॥वाल्मीकिरामायणम् ಅಯೋಧ್ಯಾಕಾಂಡ · 42ನೇ ಸರ್ಗ

ಅಯೋಧ್ಯಾಕಾಂಡ

ಸರ್ಗ

ದಶರಥನ ವಿಲಾಪ ಮತ್ತು ಕೈಕೇಯಿಯ ಪರಿತ್ಯಾಗ

ಧೂಳು ಕಾಣುವುದು ನಿಂತಾಗ ರಾಜನ ಪತನ, ಕೈಕೇಯಿಯ ಪರಿತ್ಯಾಗ, ನಗರಪ್ರವೇಶ, ಕೌಸಲ್ಯೆಯ ಭವನದಲ್ಲಿ ವಿಲಾಪ

ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಅಯೋಧ್ಯೆ ಶೋಕದಿಂದ ನಡುಗಿತು. ಈ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಕವಿಯು ಮತ್ತೆ ದಶರಥನನ್ನೇ ಆಶ್ರಯಿಸುತ್ತಾನೆ. ಹೊರಟುಹೋದ ರಾಮನ ರಥದಿಂದ ಎದ್ದ ಧೂಳಿನ ರೂಪ ಎಲ್ಲಿಯವರೆಗೆ ಕಾಣುತ್ತಿತ್ತೋ ಅಲ್ಲಿಯವರೆಗೆ ಇಕ್ಷ್ವಾಕುಶ್ರೇಷ್ಠನಾದ ದಶರಥನು ತನ್ನ ಕಣ್ಣುಗಳನ್ನು ಹಿಂದೆಗೆಯಲಿಲ್ಲ — ದೃಷ್ಟಿಯನ್ನು ಹಿಂದಿರುಗಿಸಲಿಲ್ಲ. ಅತ್ಯಂತ ಧಾರ್ಮಿಕನಾದ ಪ್ರಿಯಪುತ್ರನನ್ನು ಎಲ್ಲಿಯವರೆಗೆ ಅವನು ಕಾಣುತ್ತಿದ್ದನೋ ಅಲ್ಲಿಯವರೆಗೆ ಮಗನನ್ನು ನೋಡುವುದಕ್ಕಾಗಿ ಅವನ ದೇಹವು ನೆಲದ ಮೇಲೆ ಬೆಳೆಯುತ್ತಿರುವಂತಿತ್ತು — ಎತ್ತರವಾಗಿ ನಿಂತು ಅವನು ದೂರದವರೆಗೆ ನೋಡಬಯಸುತ್ತಾನೆ. ರಾಮನ ಧೂಳನ್ನೂ ಕಾಣದಾದಾಗ ಭೂಪತಿಯು ಆರ್ತನಾಗಿ ವಿಷಣ್ಣನಾಗಿ ನೆಲದ ಮೇಲೆ ಬಿದ್ದನು. ಧೂಳನ್ನು ಕಾಣುವುದೇ ಅವನ ಕೊನೆಯ ಎಳೆಯಾಗಿತ್ತು; ಅದು ಕಡಿಯಲ್ಪಟ್ಟಾಗ ಅವನು ಬೀಳುತ್ತಾನೆ. ‘ಕಣ್ಣುಗಳನ್ನು ಹಿಂದೆಗೆಯಲಿಲ್ಲ’ ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ದೃಷ್ಟಿಯ ಆಸಕ್ತಿಯನ್ನು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ; ‘ಬೆಳೆಯುತ್ತಿರುವಂತೆ’ ಎಂಬ ಉತ್ಪ್ರೇಕ್ಷೆಯಿಂದ ವೃದ್ಧ ರಾಜನ ಹಂಬಲ ಚಿತ್ರಿತವಾಗಿದೆ. ಮೂರೇ ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ಕವಿಯು ಕಾಣುವುದರಿಂದ ಕಾಣದಿರುವುದರತ್ತ, ಕಾಣದಿರುವುದರಿಂದ ಪತನದತ್ತ ಸಾಗುವ ಗತಿಯನ್ನು ವರ್ಣಿಸುತ್ತಾನೆ.

