ಸರ್ಗ
ಅಂತಃಪುರದ ಮತ್ತು ನಗರದ ವಿಲಾಪ
ರಾಣೀವಾಸದ ಸ್ತ್ರೀಯರ ಆರ್ತನಾದ, ಅಶುಭ ನಿಮಿತ್ತಗಳು, ನಾಗರಿಕರ ದೈನ್ಯ, ಅಯೋಧ್ಯೆಯ ಕಂಪನ
ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ರಾಮನು ರಥದಲ್ಲಿ ಹೊರಟನು, ರಾಜನು ಪತ್ನಿಯರೊಡನೆ ಅವನನ್ನು ನೋಡುತ್ತಾ ನಿಂತನು. ಈ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಕವಿಯು ದೃಷ್ಟಿಯನ್ನು ನಗರದಿಂದ ಅಂತಃಪುರದತ್ತ ಒಯ್ಯುತ್ತಾನೆ. ಆ ಪುರುಷವ್ಯಾಘ್ರನು ಕೈಮುಗಿದುಕೊಂಡೇ ನಗರದಿಂದ ಹೊರಡುತ್ತಿರಲು ಅಂತಃಪುರದಲ್ಲಿ ಸ್ತ್ರೀಯರ ಮಹಾ ಆರ್ತನಾದ ಹುಟ್ಟಿತು. ರಾಜನ ಪತ್ನಿಯರು ವಿಲಪಿಸುತ್ತಾರೆ — ‘ಅನಾಥರೂ ದುರ್ಬಲರೂ ದೀನರೂ ಆದ ಈ ಜನರಿಗೆ ಗತಿಯೂ ಶರಣವೂ ಆಗಿದ್ದ ಆ ನಾಥನು ಎಲ್ಲಿಗೆ ಹೋಗುತ್ತಿದ್ದಾನೆ?’ ‘ಗತಿ’ ಎಂದರೆ ಆಶ್ರಯ, ‘ಶರಣ’ ಎಂದರೆ ಆಪತ್ತಿನಲ್ಲಿ ರಕ್ಷಣೆ, ‘ನಾಥ’ ಎಂದರೆ ಮನೋರಥವನ್ನು ಪೂರೈಸುವವನು — ಮೂರು ಪದಗಳಿಂದ ರಾಮನ ಮೂರು ಬಗೆಯ ಉಪಕಾರಿತ್ವವನ್ನು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ‘ಕೈಮುಗಿದುಕೊಂಡು’ ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ರಾಮನು ಹೊರಡುತ್ತಿರುವಾಗಲೂ ತಂದೆಗೂ ತಾಯಂದಿರಿಗೂ ನಮಸ್ಕರಿಸುತ್ತಲೇ ಹೋಗುತ್ತಾನೆ ಎಂದು ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ.
ಅವರು ಮತ್ತೆ ಹೇಳುತ್ತಾರೆ — ‘ನಿಂದಿಸಲ್ಪಟ್ಟರೂ ಕೋಪಗೊಳ್ಳದ, ಕೋಪ ತರುವಂತಹವುಗಳನ್ನು ವರ್ಜಿಸುವ, ಕೋಪಗೊಂಡವರೆಲ್ಲರನ್ನೂ ಸಮಾಧಾನಪಡಿಸುವ, ಇತರರ ದುಃಖದಲ್ಲಿ ಸಮದುಃಖಿಯಾಗುವ ಅವನು ಎಲ್ಲಿಗೆ ಹೋಗುತ್ತಿದ್ದಾನೆ? ಆ ಮಹಾತೇಜಸ್ವಿ ತಾಯಿ ಕೌಸಲ್ಯೆಯೊಡನೆ ಹೇಗೆ ನಡೆದುಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೋ ಹಾಗೆಯೇ ನಮ್ಮೊಡನೆಯೂ ನಡೆದುಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ; ಆ ಮಹಾತ್ಮನು ಎಲ್ಲಿಗೆ ಹೋಗುತ್ತಿದ್ದಾನೆ? ಕೈಕೇಯಿಯಿಂದ ಹಿಂಸೆಗೊಳಗಾದ ರಾಜನಿಂದ ಕಾಡಿಗೆ ಕಳುಹಿಸಲ್ಪಟ್ಟ, ಈ ಜನರ ಮತ್ತು ಜಗತ್ತಿನ ರಕ್ಷಕನಾದ ಅವನು ಎಲ್ಲಿಗೆ ಹೋಗುತ್ತಿದ್ದಾನೆ?’ ಮೂರೂ ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ‘ಎಲ್ಲಿಗೆ ಹೋಗುತ್ತಿದ್ದಾನೆ’ ಎಂಬ ಪದ ಪುನರಾವರ್ತಿತವಾಗುತ್ತದೆ; ಈ ಪುನರುಕ್ತಿಯೇ ಶೋಕದ ಸ್ವರೂಪ — ಪ್ರಶ್ನೆ ಉತ್ತರವನ್ನು ಬಯಸುವುದಿಲ್ಲ, ಕೇವಲ ವೇದನೆಯನ್ನು ಹೊರುತ್ತದೆ. ಇದಲ್ಲದೆ ‘ಹಿಂಸೆಗೊಳಗಾದ ರಾಜನಿಂದ’ ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ರಾಜನೂ ಪೀಡಿತನೇ, ದೋಷಿಯಲ್ಲ ಎಂದು ಸೂಚಿತವಾಗುತ್ತದೆ. ಈ ರಾಣಿಯರು ಕೈಕೇಯಿಯನ್ನು ನಿಂದಿಸುವುದಿಲ್ಲ; ಅವರ ಮಾತು ಕೇವಲ ರಾಮನ ಗುಣಸ್ಮರಣೆ ಮಾತ್ರ.
