ಸರ್ಗ
ಕೌಸಲ್ಯೆಯ ವಿಲಾಪ
ಹಾಸಿಗೆಯಲ್ಲಿರುವ ದಶರಥನಿಗೆ ಕೌಸಲ್ಯೆ ಹೇಳುವ ಶೋಕವಚನಗಳು — ಕೈಕೇಯಿಯ ನಿಂದೆ, ಕಾಡಿಗೆ ಹೋದವರ ಚಿಂತೆ, ಮರಳಿ ಬರುವುದರ ಹಂಬಲ, ಶೋಕಾಗ್ನಿಯ ವರ್ಣನೆ
ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಅರ್ಧರಾತ್ರಿಯಲ್ಲಿ ದಶರಥನು ಕೌಸಲ್ಯೆಗೆ ‘ನನ್ನ ದೃಷ್ಟಿ ರಾಮನನ್ನು ಹಿಂಬಾಲಿಸಿ ಹೋಯಿತು, ನಿನ್ನನ್ನು ಕಾಣುತ್ತಿಲ್ಲ’ ಎಂದು ಹೇಳಿದನು. ಇಲ್ಲಿ ಆ ಕೌಸಲ್ಯೆಯೇ, ಶೋಕದಿಂದ ಕುಸಿದ ರಾಜನನ್ನು ಹಾಸಿಗೆಯಲ್ಲಿ ಕಂಡು, ತಾನೂ ಪುತ್ರಶೋಕದಿಂದ ಆರ್ತಳಾಗಿ ಮಹೀಪತಿಗೆ ಹೇಳಿದಳು. ಅವಳ ಮೊದಲ ಮಾತು ಕೈಕೇಯಿಯ ನಿಂದೆ — ‘ನರಶಾರ್ದೂಲನಾದ ರಾಘವನ ಮೇಲೆ ವಿಷವನ್ನು ಕಾರಿ ಕೈಕೇಯಿ ಪೊರೆಬಿಟ್ಟ ಹೆಣ್ಣುಹಾವಿನಂತೆ ಸ್ವೇಚ್ಛೆಯಾಗಿ ಸಂಚರಿಸುವಳು. ರಾಮನನ್ನು ಗಡೀಪಾರು ಮಾಡಿ, ಬಯಕೆ ಈಡೇರಿ, ನೆಮ್ಮದಿಗೊಂಡ ಆ ಸೌಭಾಗ್ಯವತಿ, ಮನೆಯಲ್ಲಿರುವ ದುಷ್ಟ ಸರ್ಪದಂತೆ, ನನ್ನನ್ನು ಇನ್ನಷ್ಟು ಹೆದರಿಸುವಳು.’ ಇಲ್ಲಿ ಕವಿಯು ಕೌಸಲ್ಯೆಯ ಎರಡು ಬಗೆಯ ದುಃಖವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತಾನೆ — ಒಂದೆಡೆ ಪುತ್ರವಿಯೋಗ, ಇನ್ನೊಂದೆಡೆ ಮಗನನ್ನು ಹೊರಹಾಕಿದವಳೊಡನೆ ಒಂದೇ ಅಂತಃಪುರದಲ್ಲಿ ಇರಬೇಕಾಗಿರುವುದು. ಇದಲ್ಲದೆ ‘ವಿಷವನ್ನು ಕಾರಿ’ ಎಂಬ ರೂಪಕದಿಂದ ಕವಿಯು ಸೂಚಿಸುತ್ತಾನೆ — ಕೈಕೇಯಿಯ ಎರಡು ವರಗಳು ಆಕಸ್ಮಿಕ ಕೋಪವಲ್ಲ, ಬಹುಕಾಲದಿಂದ ಸಂಗ್ರಹವಾದ ಗರಳ. ‘ಬಯಕೆ ಈಡೇರಿ, ನೆಮ್ಮದಿಗೊಂಡ’ ಎಂಬ ಎರಡು ಪದಗಳೂ ತೀಕ್ಷ್ಣವಾದುವು — ಅವಳು ಕೇವಲ ತೃಪ್ತಳಲ್ಲ, ನಿಶ್ಚಲಚಿತ್ತಳೂ ಹೌದು; ಆದ್ದರಿಂದಲೇ ಕೌಸಲ್ಯೆಯ ಭಯ ಸಮಂಜಸ.
