ಸರ್ಗ
ತಮಸಾ ತೀರದಲ್ಲಿ ರಾತ್ರಿವಾಸ ಮತ್ತು ಪ್ರಯಾಣ
ಸೀತೆ ಲಕ್ಷ್ಮಣರೊಡನೆ ರಾಮನು ತಮಸಾ ತೀರದಲ್ಲಿ ತಂಗುವುದು, ತಂದೆತಾಯಿಯರ ಮತ್ತು ಪುರಜನರ ಚಿಂತೆ, ನಿದ್ರಿಸುತ್ತಿರುವ ಪುರಜನರನ್ನು ಬಿಟ್ಟು ರಥದಲ್ಲಿ ಗುಟ್ಟಾಗಿ ಹೊರಡುವುದು
ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಪುರಜನರೂ ಬ್ರಾಹ್ಮಣರೂ ಹಿಂಬಾಲಿಸುತ್ತಿರಲು ರಾಮನು ಅಯೋಧ್ಯೆಯಿಂದ ಹೊರಟು ಸಂಜೆಗೆ ತಮಸಾ ನದಿಯ ತೀರವನ್ನು ತಲುಪಿದನು. ಈ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಅವನು ಆ ನದಿಯ ರಮಣೀಯವಾದ ತೀರವನ್ನು ಆಶ್ರಯಿಸಿ ಅಲ್ಲಿ ತಂಗಿದನು. ಸೀತೆಯನ್ನು ನೋಡಿ ಅವನು ಸೌಮಿತ್ರಿಗೆ ಹೇಳಿದನು — ‘ಲಕ್ಷ್ಮಣ, ವನವಾಸಕ್ಕೆ ಹೊರಟ ನಮಗೆ ಇಂದು ಇದು ಮೊದಲ ರಾತ್ರಿ; ನಿನಗೆ ಮಂಗಳವಾಗಲಿ, ನೀನು ಕಳವಳಪಡಬೇಡ.’ ಮೊದಲ ರಾತ್ರಿ ಎಲ್ಲ ಹೊಸ ಜೀವನದ ಪರೀಕ್ಷೆ; ಆದ್ದರಿಂದ ರಾಮನು ಮೊದಲಿಗೇ ತಮ್ಮನನ್ನು ಸ್ಥಿರಗೊಳಿಸುತ್ತಾನೆ. ಅನಂತರ ಅವನು ವನಶೋಭೆಯನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತಾನೆ — ‘ಈ ನಿರ್ಜನ ಅರಣ್ಯಗಳನ್ನು ನೋಡು; ಅವು ಸುತ್ತಲೂ ರೋದಿಸುತ್ತಿರುವಂತೆ ತೋರುತ್ತವೆ. ಮೃಗಗಳೂ ಪಕ್ಷಿಗಳೂ ತಮ್ಮ ತಮ್ಮ ನೆಲೆಗಳಿಗೆ ಬಂದು ಅಲ್ಲಿ ಅಡಗಿಕೊಂಡಿವೆ; ಅವುಗಳ ಕೂಗಿನಿಂದಲೇ ಈ ವನಭೂಮಿ ತುಂಬಿದೆ.’ ಅನಂತರ ಅವನ ಚಿತ್ತ ನಗರದತ್ತ ಹೋಗುತ್ತದೆ — ‘ಇಂದು ನನ್ನ ತಂದೆಯ ರಾಜಧಾನಿಯಾದ ಅಯೋಧ್ಯಾನಗರಿ ಸ್ತ್ರೀಪುರುಷರೊಡನೆ ಹೊರಟುಹೋದ ನಮಗಾಗಿ ಶೋಕಿಸುವುದು, ಇದರಲ್ಲಿ ಸಂಶಯವಿಲ್ಲ.’ ಹೀಗೆ ಆರಂಭದಲ್ಲೇ ಎರಡು ವಿಷಯಗಳು ಸೂಚಿತವಾಗಿವೆ — ಒಂದೆಡೆ ತಮ್ಮನ ಮನಸ್ಸಿನ ಸ್ಥೈರ್ಯ, ಇನ್ನೊಂದೆಡೆ ತೊರೆದು ಬಂದ ನಗರದ ಶೋಕ. ಈ ಸರ್ಗವು ಆ ಶೋಕವನ್ನೇ ಪರಿಹರಿಸಲು ಮಾಡಿದ ಉಪಾಯದ ಕಥೆ. ‘ತಮಸಾ’ ಎಂಬ ಹೆಸರಿನ ನದಿ ಅಯೋಧ್ಯೆಯ ದಕ್ಷಿಣಕ್ಕೆ ಹರಿಯುತ್ತದೆ; ಅದರ ತೀರವೇ ಮೊದಲ ವಿಶ್ರಾಂತಿಸ್ಥಳ. ಸ್ವಲ್ಪವೇ ದೂರ ಹೋಗಿ ರಾಮನು ಅಲ್ಲಿ ತಂಗಿದನು, ಏಕೆಂದರೆ ಪುರಜನರೆಲ್ಲರೂ ಕಾಲ್ನಡಿಗೆಯಲ್ಲೇ ಹಿಂಬಾಲಿಸುತ್ತಿದ್ದರು.
