ಸರ್ಗ
ಪುರಜನರ ಅನುಗಮನ ಮತ್ತು ತಮಸಾ ನದಿಯನ್ನು ತಲುಪುವುದು
ಕಾಡಿಗೆ ಹೊರಟ ರಾಮನನ್ನು ಅಯೋಧ್ಯಾವಾಸಿಗಳು ಹಿಂಬಾಲಿಸುತ್ತಾರೆ; ಭರತನಲ್ಲಿ ಪ್ರೀತಿಯನ್ನಿಡಬೇಕೆಂದು ರಾಮನು ಬೇಡುತ್ತಾನೆ; ವೃದ್ಧ ಬ್ರಾಹ್ಮಣರು ಹಿಂದಿರುಗುವಂತೆ ಯಾಚಿಸುತ್ತಾರೆ; ಎಲ್ಲರೂ ತಮಸಾ ತೀರವನ್ನು ತಲುಪುತ್ತಾರೆ
ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಕಥೆ ಅಂತಃಪುರದಲ್ಲಿತ್ತು; ಇಲ್ಲಿ ಅದು ಮತ್ತೆ ದಾರಿಗೆ ಮರಳುತ್ತದೆ. ಸತ್ಯಪರಾಕ್ರಮಿಯಾದ ಮಹಾತ್ಮ ರಾಮನಲ್ಲಿ ಅನುರಕ್ತರಾದ ಜನರು ವನವಾಸಕ್ಕೆ ಹೊರಟ ಅವನನ್ನು ಹಿಂಬಾಲಿಸಿದರು. ಸುಹೃದ್ಧರ್ಮದಂತೆ — ‘ಬೇಗನೆ ಮರಳಿ ಬರಬೇಕೆಂದು ಬಯಸುವವನನ್ನು ದೂರದವರೆಗೆ ಹಿಂಬಾಲಿಸಬಾರದು’ ಎಂಬ ನಿಯಮದಂತೆ — ರಾಜ ದಶರಥನನ್ನು ಬಲವಂತವಾಗಿ ಹಿಂದಿರುಗಿಸಿದ ಮೇಲೂ ಆ ಪುರಜನರು ರಾಮನ ರಥವನ್ನು ಹಿಂಬಾಲಿಸಿದರೇ ವಿನಾ ಹಿಂದಿರುಗಲಿಲ್ಲ. ಅಯೋಧ್ಯಾವಾಸಿಗಳಾದ ಜನರಿಗೆ ಆ ಮಹಾಯಶಸ್ವಿ, ಗುಣಸಂಪನ್ನನು ಪೂರ್ಣಚಂದ್ರನಂತೆ ಪ್ರಿಯನಾಗಿದ್ದನು. ಆ ಪ್ರಜೆಗಳು ಬೇಡಿಕೊಂಡರೂ ಕಾಕುತ್ಸ್ಥನು ತಂದೆಯನ್ನು ಸತ್ಯವಂತನನ್ನಾಗಿ ಮಾಡುತ್ತಾ ಕಾಡಿನತ್ತಲೇ ಸಾಗಿದನು. ಇಲ್ಲಿ ‘ಪ್ರಕೃತಿಗಳು’ ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಕೇವಲ ಜನಸಮೂಹವಲ್ಲ, ರಾಜ್ಯದ ಅಂಗಗಳೂ ಸೂಚಿತವಾಗುತ್ತವೆ — ಅವರ ಯಾಚನೆಯೂ ರಾಮನನ್ನು ಅಲುಗಿಸುವುದಿಲ್ಲ. ‘ಪೂರ್ಣಚಂದ್ರನಂತೆ ಪ್ರಿಯ’ ಎಂಬ ಉಪಮೆಯಿಂದ ರಾಮನ ಜನಪ್ರಿಯತೆಯನ್ನು ಸೌಮ್ಯತೆಯೊಡನೆ ತೋರಿಸಲಾಗಿದೆ — ಅವನು ತೇಜಸ್ಸಿನಿಂದ ಹೆದರಿಸುವುದಿಲ್ಲ, ತಂಪಿನಿಂದ ಆಕರ್ಷಿಸುತ್ತಾನೆ. ‘ಅನುರಕ್ತರು’ ಎಂಬ ಪದವೂ ಈ ಭಕ್ತಿ ಆಜ್ಞೆಯಿಂದಲ್ಲ, ಸ್ವಭಾವದಿಂದಲೇ ಹುಟ್ಟಿದುದು ಎಂಬುದನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ.