ಇನ್ನೂ ಅವರು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ — ‘ಅಯ್ಯೋ, ರಾಜನು ಬುದ್ಧಿಗೆಟ್ಟಿದ್ದಾನೆ, ಏಕೆಂದರೆ ಜೀವಲೋಕದ ವಿನಾಶವನ್ನೇ ಮಾಡುತ್ತಿರುವನೋ ಎಂಬಂತೆ ಧರ್ಮನಿಷ್ಠನೂ ಸತ್ಯವ್ರತನೂ ಆದ ರಾಮನನ್ನು ವನವಾಸಕ್ಕೆ ಕಳುಹಿಸುತ್ತಿದ್ದಾನೆ.’ ಹೀಗೆ ಹೇಳಿ ಎಲ್ಲ ರಾಣಿಯರೂ ಕರುಗಳನ್ನು ಕಳೆದುಕೊಂಡ ಹಸುಗಳಂತೆ ದುಃಖಾರ್ತರಾಗಿ ಅತ್ತರು, ಗಟ್ಟಿಯಾಗಿ ಗೋಳಿಟ್ಟರು. ಕರುಗಳನ್ನು ಕಳೆದುಕೊಂಡ ಹಸುಗಳ ಕೂಗು ಎಂಬ ಉಪಮೆ ಈ ಕಾಂಡದಲ್ಲಿ ಮತ್ತೆ ಮತ್ತೆ ಬರುತ್ತದೆ, ಏಕೆಂದರೆ ಪುತ್ರವಿಯೋಗವೇ ಇಲ್ಲಿ ಮುಖ್ಯ ಶೋಕಕಾರಣ. ಅಂತಃಪುರದಲ್ಲಿ ಆ ಘೋರ ಆರ್ತನಾದವನ್ನು ಕೇಳಿ ಪುತ್ರಶೋಕದಿಂದ ಬೆಂದ ಮಹೀಪತಿ ದಶರಥನು ಅತ್ಯಂತ ದುಃಖಿತನಾದನು. ರಾಜನ ದುಃಖ ಇಮ್ಮಡಿ — ತನ್ನ ಪುತ್ರವಿಯೋಗ, ಇತರರ ವಿಲಾಪ. ‘ಬುದ್ಧಿಗೆಟ್ಟಿದ್ದಾನೆ’ ಎಂಬ ಕಠೋರವಾದ ಮಾತೂ ಇಲ್ಲಿ ನಿಂದೆಯ ಅರ್ಥದಲ್ಲಲ್ಲ, ವಿಸ್ಮಯದ ಅರ್ಥದಲ್ಲಿ ಹೇಳಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ — ರಾಜನ ಬುದ್ಧಿ ಯಾವುದರಿಂದ ಹೀಗೆ ಮೋಹಗೊಂಡಿತು ಎಂದು.
