॥वाल्मीकिरामायणम् ಅಯೋಧ್ಯಾಕಾಂಡ · 44ನೇ ಸರ್ಗ

ಅಯೋಧ್ಯಾಕಾಂಡ

ಸರ್ಗ

ಸುಮಿತ್ರೆಯು ಕೌಸಲ್ಯೆಯನ್ನು ಸಮಾಧಾನಪಡಿಸುವುದು

ವಿಲಪಿಸುತ್ತಿರುವ ಕೌಸಲ್ಯೆಗೆ ಸುಮಿತ್ರೆಯ ಧರ್ಮಯುಕ್ತವಾದ ಮಾತು — ರಾಮನ ಧರ್ಮನಿಷ್ಠೆ, ಪ್ರಕೃತಿಯ ಅನುಕೂಲತೆ, ಮಹಿಮೆ, ಮರಳಿ ಬರುವನೆಂಬ ಪ್ರತಿಜ್ಞೆ

ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಕೌಸಲ್ಯೆ ದಶರಥನ ಎದುರು ಬಹಳ ಹೊತ್ತು ವಿಲಪಿಸಿದಳು. ಸ್ತ್ರೀಶ್ರೇಷ್ಠಳಾದ ಅವಳು ಹಾಗೆ ವಿಲಪಿಸುತ್ತಿರುವುದನ್ನು ಕಂಡು ಧರ್ಮದಲ್ಲಿ ನೆಲೆಸಿದ ಸುಮಿತ್ರೆ ಧರ್ಮಯುಕ್ತವಾದ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳಿದಳು — ‘ಪೂಜ್ಯಳೇ, ನಿನ್ನ ಆ ಮಗನು ಸದ್ಗುಣಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದ ಪುರುಷೋತ್ತಮ; ಹೀಗೆ ವಿಲಪಿಸುವುದರಿಂದಾಗಲೀ ದೀನವಾಗಿ ಅಳುವುದರಿಂದಾಗಲೀ ನಿನಗೇನು ಫಲ? ರಾಜ್ಯವನ್ನು ತೊರೆದು ಹೋದ ಮಹಾಬಲನಾದ ನಿನ್ನ ಮಗನು ಮಹಾತ್ಮನಾದ ತಂದೆಯನ್ನು ಸತ್ಯವಾದಿಯನ್ನಾಗಿ ಮಾಡುತ್ತಲೇ ಹೋಗಿದ್ದಾನೆ. ಶಿಷ್ಟರು ಸದಾ ಸರಿಯಾಗಿ ಆಚರಿಸಿರುವ, ಮರಣಾನಂತರ ಫಲವನ್ನು ಕೊಡುವ ಧರ್ಮದಲ್ಲೇ ನೆಲೆಸಿರುವ ರಾಮನು ಶ್ರೇಷ್ಠನು; ಅವನ ಬಗ್ಗೆ ಎಂದಿಗೂ ಶೋಕಿಸಬೇಕಾಗಿಲ್ಲ.’ ಇಲ್ಲಿ ಸುಮಿತ್ರೆಯ ಮಾತಿನ ಮೂಲವನ್ನು ಗಮನಿಸಬೇಕು — ಅವಳು ಕೌಸಲ್ಯೆಯ ದುಃಖವನ್ನು ನಿರಾಕರಿಸುವುದಿಲ್ಲ, ಅದರ ವಿಷಯವನ್ನೇ ಬದಲಾಯಿಸುತ್ತಾಳೆ; ಧರ್ಮದ ಮೇಲೆಯೇ ನಿಂತಿರುವವನ ಬಗ್ಗೆ ಶೋಕ ಅನುಚಿತ ಎಂದು. ಇದಲ್ಲದೆ ಸುಮಿತ್ರೆಯ ಸ್ಥಿತಿ ವಿಶಿಷ್ಟವಾದುದು — ಅವಳೂ ಪುತ್ರವಿಯೋಗಿನಿ, ಆದರೂ ಮೊದಲು ಇನ್ನೊಬ್ಬಳ ಶೋಕವನ್ನು ಶಮನಗೊಳಿಸುತ್ತಾಳೆ. ‘ಧರ್ಮದಲ್ಲಿ ನೆಲೆಸಿದವಳು ಧರ್ಮಯುಕ್ತವಾದ ಮಾತನ್ನು’ ಎಂಬ ಪದಗಳಿಂದ ಕವಿಯು ಈ ಸಮಾಧಾನ ಸುಳ್ಳು ಸ್ತುತಿಯಲ್ಲ, ಧರ್ಮಾನುಗತವಾದ ಸತ್ಯವೇ ಎಂಬುದನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತಾನೆ.

‘ಪಾಪರಹಿತನಾದ ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ಇವನೊಡನೆ ಸದಾ ಉತ್ತಮವಾಗಿ ನಡೆದುಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ, ಸಕಲ ಜೀವಿಗಳಲ್ಲೂ ದಯಾವಂತನು; ಆ ಮಹಾತ್ಮನಿಗೆ ಇದು ಲಾಭವೇ. ಸುಖಕ್ಕೆ ಒಗ್ಗಿದ ವೈದೇಹಿ ಅರಣ್ಯವಾಸದಲ್ಲಿರುವ ದುಃಖವನ್ನು ತಿಳಿದಿದ್ದೂ ನಿನ್ನ ಧರ್ಮಾತ್ಮನಾದ ಮಗನನ್ನು ಹಿಂಬಾಲಿಸುತ್ತಾಳೆ. ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಕೀರ್ತಿಯೆಂಬ ಪತಾಕೆಯನ್ನು ಹಾರಿಸುವ ಪ್ರಭುವೂ, ಸತ್ಯವ್ರತಪರನಾದ ಮೂರ್ತಿವೆತ್ತ ಧರ್ಮವೂ ಆದ ನಿನ್ನ ಮಗನಿಗೆ ಏನು ತಾನೇ ದೊರೆತಿಲ್ಲ?’ ಇಲ್ಲಿ ಕಾಡಿಗೆ ಹೋದ ಮೂವರನ್ನೂ ಬೇರೆ ಬೇರೆಯಾಗಿ ಪ್ರಶಂಸಿಸಲಾಗಿದೆ — ಲಕ್ಷ್ಮಣನನ್ನು ಭ್ರಾತೃಭಕ್ತಿಗಾಗಿ, ಸೀತೆಯನ್ನು ತಿಳಿದಿದ್ದೂ ಸ್ವೇಚ್ಛೆಯಿಂದ ಹಿಂಬಾಲಿಸಿದ್ದಕ್ಕಾಗಿ, ರಾಮನನ್ನು ಕೀರ್ತಿಗಾಗಿ. ತನ್ನ ಮಗನ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ‘ಅವನಿಗೆ ಲಾಭ’ ಎನ್ನುತ್ತಾ ಸುಮಿತ್ರೆ ಮಾತೃಸ್ನೇಹವನ್ನು ಧರ್ಮದಿಂದ ಗೆಲ್ಲುತ್ತಾಳೆ — ಮಗನು ಕಾಡಿಗೆ ಹೋದದ್ದು ಅವಳಿಗೂ ನಷ್ಟವೇ, ಆದರೆ ಅವಳು ಅದನ್ನು ಲಾಭವೆಂದೇ ಭಾವಿಸುತ್ತಾಳೆ. ‘ಕೀರ್ತಿಯೆಂಬ ಪತಾಕೆಯನ್ನು ಹಾರಿಸುತ್ತಾನೆ’ ಎಂಬ ರೂಪಕದಿಂದ ಕೀರ್ತಿಯು ಧ್ವಜದಂತೆ ಎಲ್ಲ ದಿಕ್ಕುಗಳಲ್ಲೂ ಹಾರಾಡುತ್ತದೆ ಎಂದು ದ್ಯೋತಿತವಾಗುತ್ತದೆ; ಇಂತಹ ಯಶಸ್ಸುಳ್ಳವನಿಗೆ ದೊರೆಯದುದೇನು?

