॥वाल्मीकिरामायणम् ಅಯೋಧ್ಯಾಕಾಂಡ · 41ನೇ ಸರ್ಗ

ಅಯೋಧ್ಯಾಕಾಂಡ

ಸರ್ಗ

ಅಂತಃಪುರದ ಮತ್ತು ನಗರದ ವಿಲಾಪ

ರಾಣೀವಾಸದ ಸ್ತ್ರೀಯರ ಆರ್ತನಾದ, ಅಶುಭ ನಿಮಿತ್ತಗಳು, ನಾಗರಿಕರ ದೈನ್ಯ, ಅಯೋಧ್ಯೆಯ ಕಂಪನ

ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ರಾಮನು ರಥದಲ್ಲಿ ಹೊರಟನು, ರಾಜನು ಪತ್ನಿಯರೊಡನೆ ಅವನನ್ನು ನೋಡುತ್ತಾ ನಿಂತನು. ಈ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಕವಿಯು ದೃಷ್ಟಿಯನ್ನು ನಗರದಿಂದ ಅಂತಃಪುರದತ್ತ ಒಯ್ಯುತ್ತಾನೆ. ಆ ಪುರುಷವ್ಯಾಘ್ರನು ಕೈಮುಗಿದುಕೊಂಡೇ ನಗರದಿಂದ ಹೊರಡುತ್ತಿರಲು ಅಂತಃಪುರದಲ್ಲಿ ಸ್ತ್ರೀಯರ ಮಹಾ ಆರ್ತನಾದ ಹುಟ್ಟಿತು. ರಾಜನ ಪತ್ನಿಯರು ವಿಲಪಿಸುತ್ತಾರೆ — ‘ಅನಾಥರೂ ದುರ್ಬಲರೂ ದೀನರೂ ಆದ ಈ ಜನರಿಗೆ ಗತಿಯೂ ಶರಣವೂ ಆಗಿದ್ದ ಆ ನಾಥನು ಎಲ್ಲಿಗೆ ಹೋಗುತ್ತಿದ್ದಾನೆ?’ ‘ಗತಿ’ ಎಂದರೆ ಆಶ್ರಯ, ‘ಶರಣ’ ಎಂದರೆ ಆಪತ್ತಿನಲ್ಲಿ ರಕ್ಷಣೆ, ‘ನಾಥ’ ಎಂದರೆ ಮನೋರಥವನ್ನು ಪೂರೈಸುವವನು — ಮೂರು ಪದಗಳಿಂದ ರಾಮನ ಮೂರು ಬಗೆಯ ಉಪಕಾರಿತ್ವವನ್ನು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ‘ಕೈಮುಗಿದುಕೊಂಡು’ ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ರಾಮನು ಹೊರಡುತ್ತಿರುವಾಗಲೂ ತಂದೆಗೂ ತಾಯಂದಿರಿಗೂ ನಮಸ್ಕರಿಸುತ್ತಲೇ ಹೋಗುತ್ತಾನೆ ಎಂದು ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ.

ಅವರು ಮತ್ತೆ ಹೇಳುತ್ತಾರೆ — ‘ನಿಂದಿಸಲ್ಪಟ್ಟರೂ ಕೋಪಗೊಳ್ಳದ, ಕೋಪ ತರುವಂತಹವುಗಳನ್ನು ವರ್ಜಿಸುವ, ಕೋಪಗೊಂಡವರೆಲ್ಲರನ್ನೂ ಸಮಾಧಾನಪಡಿಸುವ, ಇತರರ ದುಃಖದಲ್ಲಿ ಸಮದುಃಖಿಯಾಗುವ ಅವನು ಎಲ್ಲಿಗೆ ಹೋಗುತ್ತಿದ್ದಾನೆ? ಆ ಮಹಾತೇಜಸ್ವಿ ತಾಯಿ ಕೌಸಲ್ಯೆಯೊಡನೆ ಹೇಗೆ ನಡೆದುಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೋ ಹಾಗೆಯೇ ನಮ್ಮೊಡನೆಯೂ ನಡೆದುಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ; ಆ ಮಹಾತ್ಮನು ಎಲ್ಲಿಗೆ ಹೋಗುತ್ತಿದ್ದಾನೆ? ಕೈಕೇಯಿಯಿಂದ ಹಿಂಸೆಗೊಳಗಾದ ರಾಜನಿಂದ ಕಾಡಿಗೆ ಕಳುಹಿಸಲ್ಪಟ್ಟ, ಈ ಜನರ ಮತ್ತು ಜಗತ್ತಿನ ರಕ್ಷಕನಾದ ಅವನು ಎಲ್ಲಿಗೆ ಹೋಗುತ್ತಿದ್ದಾನೆ?’ ಮೂರೂ ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ‘ಎಲ್ಲಿಗೆ ಹೋಗುತ್ತಿದ್ದಾನೆ’ ಎಂಬ ಪದ ಪುನರಾವರ್ತಿತವಾಗುತ್ತದೆ; ಈ ಪುನರುಕ್ತಿಯೇ ಶೋಕದ ಸ್ವರೂಪ — ಪ್ರಶ್ನೆ ಉತ್ತರವನ್ನು ಬಯಸುವುದಿಲ್ಲ, ಕೇವಲ ವೇದನೆಯನ್ನು ಹೊರುತ್ತದೆ. ಇದಲ್ಲದೆ ‘ಹಿಂಸೆಗೊಳಗಾದ ರಾಜನಿಂದ’ ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ರಾಜನೂ ಪೀಡಿತನೇ, ದೋಷಿಯಲ್ಲ ಎಂದು ಸೂಚಿತವಾಗುತ್ತದೆ. ಈ ರಾಣಿಯರು ಕೈಕೇಯಿಯನ್ನು ನಿಂದಿಸುವುದಿಲ್ಲ; ಅವರ ಮಾತು ಕೇವಲ ರಾಮನ ಗುಣಸ್ಮರಣೆ ಮಾತ್ರ.