ಆ ದಿನ ಅಗ್ನಿಹೋತ್ರಗಳಲ್ಲಿ ಆಹುತಿ ನೀಡಲಿಲ್ಲ, ಗೃಹಸ್ಥರು ಅಡುಗೆ ಮಾಡಲಿಲ್ಲ, ಪ್ರಜೆಗಳು ಕೆಲಸ ಮಾಡಲಿಲ್ಲ, ಸೂರ್ಯನೂ ಮರೆಯಾದನು. ಆನೆಗಳು ತುತ್ತುಗಳನ್ನು ಬಿಸುಟವು, ಹಸುಗಳು ಕರುಗಳಿಗೆ ಹಾಲೂಡಿಸಲಿಲ್ಲ, ಚೊಚ್ಚಲ ಮಗನನ್ನು ಪಡೆದರೂ ತಾಯಿ ಸಂತೋಷಪಡಲಿಲ್ಲ. ಈ ವಾಕ್ಯಗಳಿಂದ ಕವಿಯು ತೋರಿಸುತ್ತಾನೆ — ಶೋಕವು ಕೇವಲ ಮನುಷ್ಯರನ್ನಲ್ಲ, ಯಜ್ಞವನ್ನೂ ಮನೆಯನ್ನೂ ಪಶುಗಳನ್ನೂ ಪ್ರಕೃತಿಯನ್ನೂ ವ್ಯಾಪಿಸಿದೆ. ಅನಂತರ ತ್ರಿಶಂಕು, ಅಂಗಾರಕ, ಬೃಹಸ್ಪತಿ ಮತ್ತು ಬುಧ — ಈ ದಾರುಣ ಗ್ರಹಗಳು ಚಂದ್ರನನ್ನು ಸಮೀಪಿಸಿ ನೆಲೆಗೊಂಡವು. ಜ್ಯೋತಿಷದಲ್ಲಿ ಚಂದ್ರನ ಪೀಡೆಯು ರಾಜನಿಗೂ ಕುಲಕ್ಕೂ ಅನಿಷ್ಟವನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ; ಆದ್ದರಿಂದ ಈ ಉತ್ಪಾತವರ್ಣನೆಯು ಮುಂಬರುವ ದಶರಥನ ಮರಣದ ಪೂರ್ವಸೂಚನೆ. ಗೃಹಸ್ಥರು ಅಡುಗೆ ಮಾಡದಿರುವುದು, ಪ್ರಜೆಗಳು ಕೆಲಸವನ್ನು ತೊರೆದದ್ದು, ಹಸುಗಳ ವಾತ್ಸಲ್ಯದ ಲೋಪ — ಈ ಮೂರು ಗೃಹಸ್ಥಜೀವನದ ಮೂಲಗಳು; ಅವು ವಿಕೃತವಾದಾಗ ಇಡೀ ಸಮಾಜಜೀವನವೇ ಸ್ತಬ್ಧವಾಯಿತು ಎಂದು ತಿಳಿಯುತ್ತದೆ.
ನಕ್ಷತ್ರಗಳು ಕಾಂತಿಯನ್ನು ಕಳೆದುಕೊಂಡವು, ಗ್ರಹಗಳು ತೇಜಸ್ಸನ್ನು ಕಳೆದುಕೊಂಡವು; ವಿಶಾಖಾ ನಕ್ಷತ್ರಗಳು ಆಕಾಶದಲ್ಲಿ ಹೊಗೆಯಿಂದ ಆವೃತವಾದಂತೆ ಕಂಡವು. ಇಕ್ಷ್ವಾಕುಗಳ ಕುಲನಕ್ಷತ್ರ ವಿಶಾಖಾ; ಅದು ಹೊಗೆಯಿಂದ ಕೂಡಿದ್ದು ಕುಲದ ಸಂಕಟವನ್ನೇ ಹೇಳುತ್ತದೆ. ವಾಯುವೇಗದಿಂದ ಉಕ್ಕೇರಿದ ಮಹಾಸಮುದ್ರದಂತೆ ಮೇಘಮಾಲೆ ಇತ್ತು; ರಾಮನು ಕಾಡಿಗೆ ಗಡೀಪಾರಾದಾಗ ಆ ನಗರ ನಡುಗಿತು — ಅಯೋಧ್ಯೆಯಲ್ಲಿ ಭೂಕಂಪವಾದಂತಾಯಿತು. ಎಲ್ಲ ದಿಕ್ಕುಗಳೂ ಕಳವಳಗೊಂಡು ಕತ್ತಲೆಯಿಂದ ಮುಚ್ಚಿದಂತಾದವು; ಗ್ರಹವಾಗಲೀ ನಕ್ಷತ್ರವಾಗಲೀ ಏನೂ ಪ್ರಕಾಶಿಸಲಿಲ್ಲ. ಹೀಗೆ ಕವಿಯು ಮೂರು ಸ್ತರಗಳಲ್ಲಿ — ಆಕಾಶದಲ್ಲಿ, ಅಂತರಿಕ್ಷದಲ್ಲಿ, ಭೂಮಿಯಲ್ಲಿ — ಒಂದೇ ವಿಕೃತಿಯನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತಾನೆ. ‘ಕಾಲಿಕಾ’ ಎಂದರೆ ಮೇಘಮಾಲೆ; ವಾಯುವೇಗದಿಂದ ಉಕ್ಕೇರಿದ ಸಮುದ್ರದ ಉಪಮೆಯಿಂದ ಅದರ ಗಂಭೀರತೆಯೂ ಚಂಚಲತೆಯೂ ಹೇಳಲ್ಪಟ್ಟಿವೆ. ‘ಪ್ರಚಚಾಲ’ (ನಡುಗಿತು) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಭೂಮಿಯ ಕಂಪನ ಮಾತ್ರವಲ್ಲ, ನಗರದ ಸ್ಥೈರ್ಯಭಂಗವೂ ಧ್ವನಿತವಾಗುತ್ತದೆ.