‘ರಾಮನ ಉತ್ತಮವಾದ ಶುಚಿತ್ವವನ್ನೂ ವ್ಯಕ್ತವಾದ ಮಾಹಾತ್ಮ್ಯವನ್ನೂ ಅರಿತು ಸೂರ್ಯನು ತನ್ನ ಕಿರಣಗಳಿಂದ ಅವನ ದೇಹವನ್ನು ಸುಡಲಾರನು. ಎಲ್ಲ ಕಾಲಗಳಲ್ಲೂ ಕಾಡುಗಳಿಂದ ಹೊರಹೊಮ್ಮುವ, ತಕ್ಕಷ್ಟು ತಂಪು ಬಿಸಿಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದ, ಮಂಗಳಕರವಾದ, ಸುಖಕರವಾದ ಗಾಳಿಯು ರಾಘವನ ಸೇವೆ ಮಾಡುವುದು. ರಾತ್ರಿ ಮಲಗಿರುವ ಆ ಪಾಪರಹಿತನನ್ನು ತಂದೆಯಂತೆ ಅಪ್ಪಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾ, ಬಿಸಿಯನ್ನು ಹೋಗಲಾಡಿಸುವ ತಂಪಾದ ಕಿರಣಗಳಿಂದ ಮುಟ್ಟುತ್ತಾ ಚಂದ್ರನು ಆಹ್ಲಾದಗೊಳಿಸುವನು. ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ತಿಮಿಧ್ವಜನ ಮಗನಾದ ದಾನವೇಂದ್ರನು ಹತನಾದುದನ್ನು ಕಂಡು ಯಾವ ಮಹಾತೇಜಸ್ವಿಗೆ ಬ್ರಹ್ಮನು ದಿವ್ಯಾಸ್ತ್ರಗಳನ್ನು ಕೊಟ್ಟನೋ, ಅವನಿಗೆ ಕಾಡಿನಲ್ಲಿ ಏನು ಭಯ?’ ಇಲ್ಲಿ ಕವಿಯು ಪ್ರಕೃತಿಯನ್ನೇ ರಾಮನ ಪರಿಜನವನ್ನಾಗಿ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ; ಸಕಲ ಜೀವಿಗಳೂ ಅವನಿಗೆ ಅನುಕೂಲವಾಗಿರುವುದರಿಂದ ಅರಣ್ಯವೂ ಮನೆಯೇ ಆಗುತ್ತದೆ. ಇಲ್ಲಿ ನಾಲ್ಕು ಸಾಕ್ಷಿಗಳನ್ನು ಮುಂದಿಡಲಾಗಿದೆ — ಸೂರ್ಯ, ವಾಯು, ಚಂದ್ರ, ಬ್ರಹ್ಮದತ್ತವಾದ ಅಸ್ತ್ರ; ಮೊದಲ ಮೂರರಿಂದ ಕಾಡಿನ ಕ್ಲೇಶ ನಿವಾರಣೆಯಾಗುತ್ತದೆ, ನಾಲ್ಕನೆಯದರಿಂದ ಕಾಡಿನ ಭಯ. ತಾಟಕಾವಧೆಯ ನಂತರ ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರರ ಯಜ್ಞದಲ್ಲಿ ನಡೆದ ಸುಬಾಹುವಧೆಯನ್ನು ಇಲ್ಲಿ ನೆನಪಿಸಲಾಗಿದೆ, ಅದರಿಂದ ಕೌಸಲ್ಯೆಯ ಸ್ಮೃತಿಯಲ್ಲಿ ಮಗನ ಹಿಂದಿನ ವಿಜಯ ಮತ್ತೆ ಉದಯಿಸುತ್ತದೆ.