ರಾಮನು ಆ ಪ್ರಜೆಗಳನ್ನು ತನ್ನ ಮಕ್ಕಳೆಂಬಂತೆ ಪ್ರೀತಿಯಿಂದ ನೋಡುತ್ತಾ, ಕಣ್ಣುಗಳಿಂದ ಕುಡಿಯುತ್ತಿರುವನೋ ಎಂಬಂತೆ, ಸ್ನೇಹದಿಂದ ಹೇಳಿದನು — ‘ಅಯೋಧ್ಯಾವಾಸಿಗಳಾದ ನಿಮಗೆ ನನ್ನಲ್ಲಿ ಯಾವ ಪ್ರೀತಿಯೂ ಗೌರವವೂ ಇದೆಯೋ, ಅದನ್ನು ನನಗೆ ಪ್ರಿಯವಾಗಲೆಂದು ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಭರತನಲ್ಲಿ ಇಡಿರಿ. ಕಲ್ಯಾಣಚಾರಿತ್ರ್ಯನಾದ, ಕೈಕೇಯಿಯ ಆನಂದವನ್ನು ಹೆಚ್ಚಿಸುವ ಅವನು ನಿಮಗೆ ಪ್ರಿಯವಾದುದನ್ನೂ ಹಿತವಾದುದನ್ನೂ ಸರಿಯಾಗಿ ಮಾಡುವನು. ಜ್ಞಾನದಲ್ಲಿ ವೃದ್ಧನೂ ವಯಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಬಾಲನೂ, ಮೃದುವೂ, ವೀರ್ಯಗುಣಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದವನೂ ಆದ ಅವನು ನಿಮಗೆ ಅನುರೂಪನಾದ, ಭಯವನ್ನು ಹೋಗಲಾಡಿಸುವ ಒಡೆಯನಾಗುವನು.’ ಇಲ್ಲಿ ರಾಮನ ಔದಾರ್ಯ ಪ್ರಕಟವಾಗಿದೆ — ಯಾರು ಅವನನ್ನು ರಾಜ್ಯದಿಂದ ಹೊರಹಾಕಿದಳೋ ಅವಳ ಮಗನನ್ನೇ ಅವನು ಪ್ರಜೆಗಳಿಗೆ ಒಪ್ಪಿಸುತ್ತಾನೆ. ‘ಜ್ಞಾನದಲ್ಲಿ ವೃದ್ಧ, ವಯಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಬಾಲ’ ಎಂಬ ವಿರೋಧಾಲಂಕಾರದಿಂದ ಭರತನ ಪರಿಪಕ್ವತೆ ಸೂಚಿತವಾಗುತ್ತದೆ. ‘ಕಣ್ಣುಗಳಿಂದ ಕುಡಿಯುತ್ತಿರುವನೋ ಎಂಬಂತೆ’ ಎಂಬ ಉತ್ಪ್ರೇಕ್ಷೆಯಿಂದ ಬೀಳ್ಕೊಡುಗೆಯ ತೀವ್ರತೆ ವ್ಯಕ್ತವಾಗುತ್ತದೆ — ಮತ್ತೆ ಕಾಣುವೆನೋ ಇಲ್ಲವೋ ಎಂಬ ಸಂಶಯವಿರುವವರನ್ನು ಅವನು ಕಣ್ಣುಗಳಿಂದಲೇ ಹಿಡಿದಿಟ್ಟುಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ. ‘ತನ್ನ ಮಕ್ಕಳೆಂಬಂತೆ’ ಎಂಬ ಉಪಮೆಯಿಂದ ರಾಜಕುಮಾರನ ವಾತ್ಸಲ್ಯವನ್ನು ತಂದೆಯದರಂತೆ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ.