ಇನ್ನೂ ಅವರು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ — ‘ಅಯ್ಯೋ, ರಾಜನು ಬುದ್ಧಿಗೆಟ್ಟಿದ್ದಾನೆ, ಏಕೆಂದರೆ ಜೀವಲೋಕದ ವಿನಾಶವನ್ನೇ ಮಾಡುತ್ತಿರುವನೋ ಎಂಬಂತೆ ಧರ್ಮನಿಷ್ಠನೂ ಸತ್ಯವ್ರತನೂ ಆದ ರಾಮನನ್ನು ವನವಾಸಕ್ಕೆ ಕಳುಹಿಸುತ್ತಿದ್ದಾನೆ.’ ಹೀಗೆ ಹೇಳಿ ಎಲ್ಲ ರಾಣಿಯರೂ ಕರುಗಳನ್ನು ಕಳೆದುಕೊಂಡ ಹಸುಗಳಂತೆ ದುಃಖಾರ್ತರಾಗಿ ಅತ್ತರು, ಗಟ್ಟಿಯಾಗಿ ಗೋಳಿಟ್ಟರು. ಕರುಗಳನ್ನು ಕಳೆದುಕೊಂಡ ಹಸುಗಳ ಕೂಗು ಎಂಬ ಉಪಮೆ ಈ ಕಾಂಡದಲ್ಲಿ ಮತ್ತೆ ಮತ್ತೆ ಬರುತ್ತದೆ, ಏಕೆಂದರೆ ಪುತ್ರವಿಯೋಗವೇ ಇಲ್ಲಿ ಮುಖ್ಯ ಶೋಕಕಾರಣ. ಅಂತಃಪುರದಲ್ಲಿ ಆ ಘೋರ ಆರ್ತನಾದವನ್ನು ಕೇಳಿ ಪುತ್ರಶೋಕದಿಂದ ಬೆಂದ ಮಹೀಪತಿ ದಶರಥನು ಅತ್ಯಂತ ದುಃಖಿತನಾದನು. ರಾಜನ ದುಃಖ ಇಮ್ಮಡಿ — ತನ್ನ ಪುತ್ರವಿಯೋಗ, ಇತರರ ವಿಲಾಪ. ‘ಬುದ್ಧಿಗೆಟ್ಟಿದ್ದಾನೆ’ ಎಂಬ ಕಠೋರವಾದ ಮಾತೂ ಇಲ್ಲಿ ನಿಂದೆಯ ಅರ್ಥದಲ್ಲಲ್ಲ, ವಿಸ್ಮಯದ ಅರ್ಥದಲ್ಲಿ ಹೇಳಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ — ರಾಜನ ಬುದ್ಧಿ ಯಾವುದರಿಂದ ಹೀಗೆ ಮೋಹಗೊಂಡಿತು ಎಂದು.