ಬಿದ್ದ ಅವನ ಬಲತೋಳಿನ ಬಳಿಗೆ ಪತ್ನಿ ಕೌಸಲ್ಯೆ ಬಂದಳು, ಇನ್ನೊಂದು ಪಕ್ಕಕ್ಕೆ ಸುಂದರ ನಡುವಿನ ಕೈಕೇಯಿ ಬಂದಳು. ನೀತಿ, ಧರ್ಮ, ವಿನಯಗಳಿಂದ ಸಂಪನ್ನನಾದ ರಾಜನು ಕೈಕೇಯಿಯನ್ನು ನೋಡಿ, ಇಂದ್ರಿಯಗಳು ನೊಂದವನಾಗಿ ಅವಳಿಗೆ ಹೇಳಿದನು — ‘ಕೈಕೇಯಿ, ಪಾಪನಿಶ್ಚಯವುಳ್ಳವಳೇ, ನನ್ನ ಅಂಗಗಳನ್ನು ಮುಟ್ಟಬೇಡ. ನಿನ್ನನ್ನು ನೋಡಲೂ ನಾನು ಬಯಸುವುದಿಲ್ಲ; ನೀನು ನನಗೆ ಹೆಂಡತಿಯಲ್ಲ, ಬಂಧುವೂ ಅಲ್ಲ.’ ವರ ಕೊಡುವ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಮೌನವನ್ನೇ ಆಶ್ರಯಿಸಿದ್ದ ರಾಜನು ಈಗ ಸ್ಪರ್ಶವನ್ನೂ ನಿಷೇಧಿಸುತ್ತಾನೆ — ಶೋಕವು ಅವನ ಮಾತನ್ನು ಬಿಡುಗಡೆಗೊಳಿಸುತ್ತದೆ. ‘ನೀತಿ, ಧರ್ಮ, ವಿನಯಗಳಿಂದ ಸಂಪನ್ನ’ ಎಂಬ ವಿಶೇಷಣವು ಈ ಮಾತು ಕೇವಲ ಕೋಪವಲ್ಲ, ವಿಚಾರಪೂರ್ವಕವಾದ ನಿರ್ಣಯ ಎಂಬುದನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ. ಕೌಸಲ್ಯೆ ಬಲಪಕ್ಕದಲ್ಲಿ, ಕೈಕೇಯಿ ಇನ್ನೊಂದು ಪಕ್ಕದಲ್ಲಿ — ಸ್ಥಾನಭೇದದಿಂದಲೇ ಕವಿಯು ಇಬ್ಬರೊಡನೆ ಇರುವ ಸಂಬಂಧದ ಭೇದವನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತಾನೆ.

ರಾಜನು ಮತ್ತೆ ಹೇಳುತ್ತಾನೆ — ‘ನಿನ್ನನ್ನು ಆಶ್ರಯಿಸಿ ಜೀವಿಸುವವರಿಗೆ ನಾನು ಸೇರಿದವನಲ್ಲ, ಅವರು ನನಗೆ ಸೇರಿದವರಲ್ಲ. ಕೇವಲ ಸ್ವಾರ್ಥಪರಳಾದ, ಧರ್ಮವನ್ನು ತೊರೆದ ನಿನ್ನನ್ನು ನಾನು ತ್ಯಜಿಸುತ್ತೇನೆ. ನಾನು ನಿನ್ನ ಕೈಹಿಡಿದದ್ದು, ಅಗ್ನಿಯ ಸುತ್ತ ನಿನ್ನನ್ನು ಪ್ರದಕ್ಷಿಣೆ ಮಾಡಿಸಿದ್ದು — ಅದೆಲ್ಲವನ್ನೂ ಈ ಲೋಕದಲ್ಲೂ ಪರಲೋಕದಲ್ಲೂ ಬಿಟ್ಟುಕೊಡುತ್ತೇನೆ — ಅಂದರೆ ಕಳಚಿಕೊಳ್ಳುತ್ತೇನೆ. ಭರತನು ಈ ಅಕ್ಷಯವಾದ ರಾಜ್ಯವನ್ನು ಪಡೆದು ಸಂತುಷ್ಟನಾಗುವುದಾದರೆ, ತಂದೆಗಾಗಿ ಅವನು ಏನನ್ನು ಕೊಡುತ್ತಾನೋ ಅದು ನನ್ನನ್ನು ತಲುಪದಿರಲಿ.’ ಪಾಣಿಗ್ರಹಣ ಮತ್ತು ಅಗ್ನಿಪ್ರದಕ್ಷಿಣೆಗಳ ಪರಿತ್ಯಾಗದಿಂದ ವಿವಾಹಸಂಬಂಧವೇ ಕಡಿಯಲ್ಪಟ್ಟಿತು; ಪಿಂಡೋದಕಗಳ ನಿಷೇಧದಿಂದ ಪುತ್ರಸಂಬಂಧವೂ ನಿರಾಕರಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿತು. ಇದೇ ವೃದ್ಧ ರಾಜನ ಕೊನೆಯ ಅಸ್ತ್ರ. ‘ಅಕ್ಷಯವಾದ ರಾಜ್ಯ’ ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ರಾಜ್ಯದ ಅಕ್ಷಯತ್ವ ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ, ಆದರೆ ರಾಜನ ಮಾತಿನಲ್ಲಿ ಅದೇ ನಿಂದೆಯ ವಿಷಯವಾಗಿದೆ.

ಅನಂತರ ಧೂಳಿನಿಂದ ಮುಚ್ಚಿಹೋಗಿದ್ದ ನರಾಧಿಪನನ್ನು ಮೇಲಕ್ಕೆತ್ತಿ, ಶೋಕದಿಂದ ಕೃಶಳಾದ ದೇವಿ ಕೌಸಲ್ಯೆ ಆಗ ಹಿಂದಿರುಗಿದಳು. ಬಯಸಿ ಬ್ರಾಹ್ಮಣನನ್ನು ಕೊಂದವನಂತೆ, ಕೈಯಿಂದ ಬೆಂಕಿಯನ್ನು ಮುಟ್ಟಿದವನಂತೆ, ಆ ಧರ್ಮಾತ್ಮನು ರಾಘವನಾದ ಮಗನನ್ನು ನೆನೆದು ಪರಿತಪಿಸಿದನು — ತಾನೇ ಮಾಡಿದ್ದನ್ನು ಪರಿಹರಿಸಲಾಗದಿರುವುದನ್ನೇ ಇಲ್ಲಿ ಎರಡು ಉಪಮೆಗಳಿಂದ ಸೂಚಿಸಲಾಗಿದೆ. ಮತ್ತೆ ಮತ್ತೆ ಹಿಂದಿರುಗಿ ನೋಡುತ್ತಾ ರಥಮಾರ್ಗಗಳಲ್ಲಿ ಕುಸಿಯುತ್ತಿದ್ದ ರಾಜನ ರೂಪವು, ಗ್ರಹಣಗ್ರಸ್ತನಾದ ಸೂರ್ಯನ ರೂಪದಂತೆ, ಕಾಂತಿಯಿಲ್ಲದೆ ಕಂಡಿತು. ‘ನಿವೃತ್ತ್ಯೈವ ನಿವೃತ್ತ್ಯೈವ’ (ಮತ್ತೆ ಮತ್ತೆ ಹಿಂದಿರುಗಿ) ಎಂಬ ದ್ವಿರುಕ್ತಿಯಿಂದ ಅವನು ಮತ್ತೆ ಮತ್ತೆ ಹಿಂದಕ್ಕೆ ನೋಡುವುದು ಚಿತ್ರಿತವಾಗಿದೆ; ರಥಮಾರ್ಗದ ಹೆಜ್ಜೆಗುರುತುಗಳೇ ಅವನಿಗೆ ಉಳಿದ ಆಶ್ರಯ. ಕೌಸಲ್ಯೆ ಆಕ್ಷೇಪಿಸುವುದಿಲ್ಲ, ವಿಲಪಿಸುವುದಿಲ್ಲ; ಬಿದ್ದ ಪತಿಯನ್ನು ಮೇಲಕ್ಕೆತ್ತುತ್ತಾಳೆ ಅಷ್ಟೆ — ಇದೇ ಅವಳ ಶೀಲ. ಬ್ರಹ್ಮಹತ್ಯೆಯ ಮತ್ತು ಅಗ್ನಿಸ್ಪರ್ಶದ ಎರಡು ಉಪಮೆಗಳು ಪಾಪದ ಅನಿವಾರ್ಯ ಫಲವನ್ನೇ ಸೂಚಿಸುತ್ತವೆ. ‘ಗ್ರಹಣಗ್ರಸ್ತ ಸೂರ್ಯ’ ಎಂಬ ಉಪಮೆ ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲೂ ಇತ್ತು, ಇಲ್ಲಿ ಮತ್ತೆ ಪುನರಾವರ್ತಿತವಾಗಿದೆ.