ಅಕಸ್ಮಾತ್ತಾಗಿ ನಗರದ ಜನರೆಲ್ಲರೂ ದೈನ್ಯಕ್ಕೆ ಒಳಗಾದರು; ಊಟದಲ್ಲಾಗಲೀ ವಿಹಾರದಲ್ಲಾಗಲೀ ಯಾರೂ ಮನಸ್ಸಿಡಲಿಲ್ಲ. ಸರದಿಯಾಗಿ ಬರುತ್ತಿದ್ದ ಶೋಕದಿಂದ ಬೆಂದು, ಸತತವಾಗಿ ದೀರ್ಘ ನಿಟ್ಟುಸಿರುಬಿಡುತ್ತಾ ಅಯೋಧ್ಯೆಯ ಜನರೆಲ್ಲರೂ ಜಗತೀಪತಿ ದಶರಥನನ್ನು ದೂಷಿಸುತ್ತಾ ಕೂಗಿಕೊಂಡರು — ಅವರು ರಾಜನನ್ನೇ ಆಕ್ಷೇಪಿಸುತ್ತಾರೆ, ಏಕೆಂದರೆ ಸತ್ಯರಕ್ಷಣೆಯ ಬೆಲೆಯನ್ನು ನಗರವು ತೆರುತ್ತಿದೆ ಎಂದು ಅವರು ಭಾವಿಸುತ್ತಾರೆ. ರಾಜಮಾರ್ಗದಲ್ಲಿದ್ದ ಜನರ ಮುಖಗಳು ಕಣ್ಣೀರಿನಿಂದ ಕಳವಳಗೊಂಡಿದ್ದುವು; ಸಂತೋಷದಿಂದಿರುವ ಯಾರೂ ಕಾಣಸಿಗುತ್ತಿರಲಿಲ್ಲ, ಎಲ್ಲರೂ ಶೋಕಪರಾಯಣರು. ‘ರಾಜಮಾರ್ಗದಲ್ಲಿದ್ದ’ ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಸಾರ್ವಜನಿಕ ಸ್ಥಳವನ್ನು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ — ಮನೆಗಳಲ್ಲಿ ಶೋಕ ಸ್ವಾಭಾವಿಕ, ಆದರೆ ರಾಜಮಾರ್ಗದಲ್ಲೂ ಹರ್ಷದ ಲವಲೇಶವೂ ಇರಲಿಲ್ಲ. ಊಟ ವಿಹಾರಗಳಿಂದ ದೂರವಾಗುವುದು ಶೋಕದ ಮೊದಲ ಲಕ್ಷಣ; ಅದನ್ನೇ ಕವಿ ಮೊಟ್ಟಮೊದಲು ವರ್ಣಿಸುತ್ತಾನೆ. ದೀರ್ಘವಾದ ನಿಟ್ಟುಸಿರು ಮನಸ್ಸಿನ ಭಾರದ ಹೊರಗಿನ ಚಿಹ್ನೆ.
