ಸರ್ಗ
ರಾಮನು ಕಾಡಿಗೆ ಹೊರಡುವುದು
ತಂದೆಗೂ ತಾಯಂದಿರಿಗೂ ನಮಸ್ಕಾರ, ಸುಮಿತ್ರೆಯು ಲಕ್ಷ್ಮಣನಿಗೆ ಮಾಡಿದ ಉಪದೇಶ, ರಥದಲ್ಲಿ ಪ್ರಯಾಣ, ಪುರಜನರ ಮತ್ತು ದಶರಥನ ಅನುಗಮನ ವಿಲಾಪ
ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಕೌಸಲ್ಯೆ ಸೀತೆಗೆ ಪಾತಿವ್ರತ್ಯವನ್ನು ಉಪದೇಶಿಸಿದಳು, ದಶರಥನು ವನವಾಸಕ್ಕೆ ತಕ್ಕ ವಸ್ತ್ರಾಭರಣಗಳನ್ನು ತರಿಸಿದನು. ಅನಂತರ ರಾಮ, ಸೀತೆ, ಲಕ್ಷ್ಮಣರು ಕೈಮುಗಿದು, ದೀನರಾಗಿ, ರಾಜ ದಶರಥನ ಪಾದಗಳನ್ನು ಹಿಡಿದು ಪ್ರದಕ್ಷಿಣೆ ಮಾಡಿದರು. ಪಾದಗ್ರಹಣ ಮತ್ತು ಪ್ರದಕ್ಷಿಣೆ — ಇದೇ ಹೊರಡುವಾಗ ಶಿಷ್ಟರು ಅನುಸರಿಸುವ ವಿಧಿ. ಅವನಿಂದ ಅಪ್ಪಣೆ ಪಡೆದು, ಧರ್ಮಜ್ಞನಾದ ರಾಘವನು ಶೋಕದಿಂದ ಕಂಗೆಟ್ಟಿದ್ದರೂ ಸೀತೆಯೊಡನೆ ಹೆತ್ತಮ್ಮ ಕೌಸಲ್ಯೆಗೆ ನಮಸ್ಕರಿಸಿದನು; ಶೋಕದಿಂದ ಅವನ ಸ್ಮೃತಿ ಲುಪ್ತವಾಗಲಿಲ್ಲ. ಅಣ್ಣನ ಅನಂತರವೇ ಲಕ್ಷ್ಮಣನೂ ಮೊದಲು ಕೌಸಲ್ಯೆಗೆ ನಮಸ್ಕರಿಸಿ ಆಮೇಲೆ ತನ್ನ ತಾಯಿ ಸುಮಿತ್ರೆಯ ಪಾದಗಳನ್ನು ಹಿಡಿದನು. ಹಿರಿಯ ತಾಯಿ ಮೊದಲು ಪೂಜ್ಯಳು, ತನ್ನ ತಾಯಿ ಅನಂತರ — ಇದು ಕುಲದ ಮರ್ಯಾದೆ, ಶೋಕದ ಸಮಯದಲ್ಲೂ ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ಅದನ್ನು ಮೀರುವುದಿಲ್ಲ. ನಮಸ್ಕರಿಸುತ್ತಿರುವ ಆ ಮಗನನ್ನು ಕಂಡು, ಅಳುತ್ತಾ, ಹಿತವನ್ನು ಬಯಸುವ ತಾಯಿ ಸುಮಿತ್ರೆ ಮಹಾಬಾಹುವಾದ ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ನೆತ್ತಿಯನ್ನು ಆಘ್ರಾಣಿಸಿ ಮಾತನಾಡಿದಳು. ನೆತ್ತಿಯನ್ನು ಆಘ್ರಾಣಿಸುವುದು ತಾಯಿಯ ಪ್ರೀತಿಯ ಪ್ರಾಚೀನ ಚಿಹ್ನೆ; ಅದರಿಂದಲೇ ಅವಳು ಮಗನನ್ನು ಕಾಡಿಗೆ ಒಪ್ಪಿಸುತ್ತಾಳೆ. ಮೂವರ ಈ ಆಚರಣೆಯನ್ನು ಕವಿಯು ವಿಸ್ತಾರವಾಗಿ ವರ್ಣಿಸುತ್ತಾನೆ, ಏಕೆಂದರೆ ಮುಂದೆ ಇಡೀ ಸರ್ಗವೇ ವಿಯೋಗದ ಕಥೆ. ‘ದೀನರು’ ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಅವರ ಮುಖಗಳ ಬಾಡುವಿಕೆ ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ, ಧೈರ್ಯಭಂಗವಲ್ಲ.