ಅಯೋಧ್ಯಾವಾಸಿಗಳಾದ ಜನರು ಅನೇಕ ಗುಣಗಳ ಕಾರಣದಿಂದ ಮಹಾರಾಜ ದಶರಥನಲ್ಲಿಯೂ, ಹಾಗೆಯೇ ಲಕ್ಷ್ಮಣನಲ್ಲಿಯೂ, ನನ್ನಲ್ಲಿಯೂ, ಶತ್ರುಘ್ನ ಭರತರಲ್ಲಿಯೂ ಅನುರಕ್ತರಾಗಿದ್ದಾರೆ; ಆದ್ದರಿಂದಲೇ ಅವರು ನಮ್ಮನ್ನು ಹಿಂಬಾಲಿಸುವುದನ್ನು ನಿಲ್ಲಿಸುತ್ತಿಲ್ಲ ಎಂದು ರಾಮನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ. ಅನುರಾಗವೇ ಅವರ ಕ್ಲೇಶದ ಮೂಲ ಎಂಬುದು ರಾಮನಿಗೆ ತಿಳಿದಿದೆ. ಆದರೆ ತಂದೆಯನ್ನೂ ಯಶಸ್ವಿನಿಯಾದ ತಾಯಿಯನ್ನೂ ಚಿಂತಿಸುತ್ತಾ ಅವನು ಶಂಕಿಸುತ್ತಾನೆ — ‘ಅವರಿಬ್ಬರೂ ಸತತವಾಗಿ ಅಳುತ್ತಾ ಒಂದು ವೇಳೆ ಕುರುಡರಾಗದಿರಲಿ.’ ಈ ಶಂಕೆ ಮಗನ ಪ್ರೀತಿಯಿಂದಲೇ ಹುಟ್ಟುತ್ತದೆ, ನಿರಾಶೆಯಿಂದಲ್ಲ. ಮತ್ತೆ ಅವನು ತಾನೇ ಸಮಾಧಾನವನ್ನು ಪಡೆಯುತ್ತಾನೆ — ‘ಭರತನು ನಿಜಕ್ಕೂ ಧರ್ಮಾತ್ಮ; ಧರ್ಮ ಅರ್ಥ ಕಾಮಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದ ಮಾತುಗಳಿಂದ ಅವನು ತಂದೆಯನ್ನೂ ತಾಯಿಯನ್ನೂ ಸಮಾಧಾನಪಡಿಸುವನು. ಭರತನ ಅಕ್ರೂರತೆಯನ್ನು ಮತ್ತೆ ಮತ್ತೆ ಚಿಂತಿಸಿ ನಾನು ತಂದೆತಾಯಿಯರ ಬಗ್ಗೆ ಶೋಕಿಸುವುದಿಲ್ಲ.’ ಇಲ್ಲಿ ಗಮನಿಸಬೇಕು — ರಾಮನು ಭರತನಲ್ಲಿ ಇಟ್ಟಿರುವ ವಿಶ್ವಾಸ ಮುಂದಿನ ಸರ್ಗಗಳಲ್ಲಿ ಸತ್ಯವೆಂದೇ ಸಿದ್ಧವಾಗುತ್ತದೆ; ತಾಯಿ ಕೈಕೇಯಿಯ ವರದಿಂದ ಮಗ ಭರತನು ದೂಷಿತನಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಇದರಿಂದ ರಾಮನ ಸಮದೃಷ್ಟಿ ಪ್ರಕಾಶಿತವಾಗುತ್ತದೆ. ಆರನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ‘ನೌ’ ಎಂಬ ದ್ವಿವಚನದಿಂದ ತಂದೆತಾಯಿಯರನ್ನೇ ನಿರ್ದೇಶಿಸಲಾಗಿದೆ; ‘ಅಭೀಕ್ಷ್ಣಶಃ’ ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ನಿರಂತರವಾದ ಅಳುವಿಕೆ ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ. ಏಳನೆಯದರಲ್ಲಿ ‘ಧರ್ಮಾರ್ಥಕಾಮಸಹಿತ’ ಎಂದು ತ್ರಿವರ್ಗಕ್ಕೆ ಸಂಗತವಾದ ಮಾತುಗಳನ್ನು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ, ಅವುಗಳಿಂದ ಶೋಕ ಶಾಂತವಾಗುತ್ತದೆ.
ಅನಂತರ ರಾಮನು ಲಕ್ಷ್ಮಣನಿಗೆ ಹೇಳುತ್ತಾನೆ — ‘ನರವ್ಯಾಘ್ರನೇ, ನನ್ನನ್ನು ಹಿಂಬಾಲಿಸಿ ನೀನು ಮಹತ್ತರವಾದ ಕಾರ್ಯವನ್ನು ಮಾಡಿದ್ದೀಯೆ; ಇಲ್ಲದಿದ್ದರೆ ವೈದೇಹಿಯ ರಕ್ಷಣೆಗಾಗಿ ನಾನು ಬೇರೊಬ್ಬ ಸಹಾಯಕನನ್ನು ಹುಡುಕಬೇಕಾಗುತ್ತಿತ್ತು.’ ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ಆಗಮನ ಕೇವಲ ಪ್ರೀತಿಯ ಚೇಷ್ಟೆಯಲ್ಲ, ರಕ್ಷಣೆಯ ಅಗತ್ಯ ಅಂಗ ಎಂದು ರಾಮನು ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿ ಹೇಳುತ್ತಾನೆ. ಕಾಡಿನ ಬಗೆಬಗೆಯ ಹಣ್ಣುಗೆಡ್ಡೆಗಳಿದ್ದರೂ ಇಂದು ನೀರನ್ನು ಮಾತ್ರ ಸೇವಿಸಿ ರಾತ್ರಿ ಕಳೆಯಲು ಅವನು ಬಯಸುತ್ತಾನೆ — ಮೊದಲ ವನರಾತ್ರಿಯನ್ನು ತಪಸ್ಸಿನಿಂದಲೇ ಆರಂಭಿಸಬೇಕು, ಸುಖದಿಂದಲ್ಲ ಎಂಬುದೇ ಆಶಯ. ಹೀಗೆ ಹೇಳಿ ಅವನು ಸುಮಂತ್ರನಿಗೂ ಹೇಳುತ್ತಾನೆ — ‘ಸೌಮ್ಯನೇ, ಕುದುರೆಗಳ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ಎಚ್ಚರವಾಗಿರು.’ ಸೂರ್ಯನು ಮುಳುಗಿದಾಗ ಸುಮಂತ್ರನು ಕುದುರೆಗಳನ್ನು ಕಟ್ಟಿಹಾಕಿ ಅವುಗಳ ಮುಂದೆ ಸಾಕಷ್ಟು ಹುಲ್ಲನ್ನು ಹಾಕಿ ರಾಮನ ಹತ್ತಿರವೇ ಇದ್ದನು. ರಾಜಸೇವಕನೂ ಕಾಡಿನಲ್ಲಿ ಹಾಗೆಯೇ ತನ್ನ ಧರ್ಮವನ್ನು ಪಾಲಿಸುತ್ತಾನೆ; ರಥ, ಕುದುರೆಗಳು, ಸಾರಥಿ ಇನ್ನೂ ರಾಜಕುಮಾರನ ಸಾನ್ನಿಧ್ಯದಲ್ಲೇ ಇವೆ ಎಂದು ಇಲ್ಲಿ ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ. ‘ನೀರಿನಿಂದಲೇ ವಾಸಿಸುವೆನು’ ಎಂಬುದರಿಂದ ಅವನು ಪಯೋವ್ರತದಂತಹ ಒಂದು ನಿಯಮವನ್ನು ಕೈಗೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ. ಅದನ್ನು ಅವನು ಇತರರಿಗೆ ವಿಧಿಸುವುದಿಲ್ಲ, ತಾನೇ ಆಚರಿಸುತ್ತಾನೆ — ನಿಯಮವನ್ನು ಮೊದಲು ತನಗೆ ಅನ್ವಯಿಸಿಕೊಳ್ಳಬೇಕು ಎಂಬುದೇ ನೀತಿ. ಹತ್ತನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ‘ಕಾಡಿನ ಬಗೆಬಗೆಯವು ಇದ್ದರೂ’ ಎಂಬ ವಾಕ್ಯದಿಂದ ಕಾಡಿನಲ್ಲಿ ಹಣ್ಣುಗೆಡ್ಡೆಗಳ ಕೊರತೆಯಿಲ್ಲ ಎಂದು ಸೂಚಿತವಾಗುತ್ತದೆ; ಆದರೂ ಅವನು ನೀರಿನಿಂದಲೇ ತೃಪ್ತನಾಗುತ್ತಾನೆ.
ಮಂಗಳಕರವಾದ ಸಂಧ್ಯೆಯನ್ನು ಉಪಾಸಿಸಿ, ರಾತ್ರಿ ಬಂದುದನ್ನು ಕಂಡು ಸೂತನು ಸೌಮಿತ್ರಿಯೊಡನೆ ರಾಮನಿಗೆ ಹಾಸಿಗೆಯನ್ನು ಸಿದ್ಧಪಡಿಸಿದನು. ವನವಾಸದಲ್ಲೂ ಸಂಧ್ಯೋಪಾಸನೆಯನ್ನು ಬಿಡಲಿಲ್ಲ ಎಂದು ಇಲ್ಲಿ ತೋರಿಸಲಾಗಿದೆ. ತಮಸಾ ತೀರದಲ್ಲಿ ಮರದ ಎಲೆಗಳಿಂದ ಹಾಸಿದ ಆ ಹಾಸಿಗೆಯನ್ನು ನೋಡಿ ರಾಮನು ಪತ್ನಿಯೊಡನೆ, ಲಕ್ಷ್ಮಣನೊಡನೆ ಮಲಗಿದನು. ರಾಜಪ್ರಾಸಾದದ ಹಾಸಿಗೆಯಿಂದ ಎಲೆಗಳ ಹಾಸಿಗೆಗೆ ಆದ ಈ ಬದಲಾವಣೆಯನ್ನು ಅವನು ಯಾವ ಕ್ಲೇಶವೂ ಇಲ್ಲದೆ ಸ್ವೀಕರಿಸಿದನು. ದಣಿದು ಪತ್ನಿಯೊಡನೆ ಗಾಢನಿದ್ರೆಯಲ್ಲಿದ್ದ ಅಣ್ಣನನ್ನು ನೋಡಿ ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ಸೂತನಿಗೆ ರಾಮನ ವಿವಿಧ ಗುಣಗಳನ್ನು ಹೇಳತೊಡಗಿದನು. ಹೀಗೆ ಗುಣಗಳನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಾ ಎಚ್ಚರವಾಗಿಯೇ ಇದ್ದ ಅವರಿಬ್ಬರಿಗೂ ಆ ರಾತ್ರಿ ಕಳೆದುಹೋಯಿತು, ಸೂರ್ಯನೂ ಉದಯಿಸಿದನು — ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ಜಾಗರಣೆ ಭಕ್ತಿಯದೇ ಲಕ್ಷಣ. ಗೋವುಗಳ ಹಿಂಡುಗಳಿಂದ ತುಂಬಿದ ತಮಸಾ ತೀರ; ಅಲ್ಲಿಂದ ಸ್ವಲ್ಪ ದೂರದಲ್ಲಿ ರಾಮನು ಪ್ರಜೆಗಳೊಡನೆ ಆ ರಾತ್ರಿಯನ್ನು ಕಳೆದನು. ಇಲ್ಲಿ ಮುದ್ರಿತ ಪ್ರತಿಯಲ್ಲಿ ‘ಸಂಸಕ್ತಾನ್’ ಎಂಬ ಪಾಠವಿದೆ, ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಆವೃತ್ತಿಯಲ್ಲಿ ‘ಸಂಸುಪ್ತಾನ್’ — ಎರಡರ ಅರ್ಥವೂ ಬಹುಮಟ್ಟಿಗೆ ಸಮಾನ, ಹಿಂದಿ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನವೂ ‘ಒಬ್ಬರಿಗೊಬ್ಬರು ಒತ್ತಿಕೊಂಡು ಮಲಗಿದ್ದಾರೆ’ ಎಂದು ಎರಡನ್ನೂ ಆಶ್ರಯಿಸುತ್ತದೆ. ಹದಿನಾರನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ‘ಜಾಗ್ರತೋಃ’ ಎಂಬುದು ದ್ವಿವಚನ; ಸೂತನೂ ಲಕ್ಷ್ಮಣನೂ ಇಬ್ಬರೂ ಎಚ್ಚರವಾಗಿದ್ದರು. ಹದಿನೇಳನೆಯದರಲ್ಲಿ ‘ಪ್ರಕೃತಿಗಳೊಡನೆ’ ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಪ್ರಜಾಜನರನ್ನೇ ‘ಪ್ರಕೃತಿಗಳು’ ಎಂದು ಕರೆಯಲಾಗಿದೆ, ರಾಜನೀತಿಶಾಸ್ತ್ರದಲ್ಲಿರುವಂತೆ. ಹೀಗೆ ಮೊದಲ ವನರಾತ್ರಿ ಶಾಂತವಾಗಿಯೇ ಕಳೆಯಿತು; ಶೋಕವಾದರೋ ನಗರದಲ್ಲೇ ಉಳಿಯಿತು.
ಬೆಳಗ್ಗೆ ಮಹಾತೇಜಸ್ವಿಯಾದ ರಾಮನು ಎದ್ದು ಆ ಪ್ರಜೆಗಳನ್ನು ನೋಡಿ ಪುಣ್ಯಲಕ್ಷಣನಾದ ತಮ್ಮ ಲಕ್ಷ್ಮಣನಿಗೆ ಹೇಳಿದನು — ‘ಸೌಮಿತ್ರಿ, ನೋಡು; ಈ ಪುರಜನರು ಮನೆಗಳ ಬಗ್ಗೆ ಯಾವ ಅಪೇಕ್ಷೆಯೂ ಇಲ್ಲದೆ, ನಮ್ಮಲ್ಲೇ ಅಪೇಕ್ಷೆಯಿಟ್ಟುಕೊಂಡು, ಮರಗಳ ಬುಡಗಳಲ್ಲಿ ಒಬ್ಬರಿಗೊಬ್ಬರು ಒತ್ತಿಕೊಂಡು ಮಲಗಿದ್ದಾರೆ. ನಮ್ಮನ್ನು ಹಿಂದಿರುಗಿಸುವುದಕ್ಕಾಗಿ ಅವರು ಕೈಗೊಂಡಿರುವ ನಿಯಮದಿಂದ ತಿಳಿಯುತ್ತದೆ — ಅವರು ಪ್ರಾಣವನ್ನಾದರೂ ತೊರೆಯುವರು, ನಿಶ್ಚಯವನ್ನು ಮಾತ್ರ ಬಿಡರು. ಆದ್ದರಿಂದ ಅವರು ನಿದ್ರಿಸುತ್ತಿರುವಾಗಲೇ ಬೇಗನೆ ರಥವನ್ನೇರಿ ನಾವು ಯಾವ ಕಡೆಯಿಂದಲೂ ಭಯವಿಲ್ಲದ ದಾರಿಯಲ್ಲಿ ಹೋಗೋಣ.’ ಇಲ್ಲಿ ರಾಮನ ಯುಕ್ತಿಯನ್ನು ವಿಚಾರಿಸಬೇಕು — ಪ್ರೀತಿಯಿಂದ ಕಟ್ಟುಬಿದ್ದ ಜನರನ್ನು ಬಲದಿಂದಾಗಲೀ ಮಾತಿನಿಂದಾಗಲೀ ಹಿಂದಿರುಗಿಸಲು ಸಾಧ್ಯವಿಲ್ಲ; ಅವರು ಪ್ರಾಣತ್ಯಾಗವನ್ನೂ ನಿಶ್ಚಯಕ್ಕಿಂತ ಹಗುರವೆಂದು ಭಾವಿಸುತ್ತಾರೆ. ಅವರನ್ನು ಶ್ರಮವಿಲ್ಲದೆ ಬಿಡುಗಡೆಗೊಳಿಸಲು ಗುಟ್ಟಾಗಿ ಹೊರಡುವುದೇ ಏಕೈಕ ಉಪಾಯ. ಆದ್ದರಿಂದಲೇ ಈ ಚೇಷ್ಟೆ ವಂಚನೆಯಲ್ಲ, ಕರುಣೆಯದೇ ರೂಪಾಂತರ. ಹತ್ತೊಂಬತ್ತನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ‘ವ್ಯಪೇಕ್ಷೆ’ ಎಂದರೆ ಆಸೆ ಅಥವಾ ಅಪೇಕ್ಷೆ; ಪುರಜನರ ಸಮಸ್ತ ಆಸೆಯೂ ರಾಮನಲ್ಲೇ ನೆಲೆಸಿದೆ, ಮನೆಗಳಲ್ಲಾದರೋ ಯಾವುದೂ ಇಲ್ಲ. ಇಪ್ಪತ್ತನೆಯದರಲ್ಲಿ ‘ನಿಯಮ’ ಎಂದರೆ ಪ್ರಾಯೋಪವೇಶದಂತಹ ದೃಢಸಂಕಲ್ಪ. ಇಪ್ಪತ್ತೊಂದನೆಯದರಲ್ಲಿ ‘ಅಕುತೋಭಯ ಪಂಥ’ ಎಂದರೆ ಯಾವ ಕಡೆಯಿಂದಲೂ ಭಯವಿಲ್ಲದ ದಾರಿ; ಇದರಿಂದ ರಾಮನ ನಿರ್ಭಯತೆ ಮತ್ತು ದಾರಿಯ ಕ್ಷೇಮ ಎರಡೂ ಸೂಚಿತವಾಗಿವೆ.
‘ಹೀಗೆ ಮಾಡಿದರೆ ಇಕ್ಷ್ವಾಕುಪುರವಾಸಿಗಳು ಮತ್ತೆ ನನ್ನಲ್ಲಿ ಅನುರಕ್ತರಾಗಿ ಮರದ ಬುಡಗಳಲ್ಲಿ ಆಶ್ರಯಿಸಿ ಮಲಗುವುದಿಲ್ಲ’ ಎಂದು ರಾಮನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ. ಅನಂತರ ಅವನು ರಾಜಧರ್ಮದ ಸಾರವನ್ನೇ ಉಪದೇಶಿಸುತ್ತಾನೆ — ‘ರಾಜಕುಮಾರರು ಪುರಜನರನ್ನು ಅವರ ಸ್ವಂತ ದುಃಖದಿಂದ ಬಿಡುಗಡೆಗೊಳಿಸಬೇಕು, ತಮ್ಮ ದುಃಖದಲ್ಲಿ ಅವರನ್ನು ಸಿಲುಕಿಸಬಾರದು.’ ರಾಜಕುಮಾರನ ದುಃಖ ಪ್ರಜೆಗಳಿಗೆ ಹರಡಬಾರದು ಎಂಬ ಈ ದೃಷ್ಟಿ ಅಯೋಧ್ಯಾಕಾಂಡದಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲೆಡೆ ಮುಂದುವರಿಯುತ್ತದೆ. ಸಾಕ್ಷಾತ್ ಧರ್ಮದಂತೆ ನಿಂತಿದ್ದ ರಾಮನಿಗೆ ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ಹೇಳಿದನು — ‘ಪ್ರಾಜ್ಞನೇ, ನನಗೂ ಹಾಗೆಯೇ ಸರಿಯೆನಿಸುತ್ತದೆ; ಬೇಗನೆ ರಥವನ್ನೇರೋಣ.’ ವಿವಾದವಲ್ಲ, ಸಮ್ಮತಿಯನ್ನು ಬಯಸುವುದೇ ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ಸ್ವಭಾವ. ಅನಂತರ ರಾಮನು ಸೂತನಿಗೆ ಹೇಳುತ್ತಾನೆ — ‘ಬೇಗನೆ ರಥವನ್ನು ಹೂಡು; ಇಲ್ಲಿಂದ ನಾನು ಕಾಡಿಗೆ ಹೋಗುವೆನು.’ ಸುಮಂತ್ರನು ಅವಸರವಾಗಿ ಆ ಉತ್ತಮ ಕುದುರೆಗಳನ್ನು ರಥಕ್ಕೆ ಹೂಡಿ ಕೈಮುಗಿದು ನಿವೇದಿಸಿದನು — ‘ಮಹಾಬಾಹುವೇ, ರಥಿಕರಲ್ಲಿ ಶ್ರೇಷ್ಠನೇ, ರಥ ಸಿದ್ಧವಾಗಿದೆ; ಸೀತೆಯೊಡನೆ, ಲಕ್ಷ್ಮಣನೊಡನೆ ಬೇಗನೆ ಏರು; ನಿನಗೆ ಮಂಗಳವಾಗಲಿ.’ ಹೀಗೆ ರಾತ್ರಿಯ ಕೊನೆಯಲ್ಲೇ ಗುಟ್ಟಾದ ಪ್ರಯಾಣ ಸಜ್ಜಾಯಿತು. ಇಪ್ಪತ್ತನಾಲ್ಕನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ರಾಮನನ್ನು ‘ಸಾಕ್ಷಾತ್ ಧರ್ಮದಂತೆ ನಿಂತವನು’ ಎಂದು ವರ್ಣಿಸಲಾಗಿದೆ — ಇದು ಸರ್ಗಗಳಲ್ಲಿ ಮತ್ತೆ ಮತ್ತೆ ಬರುವ ವಿಶಿಷ್ಟ ಉಪಮೆ. ಇಪ್ಪತ್ತೇಳನೆಯದರಲ್ಲಿ ಸುಮಂತ್ರನು ‘ರಥಿಕರಲ್ಲಿ ಶ್ರೇಷ್ಠನೇ’ ಎಂದು ಸಂಬೋಧಿಸುತ್ತಾನೆ, ಏಕೆಂದರೆ ಈಗಲೂ ಅವನು ರಾಜಕುಮಾರನನ್ನೇ ಕಾಣುತ್ತಾನೆ, ತಾಪಸನನ್ನಲ್ಲ. ಇಪ್ಪತ್ತೆರಡನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ರಾಮನ ಕರುಣೆ ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷವಾಗಿದೆ — ಪುರಜನರ ಮರುಕ್ಲೇಶವೇ ಅವನ ಪ್ರಧಾನ ಚಿಂತಾವಿಷಯ, ತನ್ನ ಶ್ರಮವಲ್ಲ.