‘ಅವನು ರಾಜಗುಣಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದವನು, ಯುವರಾಜನಾಗಲು ಯೋಗ್ಯನೆಂದು ಪರಿಶೀಲಿಸಲ್ಪಟ್ಟವನು; ಇದಲ್ಲದೆ ನಾನೂ ಶಿಷ್ಟರಾದ ನೀವೂ ಒಡೆಯನ ಆಜ್ಞೆಯನ್ನು ಪಾಲಿಸಬೇಕು. ನಾನು ವನವಾಸಕ್ಕೆ ಹೋದ ಮೇಲೆ ಮಹಾರಾಜನು ಸಂತಾಪಪಡದಂತೆ ನನಗೆ ಪ್ರಿಯವನ್ನು ಮಾಡಬಯಸಿ ನೀವು ನಡೆದುಕೊಳ್ಳಬೇಕು.’ ಆದರೆ ವಿರುದ್ಧ ಫಲವೇ ಉದಯಿಸುತ್ತದೆ — ದಾಶರಥಿ ಹೇಗೆ ಹೇಗೆ ಧರ್ಮವನ್ನೇ ಆಶ್ರಯಿಸುತ್ತಿದ್ದನೋ ಹಾಗೆ ಹಾಗೆ ಪ್ರಜೆಗಳು ರಾಮನನ್ನೇ ಒಡೆಯನನ್ನಾಗಿ ಬಯಸಿದರು. ಇದು ಕವಿಯ ಸೂಕ್ಷ್ಮದೃಷ್ಟಿ — ರಾಜ್ಯವನ್ನು ಬಯಸದವನನ್ನು ಜನರು ಇನ್ನಷ್ಟು ಬಯಸುತ್ತಾರೆ; ಧರ್ಮನಿಷ್ಠೆಯೇ ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಪ್ರಿಯತೆಯ ಮೂಲ. ರಾಮನ ಮಾತೇ ಅವನ ಉದ್ದೇಶಕ್ಕೆ ವಿರುದ್ಧವಾಗಿ ಪರಿಣಮಿಸುತ್ತದೆ. ‘ಗುಣಗಳಿಂದ ಕಟ್ಟಿದವರನ್ನು ಎಳೆಯುವಂತೆ’ ಎಂದು ಮುಂದಿನ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲೂ ಇದೇ ಭಾವ ಮುಂದುವರಿಯುತ್ತದೆ — ರಾಮನು ಯಾರನ್ನೂ ಕರೆಯುವುದಿಲ್ಲ, ಆದರೂ ಎಲ್ಲರೂ ಆಕರ್ಷಿತರಾಗುತ್ತಾರೆ; ಗುಣಗಳೇ ಹಗ್ಗಗಳು.
ಕಣ್ಣೀರಿನಿಂದ ಮುಚ್ಚಿದ, ದೀನರಾದ ಪುರವಾಸಿಗಳನ್ನು ಲಕ್ಷ್ಮಣಸಹಿತನಾದ ರಾಮನು ಗುಣಗಳೆಂಬ ಹಗ್ಗಗಳಿಂದ ಕಟ್ಟಿ ಎಳೆಯುತ್ತಿರುವನೋ ಎಂಬಂತೆ ಎಳೆದನು. ಜ್ಞಾನದಿಂದ, ವಯಸ್ಸಿನಿಂದ, ತಪಸ್ತೇಜಸ್ಸಿನಿಂದ — ಹೀಗೆ ಮೂರು ಬಗೆಯಲ್ಲಿ ವೃದ್ಧರಾದ, ವಯಸ್ಸಿನಿಂದ ತಲೆ ನಡುಗುತ್ತಿದ್ದ ಆ ಬ್ರಾಹ್ಮಣರು ದೂರದಿಂದಲೇ ಈ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳಿದರು — ‘ಎಲೈ ಎಲೈ ಉತ್ತಮ ಜಾತಿಯ ವೇಗಶಾಲಿ ಕುದುರೆಗಳೇ, ರಾಮನನ್ನು ಹೊತ್ತಿರುವ ನೀವು ಹಿಂದಿರುಗಿ; ಹೋಗಬೇಡಿ; ಒಡೆಯನಿಗೆ ಹಿತವನ್ನು ಮಾಡಿ. ಜೀವಿಗಳೆಲ್ಲವೂ ಕಿವಿಯುಳ್ಳವು, ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಕುದುರೆಗಳು; ಆದ್ದರಿಂದ ನಮ್ಮ ಬೇಡಿಕೆಯನ್ನು ತಿಳಿಸಿದ ಮೇಲೆ ನೀವು ಹಿಂದಿರುಗಿ.’ ಇಲ್ಲಿ ಕರುಣದ ವಿಲಕ್ಷಣ ರೂಪವಿದೆ — ವೃದ್ಧ ಬ್ರಾಹ್ಮಣರು ರಾಮನನ್ನು ಬೇಡುವುದಿಲ್ಲ, ಕುದುರೆಗಳನ್ನು ಬೇಡುತ್ತಾರೆ; ಏಕೆಂದರೆ ರಾಮನು ಧರ್ಮದಿಂದ ಕಟ್ಟಲ್ಪಟ್ಟಿದ್ದಾನೆ, ಕುದುರೆಗಳಾದರೋ ಕೇವಲ ಓಟದಿಂದ. ‘ಜ್ಞಾನದಿಂದ, ವಯಸ್ಸಿನಿಂದ, ತೇಜಸ್ಸಿನಿಂದ’ ಎಂದು ಮೂರು ಬಗೆಯ ವಾರ್ಧಕ್ಯವನ್ನು ಕವಿ ಎಣಿಸಿದ್ದಾನೆ — ಶಾಸ್ತ್ರದಿಂದ, ಆಯುಸ್ಸಿನಿಂದ, ತಪಸ್ಸಿನಿಂದ. ಇಂತಹ ವೃದ್ಧರು ದೂರದಿಂದಲೇ ಕೂಗಿಕೊಳ್ಳುವಾಗ ಜನರ ದುಃಖದ ಪ್ರಮಾಣ ತಿಳಿಯುತ್ತದೆ. ಕುದುರೆಗಳನ್ನು ಸಂಬೋಧಿಸುವುದೂ ಕರುಣದ ಉತ್ಕರ್ಷವೇ — ಬೇಡುವವರು ಮಾತನ್ನೇ ಅರಿಯದವುಗಳನ್ನು ಬೇಡುತ್ತಾರೆ.
‘ಧರ್ಮದಿಂದ ವಿಶುದ್ಧಾತ್ಮನಾದ, ವೀರನಾದ, ಶುಭವೂ ದೃಢವೂ ಆದ ವ್ರತವುಳ್ಳ ನಿಮ್ಮ ಒಡೆಯನನ್ನು ‘ಉಪವಾಹ್ಯ’ನನ್ನಾಗಿ ಮಾಡಿ — ಹೊರಗಿನ ಪ್ರದೇಶದಿಂದ ನಗರದ ಸಮೀಪಕ್ಕೆ ಕರೆತನ್ನಿ; ನಗರದಿಂದ ಕಾಡಿನತ್ತ ‘ಅಪವಾಹ್ಯ’ನನ್ನಾಗಿ ಕೊಂಡೊಯ್ಯಬೇಡಿ.’ ಹೀಗೆ ಆರ್ತರಾಗಿ ಪ್ರಲಾಪಗಳನ್ನು ಪ್ರಲಪಿಸುತ್ತಿದ್ದ ಆ ವೃದ್ಧ ಬ್ರಾಹ್ಮಣರನ್ನು ಕಂಡು ರಾಮನು ಥಟ್ಟನೆ ರಥದಿಂದ ಇಳಿದನು. ಇಲ್ಲಿ ‘ಉಪವಾಹ್ಯ’ ‘ಅಪವಾಹ್ಯ’ ಎಂಬ ಎರಡು ಪದಗಳ ವಿರೋಧದಲ್ಲೇ ಶ್ಲೋಕದ ಸಂಪೂರ್ಣ ಭಾರವಿದೆ; ಒಂದು ಉಪಸರ್ಗದಲ್ಲೇ ನಗರ ಮತ್ತು ಕಾಡು ಬೇರೆಯಾಗುತ್ತವೆ. ರಥದಿಂದ ಇಳಿಯುವುದು ರಾಮನ ವಿನಯದ ಲಕ್ಷಣ — ಯಾರನ್ನು ಅವನು ಮೀರಲು ಬಯಸುವುದಿಲ್ಲವೋ ಅವರ ಸಮಾನತೆಯನ್ನು ಅವನೇ ಆಶ್ರಯಿಸುತ್ತಾನೆ. ‘ಆರ್ತರಾಗಿ ಪ್ರಲಾಪಗಳನ್ನು ಪ್ರಲಪಿಸುತ್ತಿದ್ದ’ ಎಂಬ ಪುನರುಕ್ತಿಯೂ ಸಾರ್ಥಕ — ಅವರು ತರ್ಕ ಮಾಡುತ್ತಿಲ್ಲ, ಕೇವಲ ವಿಲಪಿಸುತ್ತಿದ್ದಾರೆ; ಅದೇ ರಾಮನ ಹೃದಯವನ್ನು ಮುಟ್ಟುತ್ತದೆ. ಥಟ್ಟನೆ ಇಳಿಯುವುದು, ಧರ್ಮಕ್ಕೆ ವಿರೋಧವಾಗದಲ್ಲೆಲ್ಲಾ ರಾಮನು ಎಲ್ಲವನ್ನೂ ಕೊಡುತ್ತಾನೆ ಎಂಬುದನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ.