‘ರಾಮನು ಇದೇ ನಗರದಲ್ಲಿ ಭಿಕ್ಷೆ ಬೇಡುತ್ತಾ ಮನೆಯಲ್ಲಿ ವಾಸಿಸಿದ್ದರೂ, ಅಥವಾ ನನ್ನ ಮಗನನ್ನು ಅವಳ ದಾಸನನ್ನಾಗಿ ಮಾಡಿದ್ದರೂ, ಆ ವರವೇ ನನಗೆ ಶ್ರೇಷ್ಠವಾಗಿರುತ್ತಿತ್ತು; ಕಾಣುವುದಾದರೂ ತಪ್ಪುತ್ತಿರಲಿಲ್ಲ.’ ಅನಂತರ ಅವಳು ಉಪಮೆಯನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಾಳೆ — ಅಗ್ನಿಹೋತ್ರಿಯು ಪರ್ವಕಾಲದಲ್ಲಿ ದೇವತೆಗಳ ಪಾಲನ್ನು ರಾಕ್ಷಸರಿಗೆ ಅರ್ಪಿಸುವಂತೆ, ಕೈಕೇಯಿ ರಾಮನನ್ನು ತನ್ನ ಸ್ಥಾನದಿಂದ ಮನಬಂದಂತೆ ಉರುಳಿಸಿದಳು. ಅನಂತರ ವನಗಮನದ ಚಿಂತೆ — ‘ಗಜರಾಜನ ನಡಿಗೆಯುಳ್ಳ ಮಹಾಬಾಹು, ಧನುರ್ಧಾರಿ, ವೀರನು ಪತ್ನಿಯೊಡನೆ, ಲಕ್ಷ್ಮಣನೊಡನೆ ಈಗ ನಿಶ್ಚಯವಾಗಿ ಕಾಡನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸುತ್ತಿದ್ದಾನೆ. ಕಾಡಿನಲ್ಲಿ ಆ ಮೂವರೂ ಹಿಂದೆಂದೂ ದುಃಖವನ್ನು ಕಾಣದವರು; ಕೈಕೇಯಿಯ ಅನುಮತಿಯಿಂದ ನೀನೇ ಅವರನ್ನು ವನವಾಸಕ್ಕೆ ತ್ಯಜಿಸಿದೆ. ಅವರಿಗೆ ಇನ್ನೆಂತಹ ಸ್ಥಿತಿ ಬರುವುದು? ರತ್ನಗಳಿಲ್ಲದೆ, ಯೌವನದ ಫಲಕಾಲದಲ್ಲಿ ಗಡೀಪಾರಾದ ಆ ದೀನರು ಹಣ್ಣುಗೆಡ್ಡೆಗಳನ್ನು ತಿನ್ನುತ್ತಾ ಹೇಗೆ ವಾಸಿಸುವರು?’ ಇಲ್ಲಿ ‘ಪರ್ವಕಾಲದಲ್ಲಿ ಅಗ್ನಿಹೋತ್ರಿಯಿಂದ’ ಎಂಬ ದೃಷ್ಟಾಂತ ಮಾರ್ಮಿಕವಾದುದು — ಯಜ್ಞದ ಪಾಲು ದೇವತೆಗಳ ಸ್ವತ್ತು; ಅದನ್ನು ಬೇರೊಬ್ಬರಿಗೆ ಕೊಡಲು ಯಾರಿಗೂ ಅಧಿಕಾರವಿಲ್ಲ. ಹಾಗೆಯೇ ಯುವರಾಜಪದವಿ ರಾಮನ ಸ್ವತ್ತಾಗಿತ್ತು. ‘ಫಲಕಾಲದಲ್ಲಿ ಗಡೀಪಾರಾದ’ ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಕವಿಯು ವಯಸ್ಸಿನ ಋತುವನ್ನೂ ಸೂಚಿಸುತ್ತಾನೆ — ಯಾವ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಸುಖವನ್ನು ಅನುಭವಿಸಬೇಕೋ ಅದೇ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಅವರು ಹೊರಹಾಕಲ್ಪಟ್ಟರು. ಕೌಸಲ್ಯೆಯ ತರ್ಕ ಇಲ್ಲಿ ಸ್ಪಷ್ಟ — ದಾಸ್ಯವನ್ನಾದರೂ ಸಹಿಸಬಹುದು, ವಿಯೋಗವನ್ನಾದರೋ ಸಹಿಸಲಾಗದು.