‘ಆ ಶೂರನಾದ ಪುರುಷವ್ಯಾಘ್ರನು ತನ್ನ ಬಾಹುಬಲವನ್ನು ಆಶ್ರಯಿಸಿ, ಭಯವಿಲ್ಲದೆ ಅರಣ್ಯದಲ್ಲಿ ಮನೆಯಲ್ಲಿರುವಂತೆಯೇ ವಾಸಿಸುವನು. ಯಾರ ಬಾಣದ ದಾರಿಗೆ ಸಿಕ್ಕಿ ಶತ್ರುಗಳು ವಿನಾಶ ಹೊಂದುತ್ತಾರೋ ಅವನ ಆಳ್ವಿಕೆಯಲ್ಲಿ ಭೂಮಿ ಏಕೆ ನಿಲ್ಲದು? ರಾಮನ ಐಶ್ವರ್ಯ, ಶೌರ್ಯ, ಕಲ್ಯಾಣಸ್ವಭಾವ — ಇವುಗಳಿಂದಲೇ ಅವನು ವನವಾಸವನ್ನು ಮುಗಿಸಿ ಬೇಗನೆ ತನ್ನ ರಾಜ್ಯವನ್ನು ಪಡೆಯುವನು.’ ಇದೇ ಸಮಾಧಾನದ ಎರಡನೆಯ ಹಂತ — ಮೊದಲು ಸುಮಿತ್ರೆ ರಾಮನ ನಿರ್ಭಯತೆಯನ್ನು ಧರ್ಮದಿಂದ ತೋರಿಸಿದಳು, ಈಗ ಬಲದಿಂದ. ‘ಮನೆಯಲ್ಲಿರುವಂತೆ’ ಎಂಬ ಉಪಮೆಯಿಂದ ಕಾಡಿನ ಭಯವನ್ನು ನಿರಾಕರಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ; ‘ಬಾಣದ ದಾರಿಗೆ ಸಿಕ್ಕಿ’ ಎಂಬ ಪದದಿಂದ, ಬಾಣದ ದಾರಿಯನ್ನು ತಲುಪಿದ ಮಾತ್ರಕ್ಕೇ ಶತ್ರುಗಳನ್ನು ನಾಶಮಾಡುವವನ ರಾಜ್ಯವನ್ನು ಇತರರು ಕಸಿದುಕೊಳ್ಳಲಾರರು ಎಂದು ಸೂಚಿತವಾಗುತ್ತದೆ. ‘ಆಳ್ವಿಕೆಯಲ್ಲಿ ಭೂಮಿ ನಿಲ್ಲಲು ಯೋಗ್ಯ’ ಎಂಬ ಮಾತಿನಿಂದ ರಾಜ್ಯದ ಪುನಃಪ್ರಾಪ್ತಿ ಕೇವಲ ಸಂಭವನೀಯವಲ್ಲ, ಧರ್ಮತಃ ಅವಶ್ಯಂಭಾವಿ ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗುತ್ತದೆ.