ಅನಂತರ ಕಾಡನ್ನೇ ಗುರಿಯಾಗಿಟ್ಟುಕೊಂಡ ರಾಮನು ಸೀತೆಯೊಡನೆ, ಲಕ್ಷ್ಮಣನೊಡನೆ ಕಾಲ್ನಡಿಗೆಯಲ್ಲೇ ನಡೆದನು, ಹತ್ತಿರಹತ್ತಿರ ಹೆಜ್ಜೆಯಿಡುತ್ತಾ — ಸ್ವಲ್ಪ ಸ್ವಲ್ಪವೇ ಹೆಜ್ಜೆ ಇಡುತ್ತಾ, ಆ ವೃದ್ಧರು ಹಿಂದೆ ಉಳಿದುಹೋಗದಂತೆ. ಸದಾಚಾರದಲ್ಲಿ ವತ್ಸಲನಾದ, ದಯಾರ್ದ್ರ ದೃಷ್ಟಿಯುಳ್ಳ ಅವನು ಕಾಲ್ನಡಿಗೆಯಲ್ಲಿದ್ದ ಆ ಬ್ರಾಹ್ಮಣರನ್ನು ರಥದಲ್ಲಿ ಹೋಗಿ ಹಿಂದೆ ಬಿಡಲಾರದೆ ಹೋದನು. ಅವನು ನಡೆಯುತ್ತಲೇ ಇರುವುದನ್ನು ಕಂಡು ಮನಸ್ಸು ಗಾಬರಿಗೊಂಡ, ಪರಮ ಸಂತಪ್ತರಾದ ಬ್ರಾಹ್ಮಣರು ರಾಮನಿಗೆ ಮತ್ತೆ ಈ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳಿದರು. ‘ಹತ್ತಿರಹತ್ತಿರ ಹೆಜ್ಜೆಯಿಡುತ್ತಾ’ ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಕವಿಯು ರಾಮನ ದೈಹಿಕ ನಡವಳಿಕೆಯನ್ನೇ ತೋರಿಸುತ್ತಾನೆ — ಕರುಣೆ ಇಲ್ಲಿ ಮಾತಿನಲ್ಲಲ್ಲ, ಹೆಜ್ಜೆಯಿಡುವಿಕೆಯಲ್ಲಿದೆ. ‘ಘೃಣಾಚಕ್ಷು’ (ದಯಾರ್ದ್ರ ದೃಷ್ಟಿಯುಳ್ಳವನು) ಎಂಬ ವಿಶೇಷಣವೂ ಮಾರ್ಮಿಕವಾದುದು — ಯಾರ ದೃಷ್ಟಿಯೇ ದಯಾರ್ದ್ರವೋ ಅವನು ವೃದ್ಧರನ್ನು ಹಿಂದೆ ಹೇಗೆ ಬಿಡಬಲ್ಲ? ರಥವು ಅವನ ಸುಖಸಾಧನ, ಆದರೆ ಅದರಿಂದ ಇತರರಿಗೆ ಕ್ಲೇಶವಾದೀತೆಂದು ಅದನ್ನೇ ತ್ಯಜಿಸುತ್ತಾನೆ.