ದುಃಖಾರ್ತನಾದ ಅವನು ಪ್ರಿಯಪುತ್ರನನ್ನು ನೆನೆಯುತ್ತಾ ವಿಲಪಿಸಿದನು; ಮಗನು ನಗರದ ಗಡಿಯನ್ನು ತಲುಪಿದ್ದಾನೆಂದು ತಿಳಿದು ಹೇಳಿದನು — ‘ನನ್ನ ಮಗನನ್ನು ಹೊತ್ತೊಯ್ಯುತ್ತಿರುವ ಶ್ರೇಷ್ಠ ವಾಹನಗಳ ಹೆಜ್ಜೆಗಳು ದಾರಿಯಲ್ಲಿ ಕಾಣುತ್ತಿವೆ, ಆದರೆ ಆ ಮಹಾತ್ಮನು ಕಾಣುತ್ತಿಲ್ಲ. ಚಂದನ ಲೇಪಿಸಿಕೊಂಡು ದಿಂಬುಗಳ ಮೇಲೆ ಸುಖವಾಗಿ ಮಲಗುತ್ತಿದ್ದ, ಶ್ರೇಷ್ಠ ಸ್ತ್ರೀಯರಿಂದ ಬೀಸಣಿಗೆ ಬೀಸಿಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಿದ್ದ ನನ್ನ ಉತ್ತಮ ಮಗನು ಇಂದು ನಿಶ್ಚಯವಾಗಿ ಎಲ್ಲೋ ಒಂದು ಮರದ ಬುಡವನ್ನು ಆಶ್ರಯಿಸಿ ಕಟ್ಟಿಗೆಯನ್ನೋ ಕಲ್ಲನ್ನೋ ತಲೆದಿಂಬಾಗಿ ಮಾಡಿಕೊಂಡು ಮಲಗುವನು.’ ಸುಖಶಯ್ಯೆ ಮತ್ತು ವನಶಯ್ಯೆಗಳ ಈ ವಿರೋಧ ಈ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಮತ್ತೆ ಮತ್ತೆ ಬರುತ್ತದೆ; ತಂದೆಯ ಕಲ್ಪನೆಯಲ್ಲೇ ಮಗನ ಕಷ್ಟ ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷವೆಂಬಂತಾಗುತ್ತದೆ. ‘ಹೆಜ್ಜೆಗಳು ದಾರಿಯಲ್ಲಿ ಕಾಣುತ್ತಿವೆ, ಆ ಮಹಾತ್ಮನು ಕಾಣುತ್ತಿಲ್ಲ’ ಎಂಬ ಸಾಲು ಈ ಸರ್ಗದ ಮರ್ಮಸ್ಪರ್ಶಿ ಭಾಗ — ಗುರುತುಗಳು ಉಳಿದಿವೆ, ಗುರುತುಳ್ಳವನು ಹೋಗಿದ್ದಾನೆ. ಚಂದನಲೇಪಿತ, ದಿಂಬಿನ ಮೇಲೆ ಮಲಗುವವನು, ಬೀಸಣಿಗೆಯಿಂದ ಗಾಳಿ ಬೀಸಿಸಿಕೊಳ್ಳುವವನು ಎಂಬ ಮೂರು ವಿಶೇಷಣಗಳಿಂದ ಹಿಂದಿನ ಸುಖವನ್ನು ನೆನೆದು, ಅನಂತರ ಮರದ ಬುಡ, ಕಟ್ಟಿಗೆ, ಕಲ್ಲು ಎಂದು ಹೇಳಿ ಕವಿಯು ವಿರೋಧವನ್ನು ತೀವ್ರಗೊಳಿಸುತ್ತಾನೆ. ಇದೇ ತಂದೆಯ ಶೋಕದ ಸ್ವರೂಪ — ಅವನು ವರ್ತಮಾನವನ್ನು ಕಾಣುವುದಿಲ್ಲ, ಕೇವಲ ಕಲ್ಪಿಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ.