ಆ ದಿನ ಅಗ್ನಿಹೋತ್ರಗಳಲ್ಲಿ ಆಹುತಿ ನೀಡಲಿಲ್ಲ, ಗೃಹಸ್ಥರು ಅಡುಗೆ ಮಾಡಲಿಲ್ಲ, ಪ್ರಜೆಗಳು ಕೆಲಸ ಮಾಡಲಿಲ್ಲ, ಸೂರ್ಯನೂ ಮರೆಯಾದನು. ಆನೆಗಳು ತುತ್ತುಗಳನ್ನು ಬಿಸುಟವು, ಹಸುಗಳು ಕರುಗಳಿಗೆ ಹಾಲೂಡಿಸಲಿಲ್ಲ, ಚೊಚ್ಚಲ ಮಗನನ್ನು ಪಡೆದರೂ ತಾಯಿ ಸಂತೋಷಪಡಲಿಲ್ಲ. ಈ ವಾಕ್ಯಗಳಿಂದ ಕವಿಯು ತೋರಿಸುತ್ತಾನೆ — ಶೋಕವು ಕೇವಲ ಮನುಷ್ಯರನ್ನಲ್ಲ, ಯಜ್ಞವನ್ನೂ ಮನೆಯನ್ನೂ ಪಶುಗಳನ್ನೂ ಪ್ರಕೃತಿಯನ್ನೂ ವ್ಯಾಪಿಸಿದೆ. ಅನಂತರ ತ್ರಿಶಂಕು, ಅಂಗಾರಕ, ಬೃಹಸ್ಪತಿ ಮತ್ತು ಬುಧ — ಈ ದಾರುಣ ಗ್ರಹಗಳು ಚಂದ್ರನನ್ನು ಸಮೀಪಿಸಿ ನೆಲೆಗೊಂಡವು. ಜ್ಯೋತಿಷದಲ್ಲಿ ಚಂದ್ರನ ಪೀಡೆಯು ರಾಜನಿಗೂ ಕುಲಕ್ಕೂ ಅನಿಷ್ಟವನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ; ಆದ್ದರಿಂದ ಈ ಉತ್ಪಾತವರ್ಣನೆಯು ಮುಂಬರುವ ದಶರಥನ ಮರಣದ ಪೂರ್ವಸೂಚನೆ. ಗೃಹಸ್ಥರು ಅಡುಗೆ ಮಾಡದಿರುವುದು, ಪ್ರಜೆಗಳು ಕೆಲಸವನ್ನು ತೊರೆದದ್ದು, ಹಸುಗಳ ವಾತ್ಸಲ್ಯದ ಲೋಪ — ಈ ಮೂರು ಗೃಹಸ್ಥಜೀವನದ ಮೂಲಗಳು; ಅವು ವಿಕೃತವಾದಾಗ ಇಡೀ ಸಮಾಜಜೀವನವೇ ಸ್ತಬ್ಧವಾಯಿತು ಎಂದು ತಿಳಿಯುತ್ತದೆ.

ನಕ್ಷತ್ರಗಳು ಕಾಂತಿಯನ್ನು ಕಳೆದುಕೊಂಡವು, ಗ್ರಹಗಳು ತೇಜಸ್ಸನ್ನು ಕಳೆದುಕೊಂಡವು; ವಿಶಾಖಾ ನಕ್ಷತ್ರಗಳು ಆಕಾಶದಲ್ಲಿ ಹೊಗೆಯಿಂದ ಆವೃತವಾದಂತೆ ಕಂಡವು. ಇಕ್ಷ್ವಾಕುಗಳ ಕುಲನಕ್ಷತ್ರ ವಿಶಾಖಾ; ಅದು ಹೊಗೆಯಿಂದ ಕೂಡಿದ್ದು ಕುಲದ ಸಂಕಟವನ್ನೇ ಹೇಳುತ್ತದೆ. ವಾಯುವೇಗದಿಂದ ಉಕ್ಕೇರಿದ ಮಹಾಸಮುದ್ರದಂತೆ ಮೇಘಮಾಲೆ ಇತ್ತು; ರಾಮನು ಕಾಡಿಗೆ ಗಡೀಪಾರಾದಾಗ ಆ ನಗರ ನಡುಗಿತು — ಅಯೋಧ್ಯೆಯಲ್ಲಿ ಭೂಕಂಪವಾದಂತಾಯಿತು. ಎಲ್ಲ ದಿಕ್ಕುಗಳೂ ಕಳವಳಗೊಂಡು ಕತ್ತಲೆಯಿಂದ ಮುಚ್ಚಿದಂತಾದವು; ಗ್ರಹವಾಗಲೀ ನಕ್ಷತ್ರವಾಗಲೀ ಏನೂ ಪ್ರಕಾಶಿಸಲಿಲ್ಲ. ಹೀಗೆ ಕವಿಯು ಮೂರು ಸ್ತರಗಳಲ್ಲಿ — ಆಕಾಶದಲ್ಲಿ, ಅಂತರಿಕ್ಷದಲ್ಲಿ, ಭೂಮಿಯಲ್ಲಿ — ಒಂದೇ ವಿಕೃತಿಯನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತಾನೆ. ‘ಕಾಲಿಕಾ’ ಎಂದರೆ ಮೇಘಮಾಲೆ; ವಾಯುವೇಗದಿಂದ ಉಕ್ಕೇರಿದ ಸಮುದ್ರದ ಉಪಮೆಯಿಂದ ಅದರ ಗಂಭೀರತೆಯೂ ಚಂಚಲತೆಯೂ ಹೇಳಲ್ಪಟ್ಟಿವೆ. ‘ಪ್ರಚಚಾಲ’ (ನಡುಗಿತು) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಭೂಮಿಯ ಕಂಪನ ಮಾತ್ರವಲ್ಲ, ನಗರದ ಸ್ಥೈರ್ಯಭಂಗವೂ ಧ್ವನಿತವಾಗುತ್ತದೆ.