ಸುಮಿತ್ರೆ ವಿಲಪಿಸುವುದಿಲ್ಲ, ಉಪದೇಶಿಸುತ್ತಾಳೆ. ಅವಳು ಹೇಳುತ್ತಾಳೆ — ‘ಮಗೂ, ನೀನು ವನವಾಸಕ್ಕಾಗಿಯೇ ಸೃಷ್ಟಿಸಲ್ಪಟ್ಟವನು, ಸುಹೃಜ್ಜನರಲ್ಲಿ ಚೆನ್ನಾಗಿ ಅನುರಕ್ತನಾಗಿರುವೆ. ಅಣ್ಣ ರಾಮನು ಹೋಗುತ್ತಿರುವಾಗ ಅವನ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ಎಚ್ಚರ ತಪ್ಪಬೇಡ. ಈ ರಾಮನು ವಿಪತ್ತಿನಲ್ಲಿರಲಿ ಅಥವಾ ಸಮೃದ್ಧಿಯಲ್ಲಿರಲಿ, ಎರಡರಲ್ಲೂ ಇವನೇ ನಿನಗೆ ಗತಿ. ಮನುಷ್ಯನು ಹಿರಿಯನ ವಶದಲ್ಲಿರುವುದೇ ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಸಜ್ಜನರ ಧರ್ಮ. ಈ ಇಕ್ಷ್ವಾಕುಕುಲದ ಸನಾತನವಾದ ನಡವಳಿಕೆ ಇದೇ — ದಾನ, ಯಜ್ಞಗಳಲ್ಲಿ ದೀಕ್ಷೆ, ಯುದ್ಧಗಳಲ್ಲಿ ದೇಹತ್ಯಾಗ; ಆದ್ದರಿಂದ ವನವಾಸವೂ ಕುಲಧರ್ಮದ ಒಂದು ಅಂಗವೇ.’ ಹೀಗೆ ಹೇಳಿ, ಹೊರಡಲು ಸಿದ್ಧನಾದ, ರಾಘವನಿಗೆ ಪ್ರಿಯನಾದ ಲಕ್ಷ್ಮಣನಿಗೆ ಅವಳು ಮತ್ತೆ ಮತ್ತೆ ‘ಹೋಗು, ಹೋಗು’ ಎಂದಳು. ಕೊನೆಗೆ ಹೇಳಿದಳು — ‘ರಾಮನನ್ನು ದಶರಥನೆಂದು ತಿಳಿ, ಜನಕನ ಮಗಳಾದ ಸೀತೆಯನ್ನು ನಾನೆಂದು ತಿಳಿ, ಕಾಡನ್ನೇ ಅಯೋಧ್ಯೆಯೆಂದು ತಿಳಿ; ಕಂದಾ, ಸುಖವಾಗಿ ಹೋಗು.’ ಈ ಮಾತಿನಿಂದ ತಾಯಿಯು ವನವಾಸವನ್ನು ನಿರ್ವಾಸನದಿಂದ ತಪೋವಾಸವನ್ನಾಗಿ ಮಾರ್ಪಡಿಸುತ್ತಾಳೆ; ಇಲ್ಲಿ ಪ್ರೀತಿಯು ಧರ್ಮದಲ್ಲಿಯೇ ನಿಯೋಜಿತವಾಗಿದೆ, ಅಡ್ಡಿಯಲ್ಲಲ್ಲ. ಇದೇ ಸುಮಿತ್ರೆಯ ಮಾಹಾತ್ಮ್ಯ. ಕೌಸಲ್ಯೆ ಹಿಂದೆ ಅತ್ತು ಉಪದೇಶಿಸಿದಳು, ಸುಮಿತ್ರೆಯಾದರೋ ಅಳದೆಯೇ ಉಪದೇಶಿಸುತ್ತಾಳೆ. ಇಬ್ಬರು ತಾಯಂದಿರ ಭೇದ ಇಲ್ಲಿ ಸ್ಪಷ್ಟ; ಅದರಿಂದ ಕವಿಯು ತೋರಿಸುತ್ತಾನೆ — ವೀರಮಾತೆ ಶೋಕವನ್ನು ಮುಚ್ಚಿಟ್ಟು ಮಗನನ್ನು ಕರ್ತವ್ಯದಲ್ಲಿ ನಿಯೋಜಿಸುತ್ತಾಳೆ.