ಅನಂತರ ಸುಮಿತ್ರೆಯ ಮಾತು ಸ್ತುತಿರೂಪವಾಗುತ್ತದೆ — ‘ಅವನು ಸೂರ್ಯನಿಗೂ ಸೂರ್ಯ, ಅಗ್ನಿಗೂ ಅಗ್ನಿ, ಪ್ರಭುವಿಗೂ ಪ್ರಭು; ಸಂಪತ್ತಿಗೂ ಶ್ರೇಷ್ಠ ಸಂಪತ್ತು, ಕೀರ್ತಿಗೂ ಕೀರ್ತಿ, ಕ್ಷಮೆಗೂ ಕ್ಷಮೆ; ದೇವತೆಗಳಿಗೂ ದೇವತೆ, ಭೂತಗಳಲ್ಲಿ ಶ್ರೇಷ್ಠ ಭೂತ. ದೇವಿ, ಕಾಡಿನಲ್ಲಾಗಲೀ ನಗರದಲ್ಲಾಗಲೀ ಅವನಿಗೆ ಯಾವ ಅವಗುಣಗಳು?’ ಅನಂತರ ನಿಶ್ಚಯವಚನ — ‘ಆ ಪುರುಷಶ್ರೇಷ್ಠನು ಪೃಥ್ವಿ, ವೈದೇಹಿ, ಶ್ರೀ — ಈ ಮೂವರೊಡನೆ ಬೇಗನೆ ಅಭಿಷಿಕ್ತನಾಗುವನು.’ ಇಲ್ಲಿ ‘ಸೂರ್ಯನಿಗೂ ಸೂರ್ಯ’ ಇತ್ಯಾದಿಗಳಿಂದ ಕವಿಯು ರಾಮನ ಪರಮಪುರುಷತ್ವವನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತಾನೆ; ಈ ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ರೂಢಪಾಠ (ವಲ್ಗೇಟ್) ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಆವೃತ್ತಿಗಿಂತ ಹೆಚ್ಚು ವಿಸ್ತಾರವಾಗಿದೆ, ಭಕ್ತಿರಸವೂ ಹೆಚ್ಚು ಸ್ಫುಟವಾಗಿದೆ. ‘ಮೂವರೊಡನೆ’ ಎಂಬ ಎಣಿಕೆಯಲ್ಲಿ ಪೃಥ್ವಿ, ಸೀತೆ, ಶ್ರೀ ಒಟ್ಟಿಗೆ ಸ್ಥಾಪಿತರಾಗಿದ್ದಾರೆ — ರಾಜ್ಯ, ಮನೆ, ಸಂಪತ್ತು ಏಕಕಾಲದಲ್ಲಿ ಮರಳಿ ಬರುವುವು ಎಂಬುದೇ ಭಾವ. ‘ಕ್ಷಮೆಗೂ ಕ್ಷಮೆ’ ಎಂಬ ಪದವನ್ನು ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಮನನ ಮಾಡಬೇಕು — ಎಲ್ಲವನ್ನೂ ಸಹಿಸಬಲ್ಲವನೇ ಕ್ಷಮೆಗೂ ಆಶ್ರಯ; ಇದರಿಂದ ವನವಾಸವನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸಿದ್ದೂ ಅವನ ದೌರ್ಬಲ್ಯವಲ್ಲ, ಪರಮ ಬಲ ಎಂದು ಸೂಚಿತವಾಗುತ್ತದೆ.

