds distraught at its loss of splendour, they wept with eyes heavy with sorrow. Without Rāma, they said, this city has lost its beauty, like a river whose serpent Garuḍa has snatched from its pool. The image is piercing: the river's water remains, but the serpent that was its life is gone, and in the same way the city's palaces still stand, but Rāma is not there. Dazed, they saw the city robbed of all joy, like a sky without the moon or a sea without water. Stricken by sorrow upon sorrow, they entered their richly furnished houses with all their gladness gone, and looking about them they could no longer tell their own people from strangers, and did not even recognise son or friend. The wealth remained, but the joy had gone. So the sarga begins the picture of the empty city and leads into the lament of the women in the next.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्येऽयोध्याकाण्डे सप्तचत्वारिंशः सर्गः॥ ४७॥
ಪದವಿವರಣೆ
ಕಠಿಣ ಪದಗಳ ಸಂಧಿ, ಸಮಾಸ, ವಿಭಕ್ತಿ, ಅರ್ಥ.
- सन्धिः
- शोक + उपहत → शोकोपहत — गुणसन्धिः (अ + उ = ओ)।
- समासः
- शोकेन उपहताः — तृतीयातत्पुरुषः
- विभक्तिः
- प्रथमा, बहुवचनम् (‘पौराः’ इत्यस्य विशेषणम्)
- सन्धिः
- निस् + चेष्ट → निश्चेष्ट — सकारस्य शकारः (श्चुत्वसन्धिः)।
- समासः
- निर्गता चेष्टा येषां ते — नञर्थकप्रादिबहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- प्रथमा, बहुवचनम् (‘पौराः’ इत्यस्य विशेषणम्)
- सन्धिः
- शोकज + अश्रु → शोकजाश्रु — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + अ = आ)।
- समासः
- शोकात् जातानि अश्रूणि, तैः परिद्यूनाः — उपपदतत्पुरुषगर्भः तृतीयातत्पुरुषः
- विभक्तिः
- प्रथमा, बहुवचनम् (‘पौराः’ इत्यस्य विशेषणम्)
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति; आ + लोकः इति उपसर्गपूर्वकं रूपम्।
- समासः
- समासः नास्ति — आपूर्वात् लोक् धातोः घञ्प्रत्ययः
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम् (‘न पश्यन्ति’ इत्यस्य कर्म)
- सन्धिः
- विषाद + आर्त → विषादार्त — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + आ = आ)।
- समासः
- विषादेन आर्तं वदनं येषां ते — तृतीयातत्पुरुषगर्भः बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- प्रथमा, बहुवचनम् (‘ते’ इत्यस्य विशेषणम्)
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति; इनिप्रत्ययस्य नकारस्य षकारात् परत्वात् णत्वम् (रषाभ्यां नः णः) — तेन ‘मनीषिन्’ इत्यस्य स्थाने ‘मनीषिण्’ इति रूपम्।
- समासः
- मनीषा अस्य अस्ति इति — इनिप्रत्ययान्तं मत्वर्थीयम् (‘मनसः ईषा’ इति व्युत्पत्तिः)
- विभक्तिः
- प्रथमा, बहुवचनम् (‘ते’ इत्यस्य विशेषणम्)
- सन्धिः
- पृथु + उरस् → पृथूरस् — सवर्णदीर्घसन्धिः (उ + उ = ऊ); ततः बहुव्रीहौ कप्प्रत्ययः।
- समासः
- पृथु उरः यस्य सः — बहुव्रीहिः (अन्ते कप्)
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम् (‘रामम्’ इत्यस्य विशेषणम्)
- सन्धिः
- यया + अपहतचेतसः → ययापहतचेतसः — सवर्णदीर्घसन्धिः (आ + अ = आ)।
- समासः
- अपहतं चेतः येषां ते — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- प्रथमा, बहुवचनम् (‘वयम्’ इत्यस्य विशेषणम्)
- सन्धिः
- तथा + अवितथक्रियः → तथावितथक्रियः — सवर्णदीर्घसन्धिः (आ + अ = आ)।
- समासः
- न वितथा अवितथा (नञ्तत्पुरुषः), अवितथा क्रिया यस्य सः — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम् (‘रामः’ इत्यस्य विशेषणम्)
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति; तपस् + अण् इत्यत्र आदिवृद्धिः (तपस् → तापस)।
- समासः
- समासः नास्ति — तपः अस्य अस्ति इति अण्प्रत्ययान्तं तद्धितम्
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम् (‘रामः’ इत्यस्य विशेषणम्)
- सन्धिः
- इव + औरसान् → इवौरसान् — वृद्धिसन्धिः (अ + औ = औ)।
- समासः
- समासः नास्ति — उरसि भवः इति अण्प्रत्ययान्तम् (आदिवृद्धिः)
- विभक्तिः
- द्वितीया, बहुवचनम् (‘पुत्रान्’ इत्यस्य विशेषणम्)
- सन्धिः
- महत् + प्रस्थान → महाप्रस्थान — समासे ‘महत्’ शब्दस्य ‘महा’ इति आदेशः।
- समासः
- महत् प्रस्थानम् — कर्मधारयः
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम् (‘याम’ इत्यस्य कर्म)
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति।
- समासः