ತಂಪಾದ ಗಾಳಿ ಬೀಸುವುದಿಲ್ಲ, ಚಂದ್ರನು ಸೌಮ್ಯವಾಗಿ ಕಾಣುವುದಿಲ್ಲ, ಸೂರ್ಯನು ಲೋಕವನ್ನು ಬೆಚ್ಚಗಾಗಿಸುವುದಿಲ್ಲ — ಇಡೀ ಜಗತ್ತೇ ಕಳವಳಗೊಂಡಿತ್ತು. ಸ್ತ್ರೀಯರಿಗೆ ತಮ್ಮ ಮಕ್ಕಳೂ ಪತಿಯರೂ ಸಹೋದರರೂ ಬೇಡವಾದರು; ಎಲ್ಲರೂ ಎಲ್ಲವನ್ನೂ ತೊರೆದು ರಾಮನನ್ನೇ ಚಿಂತಿಸಿದರು. ‘ಅನರ್ಥಿನಃ’ (ಬೇಡವಾದರು) ಎಂಬ ಪದ ಮಾರ್ಮಿಕವಾದುದು — ಮನೆಯ ಸ್ವಾಭಾವಿಕ ಸಂಬಂಧಗಳೂ ಆಗ ನಿರರ್ಥಕವಾಗಿ ತೋರಿದುವು. ರಾಮನ ಸ್ನೇಹಿತರಾಗಿದ್ದವರೆಲ್ಲರೂ ಮೂಢಚಿತ್ತರಾಗಿ, ಶೋಕಭಾರದಿಂದ ಆಕ್ರಾಂತರಾಗಿ, ಹಾಸಿಗೆಯನ್ನೇ ಸೇರಲಿಲ್ಲ — ರಾತ್ರಿಯಲ್ಲಿ ನಿದ್ರೆಯೂ ಅವರ ಬಳಿ ಸುಳಿಯಲಿಲ್ಲ. ತಂಪು ಗಾಳಿ, ಸೌಮ್ಯ ಚಂದ್ರ, ಬಿಸಿಲು ನೀಡುವ ಸೂರ್ಯ — ಈ ಮೂರೂ ಋತುಚಕ್ರದ ನಿತ್ಯ ಅಂಶಗಳು; ಅವುಗಳ ವಿಕೃತಿಯನ್ನೂ ಕಂಡು ಕವಿಯು ಸೂಚಿಸುತ್ತಾನೆ — ಧರ್ಮದ ಹಾನಿಯು ಇಡೀ ಜಗತ್ತನ್ನು ವ್ಯಾಕುಲಗೊಳಿಸುತ್ತದೆ. ಸ್ನೇಹಿತರ ನಿದ್ರಾನಾಶವು ಪ್ರೀತಿಯ ಗಾಢತೆಯನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ.
ಕೊನೆಗೆ ಕವಿಯು ಉಪಜಾತಿ ವೃತ್ತದಿಂದ ಸರ್ಗವನ್ನು ಮುಗಿಸುತ್ತಾನೆ — ಮಹಾತ್ಮನಾದ ರಾಮನಿಲ್ಲದ ಅಯೋಧ್ಯೆ, ಪುರಂದರನಿಲ್ಲದ ಪರ್ವತಸಹಿತವಾದ ಭೂಮಿ ನಡುಗುವಂತೆ ನಡುಗಿತು. ಭಯಶೋಕಗಳಿಂದ ಉರಿಯುತ್ತಿದ್ದ ಆ ನಗರಿ ಆನೆಗಳು, ಯೋಧರು, ಕುದುರೆಗಳ ಸಮೂಹಗಳೊಡನೆ ಘೋರವಾಗಿ ಆರ್ಭಟಿಸಿತು. ಇಂದ್ರನಿಲ್ಲದ ಪೃಥ್ವಿ ಎಂಬ ಉಪಮೆಯಿಂದ ರಾಮನ ರಕ್ಷಕತ್ವವೇ ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ; ನಗರದ ಆರ್ಭಟವು ಆನೆ, ಕುದುರೆ, ಯೋಧರೊಡನೆ ಕೂಡಿತ್ತು ಎಂದು ಹೇಳಿ ಕವಿಯು ಶೋಕವು ಸೈನ್ಯವನ್ನೂ ವ್ಯಾಪಿಸಿತು ಎಂದು ಸೂಚಿಸುತ್ತಾನೆ. ಮುಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ದಶರಥನ ಪತನವೂ ಕೈಕೇಯಿಯ ಪರಿತ್ಯಾಗವೂ ವರ್ಣಿಸಲ್ಪಡುತ್ತವೆ.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्येऽयोध्याकाण्डे एकचत्वारिंशः सर्गः॥ ४१॥