‘ಯಾರು ಹೊರಡುವುದನ್ನು ಕಂಡು ಶೋಕವೇಗದಿಂದ ಆಘಾತಗೊಂಡ ಅಯೋಧ್ಯೆಯ ಜನರೆಲ್ಲರೂ ದುಃಖದಿಂದ ಹುಟ್ಟಿದ ಕಣ್ಣೀರನ್ನು ಸುರಿಸುತ್ತಾರೋ, ದರ್ಭೆಯ ನಾರುಮಡಿಯನ್ನುಟ್ಟು ಹೋಗುತ್ತಿರುವ ಯಾವ ಅಪರಾಜಿತ ವೀರನನ್ನು ಸೀತೆಯ ರೂಪದಲ್ಲಿ ಲಕ್ಷ್ಮಿಯೇ ಹಿಂಬಾಲಿಸಿದ್ದಾಳೋ — ಅವನಿಗೆ ದುರ್ಲಭವಾದುದೇನು? ಯಾರ ಮುಂದೆ ಧನುರ್ಧಾರಿಗಳಲ್ಲಿ ಶ್ರೇಷ್ಠನಾದ, ಬಾಣ ಖಡ್ಗ ಅಸ್ತ್ರಗಳನ್ನು ತಾನೇ ಹೊತ್ತ ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ನಡೆಯುತ್ತಾನೋ — ಅವನಿಗೆ ದುರ್ಲಭವಾದುದೇನು?’ ಇಲ್ಲಿ ‘ದುರ್ಲಭವಾದುದೇನು’ ಎಂಬುದನ್ನು ಎರಡು ಬಾರಿ ಪುನರಾವರ್ತಿಸಿ ಸುಮಿತ್ರೆ ಕೌಸಲ್ಯೆಯ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ನಿಶ್ಚಯವನ್ನು ದೃಢಪಡಿಸುತ್ತಾಳೆ. ‘ಸೀತೆಯಂತೆ ಲಕ್ಷ್ಮಿ’ ಎಂಬ ಉಪಮೆಯಲ್ಲಿ ವಿಶೇಷವಿದೆ — ಲಕ್ಷ್ಮಿ ಸೀತೆಯ ಉಪಮಾನವಲ್ಲ, ಸೀತೆಯೇ ಲಕ್ಷ್ಮಿಯ ಉಪಮಾನ; ಅದರಿಂದ ಸೀತೆ ಸಾಕ್ಷಾತ್ ಶ್ರೀರೂಪಿಣಿ ಎಂದು ಧ್ವನಿಸುತ್ತದೆ. ‘ದರ್ಭೆಯ ನಾರುಮಡಿಯುಟ್ಟ ಅಪರಾಜಿತ’ ಎಂಬ ವಿರೋಧಾಭಾಸವೂ ರಮಣೀಯವಾದುದು — ವಲ್ಕಲಧಾರಿಯಾದರೂ ಅವನು ಅಜೇಯನೇ; ಹೊರಗಿನ ವೇಷ ಬಲದ ಅಳತೆಗೋಲಲ್ಲ.

‘ವನವಾಸವನ್ನು ಮುಗಿಸಿ ಮರಳಿ ಬಂದ ಅವನನ್ನು ನೀನು ಕಾಣುವೆ; ದೇವಿ, ಶೋಕವನ್ನೂ ಮೋಹವನ್ನೂ ತೊರೆ — ನಿನಗೆ ಸತ್ಯವನ್ನೇ ಹೇಳುತ್ತಿದ್ದೇನೆ. ನಿಂದ್ಯಳಲ್ಲದ ಕಲ್ಯಾಣಿಯೇ, ಈ ಪಾದಗಳಿಗೆ ತಲೆಬಾಗಿ ವಂದಿಸುತ್ತಿರುವ ಮಗನನ್ನು ಉದಯಿಸಿದ ಚಂದ್ರನಂತೆ ಮತ್ತೆ ಕಾಣುವೆ. ಮತ್ತೆ ಪ್ರವೇಶಿಸಿ ಅಭಿಷಿಕ್ತನಾದ ಮಹಾಶ್ರೀಮಂತನಾದ ಅವನನ್ನು ಕಂಡು ಬೇಗನೆ ಕಣ್ಣುಗಳಿಂದ ಆನಂದಬಾಷ್ಪವನ್ನು ಸುರಿಸುವೆ. ದೇವಿ, ನಿನಗೆ ಶೋಕವಾಗಲೀ ದುಃಖವಾಗಲೀ ಬೇಡ; ರಾಮನಲ್ಲಿ ಯಾವ ಅಮಂಗಳವೂ ಕಾಣುವುದಿಲ್ಲ. ಸೀತೆಯೊಡನೆ, ಲಕ್ಷ್ಮಣನೊಡನೆ ಮಗನನ್ನು ಬೇಗನೆ ಕಾಣುವೆ.’ ‘ಉದಯಿಸಿದ ಚಂದ್ರನಂತೆ’ ಎಂಬ ಉಪಮೆಯು ವನವಾಸವು ಕೇವಲ ಅಸ್ತಮಾನ, ನಾಶವಲ್ಲ; ಉದಯ ನಿಶ್ಚಿತ ಎಂಬುದನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ. ಇಲ್ಲಿ ಸುಮಿತ್ರೆ ‘ನಿನಗೆ ಸತ್ಯವನ್ನೇ ಹೇಳುತ್ತಿದ್ದೇನೆ’ ಎಂದು ಶಪಥದಂತೆ ಹೇಳುತ್ತಾಳೆ; ಅದರಿಂದ ಸಮಾಧಾನವು ಕೇವಲ ಸಾಂತ್ವನದ ಮಾತಲ್ಲ, ದೃಢವಾದ ಪ್ರತಿಜ್ಞೆಯಾಗುತ್ತದೆ. ‘ಅಭಿಷಿಕ್ತನಾದ ಮಹಾಶ್ರೀಮಂತ’ನ ದರ್ಶನದಿಂದ ಕೊನೆಗೆ ಆನಂದಬಾಷ್ಪಗಳೇ ಶೋಕಾಶ್ರುಗಳ ಸ್ಥಾನವನ್ನು ಪಡೆಯುವುವು ಎಂದು ಧ್ವನಿಸುತ್ತದೆ.