- समासः नास्ति — चि धातोः ‘चिता’ इति भावे रूपम् (काष्ठानां चयनात्)
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम् (‘प्रज्वाल्य’ इत्यस्य कर्म)
- सन्धिः
- न + असूयः → अनसूयः — नञः ‘अन्’ आदेशः स्वरादौ; अतः दीर्घसन्धिः न।
- समासः
- न विद्यते असूया यस्य सः — नञ्बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम् (‘राघवः’ इत्यस्य विशेषणम्)
- सन्धिः
- प्रियम् + वद → प्रियंवद — मकारस्य अनुस्वारः; मुम्आगमः च।
- समासः
- प्रियं वदति इति — उपपदतत्पुरुषः (वद् धातोः खच्प्रत्ययः)
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम् (‘राघवः’ इत्यस्य विशेषणम्)
- सन्धिः
- निर् + आनन्द → निरानन्द — विसर्गस्य रेफः (रुत्वम्), स्वरसन्धिः न।
- समासः
- निर्गतः आनन्दः यस्याः सा — नञर्थकप्रादिबहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम् (‘नगरी’ इत्यस्य विशेषणम्)
- सन्धिः
- निर् + यात → निर्यात — विसर्गस्य रेफः; स्वरसन्धिकार्यं नास्ति।
- समासः
- समासः नास्ति — निर्पूर्वात् या धातोः क्तप्रत्ययः
- विभक्तिः
- प्रथमा, बहुवचनम् (‘वयम्’ इत्यस्य विधेयम्)
- सन्धिः
- इव + अग्र्यगाः → इवाग्र्यगाः — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + अ = आ)।
- समासः
- अग्र्याः गावः — विशेषणपूर्वपदकर्मधारयः; ‘अग्र्य’ इति अग्रे भवः (यत्प्रत्ययः)
- विभक्तिः
- प्रथमा, बहुवचनम् (उपमानम्)
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति।
- समासः
- हताः वत्साः यासां ताः — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- प्रथमा, बहुवचनम् (‘अग्र्यगाः’ इत्यस्य विशेषणम्)
- सन्धिः
- सम् + अभि + प्लुत → समभिप्लुत — मकारस्य अनुनासिकत्वं स्थितम्; स्वरसन्धिः नास्ति।
- समासः
- समभिपूर्वात् प्लु धातोः क्तप्रत्ययः — प्रादिसमासः
- विभक्तिः
- प्रथमा, बहुवचनम् (‘ते’ इत्यस्य विशेषणम्)
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति।
- समासः
- प्रशस्तं मनः अस्य अस्ति इति — विनिप्रत्ययान्तम्
- विभक्तिः
- प्रथमा, बहुवचनम् (‘न्यवर्तन्त’ इत्यस्य कर्तारः)
- सन्धिः
- अत्र कठिनता बाह्यसन्धौ — दैवेन + उपहताः → दैवेनोपहताः, गुणसन्धिः (अ + उ = ओ); तेन पदविभागः मुद्रणे गूढः। पदस्य अन्तः तु उप + हत इति उपसर्गपूर्वकं रूपम्, तत्र स्वरसन्धिः नास्ति।
- समासः
- समासः नास्ति — उपपूर्वात् हन् धातोः क्तप्रत्ययः
- विभक्तिः
- प्रथमा, बहुवचनम् (‘वयम्’ इति अध्याहार्यस्य विधेयम्)
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति।
- समासः
- क्लान्तं चेतः येषां ते — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- प्रथमा, बहुवचनम् (‘सर्वे’ इत्यस्य विशेषणम्)
- सन्धिः
- सत् + जन → सज्जन — तकारस्य जकारः (जश्त्वं ततः सवर्णसंयोगः); स्वरसन्धिः नास्ति।
- समासः
- व्यथिताः सज्जनाः यस्यां सा — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम् (‘पुरीम्’ इत्यस्य विशेषणम्)
- सन्धिः
- वि + आकुल → व्याकुल — यण्सन्धिः (इ + आ = य् + आ)।
- समासः
- क्षयेण व्याकुलं मानसं येषां ते — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- प्रथमा, बहुवचनम् (‘ते’ इत्यस्य विशेषणम्)
- सन्धिः
- उद् + धृत → उद्धृत — दकारस्य धकारे संयोगः (जश्त्वानन्तरं सवर्णत्वम्); स्वरसन्धिः नास्ति।
- समासः
- उद्धृतः पन्नगः यस्याः सा — बहुव्रीहिः; ‘पन्नग’ इति पद्भ्यां न गच्छति इति उपपदतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम् (‘आपगा’ इत्यस्य विशेषणम्)
- सन्धिः
- निहत + आनन्द → निहतानन्द — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + आ = आ)।
- समासः
- निहतः आनन्दः यस्य तत् — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम् (‘नगरम्’ इत्यस्य विशेषणम्)
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति।
- समासः
- विगतं चेतः येषां ते — नञर्थकप्रादिबहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- प्रथमा, बहुवचनम् (‘ते’ इत्यस्य विशेषणम्)
- सन्धिः
- दुःख + उपहत → दुःखोपहत — गुणसन्धिः (अ + उ = ओ); विसर्गस्य लोपः।
- समासः
- दुःखेन उपहताः — तृतीयातत्पुरुषः
- विभक्तिः
- प्रथमा, बहुवचनम् (‘ते’ इत्यस्य विशेषणम्)
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति; प्र + वि इति उपसर्गद्वयम्।
- समासः
- प्रविनष्टः हर्षः येषां ते — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- प्रथमा, बहुवचनम् (‘ते’ इत्यस्य विशेषणम्)