ಇದರ ಅನಂತರ ಕೌಸಲ್ಯೆಯ ವಿಲಾಪವು ಆಸೆಯನ್ನು ಆಶ್ರಯಿಸುತ್ತದೆ. ಅವಳು ಮತ್ತೆ ಮತ್ತೆ ‘ಎಂದು’ ಎಂದು ಕೇಳುತ್ತಾಳೆ — ‘ನನ್ನ ಶೋಕ ಕೊನೆಗೊಳ್ಳುವ, ಪತ್ನಿಯೊಡನೆಯೂ ತಮ್ಮನೊಡನೆಯೂ ರಾಘವನನ್ನು ಇಲ್ಲಿ ಕಾಣುವ ಆ ಮಂಗಳಕರವಾದ ಕಾಲ ಈಗ ಬಂದೀತೇ? ‘ವೀರರಿಬ್ಬರೂ ಬಂದಿದ್ದಾರೆ’ ಎಂದು ಕೇಳಿದ ಕೂಡಲೇ ಯಶಸ್ವಿನಿಯಾದ ಅಯೋಧ್ಯೆ ಹರ್ಷಗೊಂಡ ಜನರಿಂದಲೂ ಎತ್ತರವಾಗಿ ಹಾರಾಡುವ ಧ್ವಜಮಾಲೆಗಳಿಂದಲೂ ಎಂದು ಕೂಡುವುದು? ಕಾಡಿನಿಂದ ಮರಳಿ ಬಂದ ಆ ನರವ್ಯಾಘ್ರರಿಬ್ಬರನ್ನೂ ಕಂಡು ನಗರಿಯು ಪರ್ವಕಾಲದ ಸಮುದ್ರದಂತೆ ಎಂದು ಹರ್ಷಗೊಳ್ಳುವುದು? ಮಹಾಬಾಹುವಾದ ವೀರನು, ಗೂಳಿಯು ಹಸುವನ್ನು ಮುಂದಿಟ್ಟುಕೊಂಡು ಬರುವಂತೆ, ರಥದಲ್ಲಿ ಸೀತೆಯನ್ನು ಮುಂದಿಟ್ಟುಕೊಂಡು ಎಂದು ಅಯೋಧ್ಯೆಯನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸುವನು? ರಾಜಮಾರ್ಗವನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸುತ್ತಿರುವ ಶತ್ರುದಮನರಾದ ನನ್ನ ಮಕ್ಕಳಿಬ್ಬರ ಮೇಲೆ ಸಾವಿರಾರು ಜನರು ಎಂದು ಅರಳುಗಳನ್ನು ಎರಚುವರು?’ ಇಲ್ಲಿ ಗಮನಿಸಬೇಕು — ಶೋಕವು ಕೋಪದಿಂದ ಆಸೆಯತ್ತ ಸರಿಯುತ್ತದೆ. ಐದು ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ‘ಎಂದು’ ಎಂಬ ಶಬ್ದ ಮತ್ತೆ ಮತ್ತೆ ಬರುತ್ತದೆ, ಅದರಿಂದ ತಾಯಿಯ ಚಿತ್ತ ವರ್ತಮಾನದಿಂದ ಭವಿಷ್ಯತ್ತಿನತ್ತ ಓಡುತ್ತದೆ. ‘ಪರ್ವಕಾಲದ ಸಮುದ್ರದಂತೆ’ ಎಂಬ ಉಪಮೆಯು ಸಾಗರ ನೀರಿನಿಂದ ತುಂಬುವಂತೆ ನಗರಿಯು ಜನರಿಂದ ತುಂಬುತ್ತದೆ ಎಂಬುದನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ. ಅವಳು ಮಗನ ಕ್ಷೇಮವನ್ನು ಮಾತ್ರ ಕೇಳದೆ ನಗರದ ಉತ್ಸವವನ್ನು ಚಿಂತಿಸುವುದು ತಾಯಿಯ ಮನಸ್ಸಿನ ವಿಶಾಲತೆಯನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ.