‘ಪಾಪರಹಿತಳೇ, ಈ ಸಮಸ್ತ ಜನರನ್ನೂ ನೀನೇ ಸಮಾಧಾನಪಡಿಸಬೇಕಾಗಿರುವಾಗ, ಈಗ ಹೃದಯದಲ್ಲಿ ಈ ಕಳವಳವನ್ನೇಕೆ ಮಾಡಿಕೊಳ್ಳುತ್ತೀಯೆ? ದೇವಿ, ರಾಘವನು ಯಾರ ಮಗನೋ ಅವಳಾದ ನೀನು ಶೋಕಿಸಲು ಯೋಗ್ಯಳಲ್ಲ; ಲೋಕದಲ್ಲಿ ರಾಮನಿಗಿಂತ ಮಿಗಿಲಾಗಿ ಸನ್ಮಾರ್ಗದಲ್ಲಿ ನೆಲೆಸಿದವನು ಯಾರೂ ಇಲ್ಲ. ಸ್ನೇಹಿತರೊಡನೆ ನಮಸ್ಕರಿಸುತ್ತಿರುವ ಮಗನನ್ನು ಕಂಡು, ಮಳೆಗಾಲದ ಮೇಘಮಾಲೆಯಂತೆ, ನೀನು ಬೇಗನೆ ಆನಂದಬಾಷ್ಪವನ್ನು ಸುರಿಸುವೆ.’ ಇಲ್ಲಿ ಸುಮಿತ್ರೆ ರಾಜಮಾತೆಯ ಕರ್ತವ್ಯವನ್ನು ನೆನಪಿಸುತ್ತಾಳೆ — ಯಾರ ಧೈರ್ಯದಿಂದ ಇಡೀ ಅಂತಃಪುರವೂ ನಗರವೂ ನಿಲ್ಲುತ್ತದೆಯೋ ಅವಳ ಕಳವಳ ಎಲ್ಲರ ಕಳವಳ. ‘ಮೇಘಮಾಲೆಯಂತೆ’ ಎಂಬ ಉಪಮೆಯಲ್ಲೂ ಔಚಿತ್ಯವಿದೆ — ಮಳೆಗಾಲದಲ್ಲಿ ಮೋಡವು ನೀರು ಸುರಿಸುತ್ತದೆ, ಆ ನೀರು ಬೆಳೆಯನ್ನು ಬೆಳೆಸುತ್ತದೆ; ಹಾಗೆಯೇ ಆನಂದಬಾಷ್ಪಗಳು ಶೋಕಾಶ್ರುಗಳಂತೆ ಸುಡುವುದಿಲ್ಲ, ಎಲ್ಲವನ್ನೂ ತಣಿಸುತ್ತವೆ.