‘ದೀನನಾದ ಅವನು ಧೂಳು ಮೆತ್ತಿಕೊಂಡು, ನಿಟ್ಟುಸಿರುಬಿಡುತ್ತಾ ನೆಲದಿಂದ ಏಳುವನು — ಜಲಪಾತದ ಬಳಿಯಿಂದ ಹೆಣ್ಣಾನೆಗಳ ಒಡೆಯನಾದ ಸಲಗವು ಏಳುವಂತೆ. ಕಾಡಿನಲ್ಲಿ ಸಂಚರಿಸುವ ಜನರು ಆ ದೀರ್ಘಬಾಹುವಾದ ಲೋಕನಾಥ ರಾಮನು ಅನಾಥನಂತೆ ಎದ್ದು ಹೋಗುತ್ತಿರುವುದನ್ನು ನಿಶ್ಚಯವಾಗಿ ಕಾಣುವರು. ಜನಕನ ಪ್ರೀತಿಯ ಮಗಳಾದ, ಸದಾ ಸುಖಕ್ಕೆ ಒಗ್ಗಿದ ಸೀತೆ ಇಂದು ಮುಳ್ಳುಗಳನ್ನು ತುಳಿದು ಬಳಲಿ ಕಾಡಿಗೆ ಹೋಗುವಳು. ಕಾಡಿನ ಪರಿಚಯವಿಲ್ಲದ ಅವಳು ಕ್ರೂರಮೃಗಗಳ ಗಂಭೀರವಾದ, ರೋಮಾಂಚಕಾರಿಯಾದ ಗರ್ಜನೆಯನ್ನು ಕೇಳಿ ನಿಶ್ಚಯವಾಗಿ ಭಯಪಡುವಳು.’ ‘ಲೋಕನಾಥನು ಅನಾಥನಂತೆ’ ಎಂಬ ವಿರೋಧಾಭಾಸದಿಂದ ಕವಿಯು ರಾಮನ ದಶೆಯನ್ನು ತೀವ್ರವಾಗಿ ತೋರಿಸುತ್ತಾನೆ — ಎಲ್ಲರಿಗೂ ನಾಥನಾದವನೇ ಅನಾಥನಂತೆ ಕಾಡಿನಲ್ಲಿ ಅಲೆಯುತ್ತಾನೆ. ಜಲಪಾತದ ಬಳಿಯಿಂದ ಏಳುವ ಗಜರಾಜನ ಉಪಮೆಯಿಂದ ರಾಮನ ಗಾಂಭೀರ್ಯವೂ ದೇಹಬಲವೂ ಸೂಚಿತವಾಗಿವೆ, ಆದರೆ ‘ದೀನ, ಧೂಳು ಮೆತ್ತಿಕೊಂಡವನು’ ಎಂಬ ಪದಗಳಿಂದ ಅವನ ಈಗಿನ ದಶೆ. ಸೀತೆಯ ವರ್ಣನೆಯಲ್ಲಿ ‘ಸದಾ ಸುಖಕ್ಕೆ ಒಗ್ಗಿದವಳು’ ಎಂಬ ಪದವೇ ಎಲ್ಲವನ್ನೂ ಹೇಳುತ್ತದೆ — ಸದಾ ಸುಖಕ್ಕೆ ಯೋಗ್ಯಳಾದವಳು ಮುಳ್ಳುಗಳ ಮೇಲೆ ನಡೆಯುತ್ತಾಳೆ. ಕಾಡಿನ ಶಬ್ದಗಳೂ ಅವಳಿಗೆ ಭಯಕಾರಣವಾಗುವುವು ಎಂದು ತಂದೆ ಚಿಂತಿಸುತ್ತಾನೆ. ಇಲ್ಲಿ ಗಮನಿಸಬೇಕು — ರಾಜನು ಮಗನ ದುಃಖವನ್ನು ವರ್ಣಿಸುತ್ತಿದ್ದರೂ ಸೀತೆಯ ದುಃಖವನ್ನು ಮರೆಯುವುದಿಲ್ಲ; ಸೊಸೆಯ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ಅವನ ವಾತ್ಸಲ್ಯ ಸಮಾನವೇ.