ಹಂಬಲವು ಮುಂದೆ ಚಿತ್ರರೂಪವನ್ನು ತಳೆಯುತ್ತದೆ. ‘ಶುಭಕುಂಡಲಗಳನ್ನು ಧರಿಸಿ, ಎತ್ತಿಹಿಡಿದ ಆಯುಧಗಳೂ ಖಡ್ಗಗಳೂ ಉಳ್ಳ ಆ ಇಬ್ಬರನ್ನೂ, ಶಿಖರಗಳುಳ್ಳ ಎರಡು ಪರ್ವತಗಳಂತೆ, ಅಯೋಧ್ಯೆಯನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸುವಾಗ ಎಂದು ಕಾಣುವೆನು? ದ್ವಿಜರ ಕನ್ಯೆಯರು ಹೂಗಳನ್ನೂ ಹಣ್ಣುಗಳನ್ನೂ ಅರ್ಪಿಸುತ್ತಾ ಹರ್ಷದಿಂದ ಎಂದು ನಗರಿಗೆ ಪ್ರದಕ್ಷಿಣೆ ಮಾಡುವರು? ಬುದ್ಧಿಯಲ್ಲಿ ಪಕ್ವನಾಗಿ, ವಯಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ದೇವತೆಗಳಂತೆ ಕಾಂತಿಯುಳ್ಳ ಆ ಧರ್ಮಾತ್ಮನು ಒಳ್ಳೆಯ ಮಳೆಯಂತೆ ಜನರನ್ನು ಪೋಷಿಸುತ್ತಾ ಎಂದು ಬರುವನು?’ ಇಲ್ಲಿ ‘ಒಳ್ಳೆಯ ಮಳೆಯಂತೆ ಪೋಷಿಸುತ್ತಾ’ ಎಂಬ ಉಪಮೆಯನ್ನು ಮನನ ಮಾಡಬೇಕು — ರಾಜಕುಮಾರನು ಪ್ರಜೆಗಳನ್ನು ಉಪಕಾರದಿಂದಲೇ ಪೋಷಿಸುತ್ತಾನೆ, ದಂಡದಿಂದಲ್ಲ; ಮಳೆಯಂತೆ ಎಲ್ಲೆಡೆ ಸಮನಾಗಿ ಸುರಿಯುತ್ತಾನೆ. ಈ ಮೂರು ಶ್ಲೋಕಗಳಿಂದ ತಾಯಿಯ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ರಾಮನ ರಾಜರೂಪ, ಕೇವಲ ಪುತ್ರರೂಪವಲ್ಲ, ಅರಳುತ್ತದೆ. ‘ಶಿಖರಗಳುಳ್ಳ ಎರಡು ಪರ್ವತಗಳಂತೆ’ ಎಂಬ ಉಪಮೆಯಿಂದ ಆಯುಧಧಾರಿಗಳಾದ ಆ ಇಬ್ಬರ ಔನ್ನತ್ಯವೂ ಸ್ಥೈರ್ಯವೂ ದ್ಯೋತಿತವಾಗುತ್ತವೆ.
ಅನಂತರ ಅವಳು ತನ್ನ ದುಃಖದ ಕಾರಣವನ್ನು ಪೂರ್ವಜನ್ಮದಲ್ಲಿ ಹುಡುಕುತ್ತಾಳೆ — ‘ವೀರನೇ, ನಿಸ್ಸಂಶಯವಾಗಿ ಹಿಂದೆ ನಾನು ಕ್ರೂರಳಾಗಿದ್ದೆ, ಹಾಲು ಕುಡಿಯಬಯಸುವ ಕರುಗಳ ಎದುರಿನಲ್ಲೇ ಅವುಗಳ ತಾಯಂದಿರ ಮೊಲೆಗಳನ್ನು ನಾನು ಕತ್ತರಿಸಿದ್ದೆ; ಅದರದೇ ಈ ಫಲವೆಂದು ನನಗನಿಸುತ್ತದೆ.’ ಅನಂತರ ಪ್ರಸಿದ್ಧ ದೃಷ್ಟಾಂತ — ‘ಸಿಂಹವು ಎಳೆಯ ಕರುವುಳ್ಳ ವತ್ಸಲೆಯಾದ ಹಸುವನ್ನು ಬಲಾತ್ಕಾರದಿಂದ ಕರುವಿಲ್ಲದವಳನ್ನಾಗಿ ಮಾಡುವಂತೆ, ಕೈಕೇಯಿ ನನ್ನನ್ನು ಮಗನಿಂದ ಅಗಲಿಸಿದಳು.’ ಅನಂತರ ತಾಯಿಯ ಕೊನೆಯ ಕಾರಣ — ‘ಗುಣಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದ, ಸರ್ವಶಾಸ್ತ್ರವಿಶಾರದನಾದ ಆ ಮಗನಿಲ್ಲದೆ ಒಬ್ಬನೇ ಮಗನುಳ್ಳ ನಾನು ಬದುಕಲು ಉತ್ಸಾಹಗೊಳ್ಳುವುದಿಲ್ಲ.’ ಇಲ್ಲಿ ‘ಏಕಪುತ್ರೆ’ ಎಂಬ ಪದ ನಿರ್ಣಾಯಕವಾದುದು — ಕೈಕೇಯಿಗೆ ಭರತನಿದ್ದಾನೆ, ಸುಮಿತ್ರೆಗೆ ಇಬ್ಬರು; ಕೌಸಲ್ಯೆಗಾದರೋ ಒಬ್ಬನೇ. ‘ವಿವತ್ಸಾ ವತ್ಸಲಾ’ (ಕರುವನ್ನು ಕಳೆದುಕೊಂಡ ವತ್ಸಲೆ) ಎಂಬ ಪದಗಳ ಸಾಮೀಪ್ಯವೂ ಹೃದಯಸ್ಪರ್ಶಿ — ವತ್ಸಲೆಗೇ ಕರುವಿಲ್ಲದಿರುವುದು ದುಃಸಹ. ‘ಕ್ರೂರಳಾಗಿದ್ದೆ’ ಎಂಬ ಆತ್ಮನಿಂದೆಯೂ ಶೋಕದ ಲಕ್ಷಣ — ದುಃಖಿತನಾದವನು ಕಾರಣವನ್ನು ತನ್ನಲ್ಲೇ ಹುಡುಕುತ್ತಾನೆ, ಅದರಿಂದ ದುಃಖ ಇಮ್ಮಡಿಯಾಗುತ್ತದೆ.
ಕೊನೆಗೆ ಅವಳು ಹೇಳುತ್ತಾಳೆ — ‘ಪ್ರಿಯಪುತ್ರನನ್ನೂ ಮಹಾಬಲನಾದ ಲಕ್ಷ್ಮಣನನ್ನೂ ಕಾಣದ ನನಗೆ ಬದುಕುವುದರಲ್ಲಿ ಸ್ವಲ್ಪವೂ ಸಾಮರ್ಥ್ಯ ಉಳಿದಿಲ್ಲ.’ ಸರ್ಗಾಂತ್ಯದಲ್ಲಿ ವೃತ್ತ ಬದಲಾಗುತ್ತದೆ, ಅನುಷ್ಟುಭದ ಸ್ಥಾನದಲ್ಲಿ ದೀರ್ಘವೃತ್ತ ಬರುತ್ತದೆ, ಅದರಿಂದ ಶೋಕದ ಆವೇಗವನ್ನು ಕೇಳಬಹುದು — ‘ಬೇಸಿಗೆಯಲ್ಲಿ ಉತ್ತಮ ಪ್ರಭೆಯುಳ್ಳ ಭಗವಾನ್ ಸೂರ್ಯನು ತನ್ನ ಕಿರಣಗಳಿಂದ ಈ ಭೂಮಿಯನ್ನು ಸುಡುವಂತೆ, ಮಗನ ಶೋಕದಿಂದ ಹುಟ್ಟಿದ ಈ ಮಹಾ ಅಹಿತಕಾರಿ ಅಗ್ನಿಯು ಇಂದು ನನ್ನನ್ನು ಸುಡುತ್ತಿದೆ.’ ಈ ಸರ್ಗದಿಂದ ಕವಿಯು ದಶರಥನ ಶೋಕವನ್ನು ಕೌಸಲ್ಯೆಯ ಶೋಕದಿಂದ ಪುಷ್ಟಿಗೊಳಿಸುತ್ತಾನೆ; ಮುಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಸುಮಿತ್ರೆ ಇದೇ ಕೌಸಲ್ಯೆಯನ್ನು ಸಮಾಧಾನಪಡಿಸುವಳು, ಅದರಿಂದ ಶೋಕದ ಪ್ರತಿಕಾರ ಆರಂಭವಾಗುವುದು. ‘ಮಹಾಹಿತ’ (ಮಹಾ ಅಹಿತಕಾರಿ) ಎಂಬ ವಿಶೇಷಣದಿಂದ ಶೋಕವು ಕೇವಲ ವೇದನೆಯಲ್ಲ, ಪ್ರಾಣಘಾತಕವೂ ಹೌದು ಎಂದು ಸೂಚಿತವಾಗುತ್ತದೆ.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्येऽयोध्याकाण्डे त्रिचत्वारिंशः सर्गः॥ ४३॥