‘ಬ್ರಾಹ್ಮಣಹಿತೈಷಿಯಾದ ನಿನ್ನನ್ನು ಈ ಸಮಸ್ತ ಬ್ರಾಹ್ಮಣಸಮೂಹವೂ ಹಿಂಬಾಲಿಸುತ್ತಿದೆ; ಬ್ರಾಹ್ಮಣರ ಹೆಗಲುಗಳನ್ನೇರಿರುವ ಈ ಅಗ್ನಿಗಳೂ ನಿನ್ನನ್ನು ಹಿಂಬಾಲಿಸಲಿ. ವಾಜಪೇಯ ಯಜ್ಞಗಳಿಂದ ದೊರೆತ ನಮ್ಮ ಈ ಛತ್ರಗಳನ್ನು ನೋಡು — ಮಳೆಗಾಲ ಮುಗಿದ ಮೇಲಿನ ಮೋಡಗಳಂತೆ ಹಿಂದೆ ಹಿಂಬಾಲಿಸಿ ಬರುತ್ತಿವೆ. ರಾಜಛತ್ರವನ್ನು ಪಡೆಯದ, ಸೂರ್ಯಕಿರಣಗಳಿಂದ ಬಳಲಿದ ನಿನಗೆ ವಾಜಪೇಯದಿಂದ ದೊರೆತ ನಮ್ಮ ಈ ಛತ್ರಗಳಿಂದ ನೆರಳನ್ನು ಮಾಡುವೆವು.’ ಇಲ್ಲಿ ಬ್ರಾಹ್ಮಣರ ಯುಕ್ತಿ ಮಾರ್ಮಿಕವಾದುದು — ರಾಜ್ಯಾಭಿಷೇಕದಲ್ಲಿ ರಾಮನಿಗೆ ದೊರೆಯದ ಶ್ವೇತಛತ್ರವನ್ನು ಅವರು ಯಜ್ಞದಿಂದ ಗಳಿಸಿದ ಛತ್ರಗಳಿಂದ ತುಂಬಿಕೊಡಲು ಬಯಸುತ್ತಾರೆ; ಅವರ ಹೆಗಲುಗಳ ಮೇಲೆ ಹೊತ್ತೊಯ್ಯಲ್ಪಡುವ ಅಗ್ನಿಗಳು ಕಾಡನ್ನೂ ಯಜ್ಞಭೂಮಿಯನ್ನಾಗಿ ಮಾಡಬಲ್ಲವು. ‘ಮಳೆಗಾಲ ಮುಗಿದ ಮೇಲಿನ ಮೋಡಗಳಂತೆ’ ಎಂಬ ಉಪಮೆ ಶರತ್ಕಾಲದ ಮೋಡಗಳ ಬಿಳುಪನ್ನೂ ಛತ್ರಗಳ ಬಿಳುಪನ್ನೂ ಸಮೀಕರಿಸುತ್ತದೆ; ಇದಲ್ಲದೆ ಶರತ್ಕಾಲದ ಮೋಡಗಳು ಮಳೆಯಿಲ್ಲದೆ ಸಾಗಿಹೋಗುತ್ತವೆ, ಹಾಗೆಯೇ ಈ ಯಾಚನೆಯೂ ನಿಷ್ಫಲವಾಗುವುದು ಎಂಬ ಧ್ವನಿಯೂ ಇದೆ.
‘ಮಗೂ, ಸದಾ ವೇದಮಂತ್ರಗಳನ್ನು ಅನುಸರಿಸುತ್ತಿದ್ದ ನಮ್ಮ ಬುದ್ಧಿಯನ್ನು ನಿನಗಾಗಿ ವನವಾಸವನ್ನು ಅನುಸರಿಸುವಂತೆ ಮಾಡಿಕೊಂಡಿದ್ದೇವೆ. ನಮ್ಮ ಪರಮಧನವಾದ ವೇದಗಳು ನಮ್ಮ ಹೃದಯಗಳಲ್ಲೇ ನೆಲೆಸಿರುತ್ತವೆ; ಪತ್ನಿಯರೂ ತಮ್ಮ ಚಾರಿತ್ರ್ಯದಿಂದ ರಕ್ಷಿತರಾಗಿ ಮನೆಗಳಲ್ಲೇ ವಾಸಿಸುವರು — ಆದ್ದರಿಂದ ನಮಗೆ ಏನೂ ನಷ್ಟವಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಮತ್ತೆ ನಿಶ್ಚಯ ಮಾಡಬೇಕಾದುದಿಲ್ಲ; ನಿನ್ನನ್ನು ಹಿಂಬಾಲಿಸುವ ನಿರ್ಧಾರ ಸರಿಯಾಗಿಯೇ ಮಾಡಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ. ಆದರೆ ನೀನೇ ಧರ್ಮವನ್ನು ಕಡೆಗಣಿಸಿದರೆ, ಧರ್ಮಮಾರ್ಗದಲ್ಲಿ ನಿಲ್ಲುವವರು ಯಾರು ತಾನೇ?’ ಕೊನೆಯ ಪ್ರಶ್ನೆ ತೀಕ್ಷ್ಣವಾದುದು — ಬ್ರಾಹ್ಮಣರ ಯಾಚನೆಯನ್ನು ಕಡೆಗಣಿಸುವುದೂ ಧರ್ಮತ್ಯಾಗವೇ ಎಂದು ಅವರು ಸೂಚಿಸುತ್ತಾರೆ; ರಾಮನ ಧರ್ಮವನ್ನೇ ಅವನಿಗೆ ವಿರುದ್ಧವಾದ ಪ್ರಮಾಣವನ್ನಾಗಿ ಮಾಡುತ್ತಾರೆ. ಇಲ್ಲಿ ಬ್ರಾಹ್ಮಣರ ತ್ಯಾಗವನ್ನು ಗಮನಿಸಬೇಕು — ಮನೆ, ಪತ್ನಿಯರು, ಸ್ವಾಧ್ಯಾಯ ಇವೇ ಅವರ ಸರ್ವಸ್ವ; ಅದೆಲ್ಲವನ್ನೂ ಅವರು ರಾಮನಿಗಾಗಿ ತ್ಯಜಿಸಲು ಸಿದ್ಧರಾಗಿದ್ದಾರೆ. ‘ವೇದಗಳು ಹೃದಯಗಳಲ್ಲೇ ನೆಲೆಸಿರುತ್ತವೆ’ ಎಂಬ ಮಾತಿನಿಂದ ವೇದಾಧ್ಯಯನವು ಸ್ಥಳಕ್ಕೆ ಕಟ್ಟುಬಿದ್ದುದಲ್ಲ, ಆದ್ದರಿಂದ ವನವಾಸದಲ್ಲೂ ಅದು ಕುಗ್ಗುವುದಿಲ್ಲ ಎಂದು ಅವರು ಸೂಚಿಸುತ್ತಾರೆ.
‘ಸಂಯಮದ ನಡವಳಿಕೆಯುಳ್ಳವನೇ, ಹಂಸದಂತೆ ಬಿಳಿಯ ಕೂದಲುಗಳುಳ್ಳ, ನೆಲಕ್ಕೆ ಬಾಗಿ ಧೂಳುಮೆತ್ತಿದ ತಲೆಗಳಿಂದ ಬೇಡಲ್ಪಟ್ಟ ನೀನು ಹಿಂದಿರುಗು. ಇಲ್ಲಿಗೆ ಬಂದಿರುವ ಬ್ರಾಹ್ಮಣರಲ್ಲಿ ಅನೇಕರ ಯಜ್ಞಗಳು ಆರಂಭವಾಗಿವೆ; ಮಗೂ, ಅವುಗಳ ಸಮಾಪ್ತಿ ನೀನು ಹಿಂದಿರುಗುವುದನ್ನೇ ಅವಲಂಬಿಸಿದೆ. ಇಲ್ಲಿರುವ ಚರಾಚರ ಜೀವಿಗಳೆಲ್ಲವೂ ಭಕ್ತಿಯುಳ್ಳವು; ಅವು ಬೇಡುತ್ತಿರುವಾಗ ಭಕ್ತರಲ್ಲಿ ನಿನ್ನ ಭಕ್ತಿಯನ್ನು ತೋರಿಸು.’ ಇಲ್ಲಿ ‘ನೆಲಕ್ಕೆ ಬಾಗಿ ಧೂಳುಮೆತ್ತಿದ’ ಎಂಬ ವಿಶೇಷಣ ಹೃದಯಸ್ಪರ್ಶಿ — ಅವರ ತಲೆಗಳು ಸಾಷ್ಟಾಂಗ ಪ್ರಣಾಮದಿಂದ ಧೂಳುಧೂಸರವಾಗಿವೆ; ಬ್ರಾಹ್ಮಣರು ಕ್ಷತ್ರಿಯನಿಗೆ ನಮಿಸುತ್ತಾರೆ, ಅದು ರಾಮನಲ್ಲಿ ಅವರಿಗಿರುವ ಭಗವದ್ಬುದ್ಧಿಯನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ. ಇದಲ್ಲದೆ ಯಜ್ಞಗಳ ಸಮಾಪ್ತಿ ರಾಮನು ಹಿಂದಿರುಗುವುದನ್ನೇ ಅವಲಂಬಿಸಿದೆ ಎಂದು ಹೇಳಿ ಅವರು ಧರ್ಮಸಂಕಟವನ್ನು ಮುಂದಿಡುತ್ತಾರೆ — ರಾಮನ ಪ್ರಯಾಣ ಅವರ ಯಜ್ಞವಿಘ್ನಕ್ಕೆ ಕಾರಣವಾದೀತು, ಅದು ರಾಮನದೇ ಧರ್ಮಹಾನಿ.