ಪರಿವಾರಸಹಿತನಾದ ರಾಮನು ಆ ರಥವನ್ನೇರಿ ವೇಗವಾಗಿ ಹರಿಯುವ, ಸುಳಿಗಳಿಂದ ತುಂಬಿದ ತಮಸಾ ನದಿಯನ್ನು ದಾಟಿದನು. ದಾಟಿದ ಮೇಲೆ ಮಹಾಬಾಹುವಾದ ಶ್ರೀಮಂತನು ಭಯಪಡುವವರಿಗೂ ಭಯವಿಲ್ಲದ, ಮಂಗಳಕರವಾದ, ಮುಳ್ಳಿಲ್ಲದ ಮಹಾಮಾರ್ಗವನ್ನು ತಲುಪಿದನು. ಅನಂತರ ಪುರಜನರನ್ನು ದಾರಿತಪ್ಪಿಸುವುದಕ್ಕಾಗಿ ಅವನು ಸೂತನಿಗೆ ಹೇಳಿದನು — ‘ಸಾರಥಿಯೇ, ರಥವನ್ನೇರಿ ನೀನು ಉತ್ತರಾಭಿಮುಖವಾಗಿ ಹೋಗು; ಒಂದು ಮುಹೂರ್ತ ವೇಗವಾಗಿ ಹೋಗಿ ರಥವನ್ನು ಮತ್ತೆ ಹಿಂದಿರುಗಿಸು; ಪುರಜನರು ನನ್ನ ದಾರಿಯನ್ನು ತಿಳಿಯದಂತೆ ಎಚ್ಚರಿಕೆಯಿಂದ ಮಾಡು.’ ರಥಚಕ್ರಗಳ ಗುರುತೇ ಹಿಂಬಾಲಿಸುವುದಕ್ಕೆ ಸಾಧನ; ಆ ಗುರುತನ್ನು ಗೊಂದಲಗೊಳಿಸುವುದಕ್ಕಾಗಿಯೇ ಈ ಪ್ರಯತ್ನ. ಸಾರಥಿಯು ಹಾಗೆಯೇ ಮಾಡಿ, ಮರಳಿ ಬಂದು ರಾಮನಿಗೆ ರಥವನ್ನು ನಿವೇದಿಸಿದನು. ಅನಂತರ ಸೀತೆಯೊಡನಿದ್ದ ರಘುವಂಶವರ್ಧನರಾದ ಇಬ್ಬರೂ ಸಿದ್ಧವಾದ ಆ ರಥವನ್ನೇರಿದರು; ಸಾರಥಿಯು ತಪೋವನಕ್ಕೆ ಹೋಗುವ ದಾರಿಯಲ್ಲಿ ಕುದುರೆಗಳನ್ನು ಚುರುಕುಗೊಳಿಸಿದನು. ಮಹಾರಥನಾದ ದಾಶರಥಿಯು ಪ್ರಯಾಣದ ಮಂಗಳನಿಮಿತ್ತವನ್ನು ಕಾಣುವುದಕ್ಕಾಗಿ ಮೊದಲು ರಥವನ್ನು ಉತ್ತರಾಭಿಮುಖವಾಗಿ ನಿಲ್ಲಿಸಿ, ಅನಂತರ ಸಾರಥಿಯೊಡನೆ ಕಾಡಿಗೆ ಹೊರಟನು. ಉತ್ತರ ದಿಕ್ಕು ಶುಭವೂ ಮಂಗಳಕರವೂ ಎಂಬುದು ಶಕುನಶಾಸ್ತ್ರದಲ್ಲಿ ಪ್ರಸಿದ್ಧ; ಆದ್ದರಿಂದ ಪ್ರಯಾಣದ ಆರಂಭದಲ್ಲಿ ರಥವನ್ನು ಅತ್ತ ಇರಿಸಲಾಯಿತು. ಹೀಗೆ ಈ ಸರ್ಗವು ಪುರಜನರ ತ್ಯಾಗದೊಂದಿಗೆ ವನಯಾತ್ರೆಯ ಎರಡನೆಯ ಹಂತವನ್ನು ಆರಂಭಿಸುತ್ತದೆ; ಮುಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಎಚ್ಚರಗೊಂಡ ಪುರಜನರ ವಿಲಾಪ ವರ್ಣಿಸಲ್ಪಡುತ್ತದೆ. ಮೂವತ್ತನಾಲ್ಕನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ‘ಮಹಾರಥ’ ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ರಾಮನ ಯೋಧಸಾಮರ್ಥ್ಯವನ್ನು ನೆನಪಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ, ಅದು ವನವಾಸದಲ್ಲೂ ನಾಶವಾಗುವುದಿಲ್ಲ.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्येऽयोध्याकाण्डे षट्चत्वारिंशः सर्गः॥ ४६॥