‘ಕೈಕೇಯಿ, ನಿನ್ನ ಬಯಕೆ ಈಡೇರಲಿ, ವಿಧವೆಯಾಗಿ ರಾಜ್ಯವನ್ನು ಆಳು; ಆ ಪುರುಷವ್ಯಾಘ್ರನಿಲ್ಲದೆ ಬದುಕಲು ನನಗೆ ಉತ್ಸಾಹವಿಲ್ಲ.’ ಹೀಗೆ ವಿಲಪಿಸುತ್ತಾ, ಜನಸಮೂಹದಿಂದ ಸುತ್ತುವರಿದ ರಾಜನು ಶವಸಂಸ್ಕಾರದ ನಂತರ ಸ್ನಾನಮಾಡಿ ಬರುವವನಂತೆ ಅಶುಭವಾಗಿ ತೋರುತ್ತಿದ್ದ ಶ್ರೇಷ್ಠ ಭವನವನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸಿದನು. ಅವನು ಕಂಡನು — ಚೌಕಗಳೂ ಮನೆಗಳ ಅಂಚುಗಳೂ ಬರಿದಾದ, ಅಂಗಡಿಗಳ ಜಗುಲಿಗಳು ಮುಚ್ಚಿದ, ದಣಿದ ದುರ್ಬಲ ದುಃಖಾರ್ತ ಜನರುಳ್ಳ, ಹೆಚ್ಚು ಜನಸಂದಣಿಯಿಲ್ಲದ ಮಹಾಮಾರ್ಗಗಳುಳ್ಳ ಆ ನಗರಿಯನ್ನು. ಆ ಇಡೀ ನಗರಿಯನ್ನು ನೋಡಿ, ರಾಮನನ್ನೇ ಚಿಂತಿಸುತ್ತಾ, ವಿಲಪಿಸುತ್ತಾ ರಾಜನು ಸೂರ್ಯನು ಮೋಡವನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸುವಂತೆ ಮನೆಯನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸಿದನು. ‘ಅಪಸ್ನಾತ’ ಎಂಬುದು ಸ್ಮಶಾನದಿಂದ ಬಂದು ಸ್ನಾನಮಾಡಿದವನ ಉಪಮೆ; ಇದರಿಂದ ರಾಜನ ಶೋಕ ಮೃತಸಂಸ್ಕಾರದಂತಾಯಿತು ಎಂದು ಧ್ವನಿಸುತ್ತದೆ. ‘ಬಯಕೆ ಈಡೇರಲಿ’ ಎಂಬ ಮಾತು ಶಾಪದಂತೆ ತೋರುತ್ತದೆ; ‘ವಿಧವೆಯಾಗಿ ರಾಜ್ಯವನ್ನು ಆಳು’ ಎಂಬುದರಿಂದ ರಾಜನು ತನ್ನ ಮರಣ ನಿಶ್ಚಿತವೆಂಬಂತೆ ಹೇಳುತ್ತಾನೆ. ನಗರದ ವರ್ಣನೆಯಲ್ಲಿ ಚೌಕಗಳು ಬರಿದು, ಅಂಗಡಿಗಳು ಮುಚ್ಚಿವೆ, ಮಹಾಮಾರ್ಗಗಳಲ್ಲಿ ಜನಸಂದಣಿಯಿಲ್ಲ — ಮೂರೇ ಚಿಹ್ನೆಗಳಿಂದ ಕವಿಯು ನಗರದ ಶೂನ್ಯತೆಯನ್ನು ಸಿದ್ಧಪಡಿಸುತ್ತಾನೆ. ಸೂರ್ಯನು ಮೋಡವನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸುವುದು ತೇಜಸ್ಸಿನ ಮರೆಯಾಗುವಿಕೆಯನ್ನೇ ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ. ರಾಜನ ಪ್ರವೇಶವು ಉತ್ಸವದೊಡನೆಯಲ್ಲ, ಜನಸಮೂಹದಿಂದ ಸುತ್ತುವರಿದು ವಿಲಾಪದೊಡನೆಯೇ ಆಯಿತು.

ರಾಮನೂ ವೈದೇಹಿಯೂ ಲಕ್ಷ್ಮಣನೂ ಇಲ್ಲದ ಆ ಭವನ, ಗರುಡನು ಸರ್ಪವನ್ನು ಎತ್ತಿಕೊಂಡು ಹೋದ ಮೇಲೆ ಅಲುಗಾಡದೆ ನಿಂತ ಮಹಾಸರೋವರದಂತಿತ್ತು. ಅನಂತರ ಗದ್ಗದಸ್ವರದ ವಸುಧಾಧಿಪನು ವಿಲಪಿಸುತ್ತಾ ಮೃದುವಾದ, ಅಸ್ಪಷ್ಟಾರ್ಥದ, ದೀನವಾದ, ಸ್ವರವಿಲ್ಲದ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳಿದನು — ‘ರಾಮನ ತಾಯಿ ಕೌಸಲ್ಯೆಯ ಮನೆಗೆ ನನ್ನನ್ನು ಬೇಗನೆ ಕರೆದೊಯ್ಯಿರಿ; ಬೇರೆಲ್ಲಿಯೂ ನನ್ನ ಹೃದಯಕ್ಕೆ ಸಮಾಧಾನ ದೊರೆಯದು.’ ಹೀಗೆ ಹೇಳುತ್ತಿದ್ದ ರಾಜನನ್ನು ದ್ವಾರಪಾಲಕರು ಅಲ್ಲಿಗೆ ಕರೆದೊಯ್ದು ಕೌಸಲ್ಯೆಯ ಮನೆಯಲ್ಲಿ ವಿನಯದಿಂದ ಇರಿಸಿದರು — ಹಾಸಿಗೆಯಲ್ಲಿ ಮಲಗಿಸಿದರು. ಗರುಡನು ಸರ್ಪವನ್ನು ಎತ್ತಿಕೊಂಡು ಹೋದ ಸರೋವರದ ಉಪಮೆ ಮಾರ್ಮಿಕವಾದುದು — ನೀರು ಅಲ್ಲಿಯೇ ಇದೆ, ಆದರೆ ಪ್ರಾಣ ಹೊರಟುಹೋಗಿದೆ. ‘ಗದ್ಗದಶಬ್ದ’ ಎಂಬ ಬಹುವ್ರೀಹಿಯಿಂದ ಮಾತಿನ ತಡವರಿಕೆ ಹೇಳಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ; ‘ಮಂದಾರ್ಥ’, ‘ಅಸ್ವರ’ ಎಂಬ ಪದಗಳಿಂದ ಮಾತಿನ ಅಸ್ಪಷ್ಟತೆಯೂ ದೀನತೆಯೂ. ದ್ವಾರಪಾಲಕರೂ ವಿನಯದಿಂದಲೇ ನಡೆದುಕೊಳ್ಳುತ್ತಾರೆ — ರಾಜನ ಸ್ಥಿತಿಯನ್ನು ಕಂಡು ಅವರು ಮಾತನಾಡುವುದಿಲ್ಲ, ಸೇವೆಯನ್ನು ಮಾತ್ರ ಮಾಡುತ್ತಾರೆ. ಅವನು ಕೌಸಲ್ಯೆಯ ಮನೆಯನ್ನೇ ಬೇಡುತ್ತಾನೆ, ಏಕೆಂದರೆ ಅಲ್ಲಿಯೇ ರಾಮನ ಸ್ಮೃತಿ ಹೆಚ್ಚು ಸಜೀವ. ಇದರಿಂದ ಮುಂದಿನ ಸರ್ಗದ ಭೂಮಿಕೆಯೂ ಸಿದ್ಧವಾಗುತ್ತದೆ.