‘ಬೇರುಗಳಿಂದ ವೇಗವನ್ನು ತಡೆಹಿಡಿಯಲ್ಪಟ್ಟ ಎತ್ತರದ ಮರಗಳು ನಿನ್ನನ್ನು ಹಿಂಬಾಲಿಸಲಾರದೆ ಗಾಳಿಯ ವೇಗದಿಂದ ರೋದಿಸುತ್ತಿರುವಂತಿವೆ. ಆಹಾರಕ್ಕಾಗಿ ಸಂಚರಿಸುವುದನ್ನು ನಿಲ್ಲಿಸಿ ಮರದ ಒಂದೇ ಸ್ಥಳದಲ್ಲಿ ನೆಲೆನಿಂತ ಪಕ್ಷಿಗಳೂ ಸರ್ವಭೂತಗಳ ಮೇಲೆ ಅನುಕಂಪವುಳ್ಳ ನಿನ್ನನ್ನು ಬೇಡುತ್ತಿವೆ.’ ಹೀಗೆ ಹಿಂದಿರುಗುವಂತೆ ಕೂಗಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಿದ್ದ ಆ ಬ್ರಾಹ್ಮಣರಿಗಾಗಿಯೋ ಎಂಬಂತೆ ಅಲ್ಲಿ ತಮಸಾ ನದಿ ಕಾಣಿಸಿತು, ಅಡ್ಡವಾದ ಪ್ರವಾಹದಿಂದ ರಾಘವನನ್ನು ತಡೆಯುತ್ತಿರುವಳೋ ಎಂಬಂತೆ. ಅನಂತರ ಸುಮಂತ್ರನೂ ದಣಿದ ಕುದುರೆಗಳನ್ನು ರಥದಿಂದ ಬಿಚ್ಚಿ, ಬೇಗನೆ ಹೊರಳಾಡಿಸಿ, ನೀರು ಕುಡಿಸಿ, ಅವುಗಳ ಮೈಯನ್ನು ನೀರಿನಿಂದ ತೊಳೆದು, ತಮಸೆಯ ಸಮೀಪದಲ್ಲೇ ಮೇಯಿಸಿದನು. ಹೀಗೆ ಮೊದಲ ದಿನದ ಪ್ರಯಾಣ ಮುಗಿಯುತ್ತದೆ; ಮುಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ರಾಮನು ತಮಸಾ ತೀರದಲ್ಲಿ ರಾತ್ರಿ ಕಳೆಯುವನು, ನಿದ್ರಿಸುತ್ತಿರುವ ಪುರಜನರನ್ನು ಬಿಟ್ಟು ಹೊರಡುವನು. ಮರಗಳ ಮತ್ತು ಪಕ್ಷಿಗಳ ಯಾಚನೆ ಕವಿಯ ಕಲ್ಪನೆಯ ಉತ್ಕರ್ಷ — ಅಚೇತನಗಳಲ್ಲೂ ಭಕ್ತಿಯನ್ನು ಆರೋಪಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ, ಅದರಿಂದ ರಾಮನ ಸಾರ್ವಭೌಮ ಪ್ರಿಯತೆ ಸೂಚಿತವಾಗುತ್ತದೆ. ‘ತಡೆಯುತ್ತಿರುವಳೋ ಎಂಬಂತೆ’ ಎಂಬ ಉತ್ಪ್ರೇಕ್ಷೆಯಿಂದ ನದಿಯೂ ಅವರ ಪಕ್ಷದಲ್ಲಿ ನಿಂತಂತೆ ತೋರುತ್ತದೆ.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्येऽयोध्याकाण्डे पञ्चचत्वारिंशः सर्गः॥ ४५॥