‘ವರದನಾದ ನಿನ್ನ ಮಗನು ಬೇಗನೆ ಅಯೋಧ್ಯೆಗೆ ಮರಳಿ ಬಂದು ಮೃದುವಾದ ದೃಢವಾದ ಕೈಗಳಿಂದ ನಿನ್ನ ಪಾದಗಳನ್ನು ಒತ್ತುವನು. ಅಭಿವಾದನ ಮಾಡಿ ನಮಸ್ಕರಿಸುತ್ತಿರುವ, ಸ್ನೇಹಿತರೊಡನಿರುವ ಶೂರನಾದ ಮಗನನ್ನು, ಮೇಘಪಂಕ್ತಿಯು ಪರ್ವತವನ್ನು ತೋಯಿಸುವಂತೆ, ನೀನು ಆನಂದಬಾಷ್ಪಗಳಿಂದ ತೋಯಿಸುವೆ.’ ಹೀಗೆ ಮಾತಿನ ಉಪಚಾರದಲ್ಲಿ ಕುಶಲಳಾದ, ನಿಂದ್ಯಳಲ್ಲದ, ಸುಂದರಿಯಾದ ದೇವಿ ಸುಮಿತ್ರೆ ವಿವಿಧ ವಾಕ್ಯಗಳಿಂದ ರಾಮನ ತಾಯಿಯನ್ನು ಸಮಾಧಾನಪಡಿಸುತ್ತಾ, ಇದನ್ನು ಹೇಳಿ ನಿಲ್ಲಿಸಿದಳು. ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ತಾಯಿಯ ಆ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ, ನರದೇವನ ಪತ್ನಿಯೂ ರಾಮನ ತಾಯಿಯೂ ಆದವಳ ದೇಹದಲ್ಲಿದ್ದ ಶೋಕವು, ಶರತ್ಕಾಲದ ಅಲ್ಪಜಲವುಳ್ಳ ಮೋಡದಂತೆ, ತಕ್ಷಣ ಅಳಿದುಹೋಯಿತು. ಹೀಗೆ ಸರ್ಗವು ಶಾಂತಿಯೊಂದಿಗೆ ಮುಗಿಯುತ್ತದೆ; ಮುಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಕಥೆ ಮತ್ತೆ ರಾಮನ ದಾರಿಯಲ್ಲಿ ಸಾಗುತ್ತದೆ. ‘ಶರತ್ಕಾಲದ ಅಲ್ಪಜಲವುಳ್ಳ ಮೋಡ’ ಎಂಬ ಉಪಮೆ ಸೂಕ್ಷ್ಮವಾದುದು — ಶರತ್ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಮೋಡ ಕಾಣುತ್ತದೆ, ಆದರೆ ಅದರಲ್ಲಿ ನೀರು ಅಲ್ಪ, ಆದ್ದರಿಂದ ಅದು ಬೇಗನೆ ಕರಗಿಹೋಗುತ್ತದೆ; ಹಾಗೆಯೇ ಸರಿಯಾದ ಮಾತಿನ ಸ್ಪರ್ಶಕ್ಕೆ ಒಳಗಾದ ಶೋಕ ಕ್ಷಣದಲ್ಲಿ ನಾಶವಾಗುತ್ತದೆ. ಈ ಸರ್ಗದಿಂದ ಕವಿಯು ಸ್ತ್ರೀಯರು ಪರಸ್ಪರ ಸಾಂತ್ವನಗೊಳಿಸುವುದನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತಾ ಅಯೋಧ್ಯೆಯ ಅಂತಃಪುರದಲ್ಲಿ ಧೈರ್ಯದ ಪುನಃಸ್ಥಾಪನೆಯನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತಾನೆ.

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्येऽयोध्याकाण्डे चतुश्चत्वारिंशः सर्गः॥ ४४॥

ತಪ್ಪನ್ನು ತಿಳಿಸಿ

ಮೂಲ ಶ್ಲೋಕಗಳು ಮತ್ತು ಪದವಿವರಣೆಯೊಂದಿಗೆ ಓದಿ