ಅಕಸ್ಮಾತ್ತಾಗಿ ನಗರದ ಜನರೆಲ್ಲರೂ ದೈನ್ಯಕ್ಕೆ ಒಳಗಾದರು; ಊಟದಲ್ಲಾಗಲೀ ವಿಹಾರದಲ್ಲಾಗಲೀ ಯಾರೂ ಮನಸ್ಸಿಡಲಿಲ್ಲ. ಸರದಿಯಾಗಿ ಬರುತ್ತಿದ್ದ ಶೋಕದಿಂದ ಬೆಂದು, ಸತತವಾಗಿ ದೀರ್ಘ ನಿಟ್ಟುಸಿರುಬಿಡುತ್ತಾ ಅಯೋಧ್ಯೆಯ ಜನರೆಲ್ಲರೂ ಜಗತೀಪತಿ ದಶರಥನನ್ನು ದೂಷಿಸುತ್ತಾ ಕೂಗಿಕೊಂಡರು — ಅವರು ರಾಜನನ್ನೇ ಆಕ್ಷೇಪಿಸುತ್ತಾರೆ, ಏಕೆಂದರೆ ಸತ್ಯರಕ್ಷಣೆಯ ಬೆಲೆಯನ್ನು ನಗರವು ತೆರುತ್ತಿದೆ ಎಂದು ಅವರು ಭಾವಿಸುತ್ತಾರೆ. ರಾಜಮಾರ್ಗದಲ್ಲಿದ್ದ ಜನರ ಮುಖಗಳು ಕಣ್ಣೀರಿನಿಂದ ಕಳವಳಗೊಂಡಿದ್ದುವು; ಸಂತೋಷದಿಂದಿರುವ ಯಾರೂ ಕಾಣಸಿಗುತ್ತಿರಲಿಲ್ಲ, ಎಲ್ಲರೂ ಶೋಕಪರಾಯಣರು. ‘ರಾಜಮಾರ್ಗದಲ್ಲಿದ್ದ’ ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಸಾರ್ವಜನಿಕ ಸ್ಥಳವನ್ನು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ — ಮನೆಗಳಲ್ಲಿ ಶೋಕ ಸ್ವಾಭಾವಿಕ, ಆದರೆ ರಾಜಮಾರ್ಗದಲ್ಲೂ ಹರ್ಷದ ಲವಲೇಶವೂ ಇರಲಿಲ್ಲ. ಊಟ ವಿಹಾರಗಳಿಂದ ದೂರವಾಗುವುದು ಶೋಕದ ಮೊದಲ ಲಕ್ಷಣ; ಅದನ್ನೇ ಕವಿ ಮೊಟ್ಟಮೊದಲು ವರ್ಣಿಸುತ್ತಾನೆ. ದೀರ್ಘವಾದ ನಿಟ್ಟುಸಿರು ಮನಸ್ಸಿನ ಭಾರದ ಹೊರಗಿನ ಚಿಹ್ನೆ.