ಅಲ್ಲಿ ಕೌಸಲ್ಯೆಯ ಮನೆಯನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸಿ ಹಾಸಿಗೆಯನ್ನೇರಿದರೂ ಅವನ ಮನಸ್ಸು ಕಲಕಿಯೇ ಇತ್ತು — ಸ್ಥಳ ಬದಲಾವಣೆಯಿಂದ ಶೋಕ ಶಮನವಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಇಬ್ಬರು ಮಕ್ಕಳೂ ಇಲ್ಲದ, ಸೊಸೆಯೂ ಇಲ್ಲದ ಭವನವನ್ನು ರಾಜನು ಚಂದ್ರನಿಲ್ಲದ ಆಕಾಶದಂತೆ ಕಂಡನು. ಅದನ್ನು ಕಂಡು ವೀರ್ಯವಂತನಾದ ಮಹಾರಾಜನು ತೋಳನ್ನು ಮೇಲಕ್ಕೆತ್ತಿ ಗಟ್ಟಿಯಾದ ಸ್ವರದಲ್ಲಿ ಕೂಗಿದನು — ‘ಹಾ ರಾಮ, ನಮ್ಮಿಬ್ಬರನ್ನೂ ತೊರೆಯುತ್ತಿರುವೆ. ಆ ಕಾಲದವರೆಗೆ ಬದುಕಿರುವ, ಮರಳಿ ಬಂದ ರಾಮನನ್ನು ಅಪ್ಪಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾ ಕಾಣುವ ಆ ನರೋತ್ತಮರು ನಿಜಕ್ಕೂ ಸುಖಿಗಳು.’ ಇಲ್ಲಿ ರಾಜನು ತನ್ನ ಮರಣವನ್ನೇ ಪರೋಕ್ಷವಾಗಿ ಸೂಚಿಸುತ್ತಾನೆ — ಹದಿನಾಲ್ಕು ವರ್ಷಗಳವರೆಗೆ ಬದುಕುವ ಆಸೆ ಅವನಿಗಿಲ್ಲ. ‘ಲುಲಿತ’ ಎಂಬ ಪದವು ಚಂಚಲತೆಯನ್ನೂ ಬಾಡುವಿಕೆಯನ್ನೂ ಹೇಳುತ್ತದೆ. ‘ಚಂದ್ರನಿಲ್ಲದ ಆಕಾಶ’ ಎಂಬ ಉಪಮೆಯಿಂದ ಭವನದ ಶೋಭಾಹಾನಿಯನ್ನು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ — ನಕ್ಷತ್ರಗಳಿವೆ, ಆದರೆ ಚಂದ್ರನಿಲ್ಲ. ತೋಳನ್ನು ಮೇಲಕ್ಕೆತ್ತುವುದು ಆಕ್ರಂದನದ ಆಂಗಿಕ ಚಿಹ್ನೆ. ‘ನೌ ಜಹಾಸಿ’ (ನಮ್ಮಿಬ್ಬರನ್ನೂ ತೊರೆಯುತ್ತಿರುವೆ) ಎಂಬ ದ್ವಿವಚನದಿಂದ ಅವನು ತನ್ನನ್ನೂ ಕೌಸಲ್ಯೆಯನ್ನೂ ಒಟ್ಟಿಗೆ ಎಣಿಸುತ್ತಾನೆ. ‘ನಿಜಕ್ಕೂ ಸುಖಿಗಳು’ ಎಂಬ ಮಾತು ಅಸೂಯೆಯಲ್ಲ, ತನ್ನ ಆಯುಸ್ಸು ಅಲ್ಪವೆಂಬುದರ ಒಪ್ಪಿಗೆ.

ಅನಂತರ ತನಗೆ ಕಾಲರಾತ್ರಿಯಂತಿದ್ದ ರಾತ್ರಿ ಬಂದಾಗ, ಅರ್ಧರಾತ್ರಿಯಲ್ಲಿ ದಶರಥನು ಕೌಸಲ್ಯೆಗೆ ಹೀಗೆ ಹೇಳಿದನು — ‘ಕೌಸಲ್ಯೆ, ನಿನ್ನನ್ನು ನಾನು ಕಾಣುತ್ತಿಲ್ಲ; ಕೈಯಿಂದ ನನ್ನನ್ನು ಚೆನ್ನಾಗಿ ಮುಟ್ಟು. ನನ್ನ ದೃಷ್ಟಿ ರಾಮನನ್ನು ಹಿಂಬಾಲಿಸಿ ಹೋಯಿತು, ಅದು ಈಗಲೂ ಮರಳಿಲ್ಲ.’ ರಾಮನನ್ನೇ ಚಿಂತಿಸುತ್ತಾ ನಿಟ್ಟುಸಿರುಬಿಡುತ್ತಿದ್ದ ನರೇಂದ್ರನನ್ನು ಹಾಸಿಗೆಯಲ್ಲಿ ಕಂಡು, ಇನ್ನಷ್ಟು ಆರ್ತಳಾದ ದೇವಿ ಕೌಸಲ್ಯೆ ಅವನ ಹತ್ತಿರ ಕುಳಿತು ಕಷ್ಟದಿಂದ ವಿಲಪಿಸಿದಳು. ಈ ಅಂಧತೆ ಶೋಕದಿಂದ ಹುಟ್ಟಿದುದು, ಆದರೆ ಹಿಂದಿನ ಬ್ರಾಹ್ಮಣಶಾಪದ ಸ್ಮಾರಕವೂ ಹೌದು — ಮುಂದಿನ ಸರ್ಗಗಳಲ್ಲಿ ಆ ಶಾಪವನ್ನು ಅವನೇ ಹೇಳುತ್ತಾನೆ. ಸರ್ಗಾಂತ್ಯದಲ್ಲಿ ಕೌಸಲ್ಯೆಯ ವಿಲಾಪ ಆರಂಭವಾಗುತ್ತದೆ, ಅದು ಮುಂದಿನ ಸರ್ಗದ ವಿಷಯ. ‘ನಿನ್ನನ್ನು ಕಾಣುತ್ತಿಲ್ಲ’ ಎಂಬ ಮಾತು ಕಣ್ಣುಗಳ ತೇಜೋಹಾನಿಯನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ; ದೃಷ್ಟಿ ರಾಮನಲ್ಲೇ ಹೋಯಿತು ಎಂದು ಹೇಳಿ ಅವನು ಅದರ ಕಾರಣವನ್ನೂ ಹೇಳುತ್ತಾನೆ. ಕೌಸಲ್ಯೆ ಹತ್ತಿರ ಕುಳಿತುಕೊಳ್ಳುವುದು ಸೇವೆಯದೇ ರೂಪ; ಅವಳು ಆಕ್ಷೇಪಿಸುವುದಿಲ್ಲ, ಹತ್ತಿರ ಕುಳಿತುಕೊಳ್ಳುತ್ತಾಳೆ ಅಷ್ಟೆ. ಹೀಗೆ ಸರ್ಗವು ಇಬ್ಬರು ವೃದ್ಧರ ಮೌನಸಂವಾದದೊಂದಿಗೆ ಮುಗಿಯುತ್ತದೆ.

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्येऽयोध्याकाण्डे द्विचत्वारिंशः सर्गः॥ ४२॥

ತಪ್ಪನ್ನು ತಿಳಿಸಿ

ಮೂಲ ಶ್ಲೋಕಗಳು ಮತ್ತು ಪದವಿವರಣೆಯೊಂದಿಗೆ ಓದಿ