ತಂಪಾದ ಗಾಳಿ ಬೀಸುವುದಿಲ್ಲ, ಚಂದ್ರನು ಸೌಮ್ಯವಾಗಿ ಕಾಣುವುದಿಲ್ಲ, ಸೂರ್ಯನು ಲೋಕವನ್ನು ಬೆಚ್ಚಗಾಗಿಸುವುದಿಲ್ಲ — ಇಡೀ ಜಗತ್ತೇ ಕಳವಳಗೊಂಡಿತ್ತು. ಸ್ತ್ರೀಯರಿಗೆ ತಮ್ಮ ಮಕ್ಕಳೂ ಪತಿಯರೂ ಸಹೋದರರೂ ಬೇಡವಾದರು; ಎಲ್ಲರೂ ಎಲ್ಲವನ್ನೂ ತೊರೆದು ರಾಮನನ್ನೇ ಚಿಂತಿಸಿದರು. ‘ಅನರ್ಥಿನಃ’ (ಬೇಡವಾದರು) ಎಂಬ ಪದ ಮಾರ್ಮಿಕವಾದುದು — ಮನೆಯ ಸ್ವಾಭಾವಿಕ ಸಂಬಂಧಗಳೂ ಆಗ ನಿರರ್ಥಕವಾಗಿ ತೋರಿದುವು. ರಾಮನ ಸ್ನೇಹಿತರಾಗಿದ್ದವರೆಲ್ಲರೂ ಮೂಢಚಿತ್ತರಾಗಿ, ಶೋಕಭಾರದಿಂದ ಆಕ್ರಾಂತರಾಗಿ, ಹಾಸಿಗೆಯನ್ನೇ ಸೇರಲಿಲ್ಲ — ರಾತ್ರಿಯಲ್ಲಿ ನಿದ್ರೆಯೂ ಅವರ ಬಳಿ ಸುಳಿಯಲಿಲ್ಲ. ತಂಪು ಗಾಳಿ, ಸೌಮ್ಯ ಚಂದ್ರ, ಬಿಸಿಲು ನೀಡುವ ಸೂರ್ಯ — ಈ ಮೂರೂ ಋತುಚಕ್ರದ ನಿತ್ಯ ಅಂಶಗಳು; ಅವುಗಳ ವಿಕೃತಿಯನ್ನೂ ಕಂಡು ಕವಿಯು ಸೂಚಿಸುತ್ತಾನೆ — ಧರ್ಮದ ಹಾನಿಯು ಇಡೀ ಜಗತ್ತನ್ನು ವ್ಯಾಕುಲಗೊಳಿಸುತ್ತದೆ. ಸ್ನೇಹಿತರ ನಿದ್ರಾನಾಶವು ಪ್ರೀತಿಯ ಗಾಢತೆಯನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ.

ಕೊನೆಗೆ ಕವಿಯು ಉಪಜಾತಿ ವೃತ್ತದಿಂದ ಸರ್ಗವನ್ನು ಮುಗಿಸುತ್ತಾನೆ — ಮಹಾತ್ಮನಾದ ರಾಮನಿಲ್ಲದ ಅಯೋಧ್ಯೆ, ಪುರಂದರನಿಲ್ಲದ ಪರ್ವತಸಹಿತವಾದ ಭೂಮಿ ನಡುಗುವಂತೆ ನಡುಗಿತು. ಭಯಶೋಕಗಳಿಂದ ಉರಿಯುತ್ತಿದ್ದ ಆ ನಗರಿ ಆನೆಗಳು, ಯೋಧರು, ಕುದುರೆಗಳ ಸಮೂಹಗಳೊಡನೆ ಘೋರವಾಗಿ ಆರ್ಭಟಿಸಿತು. ಇಂದ್ರನಿಲ್ಲದ ಪೃಥ್ವಿ ಎಂಬ ಉಪಮೆಯಿಂದ ರಾಮನ ರಕ್ಷಕತ್ವವೇ ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ; ನಗರದ ಆರ್ಭಟವು ಆನೆ, ಕುದುರೆ, ಯೋಧರೊಡನೆ ಕೂಡಿತ್ತು ಎಂದು ಹೇಳಿ ಕವಿಯು ಶೋಕವು ಸೈನ್ಯವನ್ನೂ ವ್ಯಾಪಿಸಿತು ಎಂದು ಸೂಚಿಸುತ್ತಾನೆ. ಮುಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ದಶರಥನ ಪತನವೂ ಕೈಕೇಯಿಯ ಪರಿತ್ಯಾಗವೂ ವರ್ಣಿಸಲ್ಪಡುತ್ತವೆ.

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्येऽयोध्याकाण्डे एकचत्वारिंशः सर्गः॥ ४१॥

ತಪ್ಪನ್ನು ತಿಳಿಸಿ

ಮೂಲ ಶ್ಲೋಕಗಳು ಮತ್ತು ಪದವಿವರಣೆಯೊಂದಿಗೆ ಓದಿ