ಅನಂತರ ವಿನೀತನೂ ವಿನಯವನ್ನು ಬಲ್ಲವನೂ ಆದ ಸುಮಂತ್ರನು, ಮಾತಲಿಯು ಇಂದ್ರನಿಗೆ ಹೇಳುವಂತೆ, ಕೈಮುಗಿದು ಕಾಕುತ್ಸ್ಥನಿಗೆ ಹೇಳಿದನು — ‘ಮಹಾಯಶಸ್ವಿಯಾದ ರಾಜಕುಮಾರನೇ, ರಥವನ್ನೇರು, ನಿನಗೆ ಮಂಗಳವಾಗಲಿ. ನೀನು ಎಲ್ಲಿಗೆ ಹೇಳುವೆಯೋ ಅಲ್ಲಿಗೆ ನಿನ್ನನ್ನು ಬೇಗನೆ ತಲುಪಿಸುವೆನು. ಹದಿನಾಲ್ಕು ವರ್ಷಗಳು ನೀನು ಕಾಡಿನಲ್ಲಿ ವಾಸಿಸಬೇಕು; ದೇವಿ ಕೈಕೇಯಿ ವಿಧಿಸಿದ ಆ ವರ್ಷಗಳನ್ನು ಇಂದೇ ಆರಂಭಿಸಬೇಕು.’ ಸಾರಥಿಯ ಮಾತಿನಲ್ಲಿ ಎರಡು ಕಾಣುತ್ತವೆ — ಭಕ್ತಿ ಮತ್ತು ಕಾಲಗಣನೆಯ ಸ್ಪಷ್ಟತೆ. ಅವನು ವಿಲಪಿಸುವುದಿಲ್ಲ, ಕೈಕೇಯಿಯನ್ನು ನಿಂದಿಸುವುದಿಲ್ಲ, ಕರ್ತವ್ಯವನ್ನೇ ನೆನಪಿಸುತ್ತಾನೆ. ಮಾತಲಿಯ ಉಪಮಾನವು ಈ ಸಾರಥಿ ಸಾಮಾನ್ಯನಲ್ಲ, ದೇವಸಾರಥಿಗೆ ಸಮಾನನು ಎಂಬುದನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ. ಆದ್ದರಿಂದಲೇ ಸುಮಂತ್ರನು ಈ ಕಾಂಡದಲ್ಲಿ ರಾಮನ ವಿಶ್ವಾಸಪಾತ್ರನಾಗುತ್ತಾನೆ. ರಥವು ಇಲ್ಲಿ ವನವಾಸದ ಮೊದಲ ಸಾಧನ; ಅದನ್ನು ಏರುವುದರಿಂದಲೇ ಪ್ರಯಾಣ ನಿಶ್ಚಿತವಾಗುತ್ತದೆ.
ಅನಂತರ ಸುಂದರಿ ಸೀತೆ ತನ್ನನ್ನು ಅಲಂಕರಿಸಿಕೊಂಡು ಹರ್ಷಗೊಂಡ ಮನಸ್ಸಿನಿಂದ ಸೂರ್ಯನಂತೆ ಹೊಳೆಯುವ ಆ ರಥವನ್ನೇರಿದಳು. ‘ಹರ್ಷಗೊಂಡ ಮನಸ್ಸಿನಿಂದ’ ಎಂಬ ಪದವನ್ನು ಮನನ ಮಾಡಬೇಕು — ಪತಿಯ ಸಾನ್ನಿಧ್ಯವೇ ಅವಳ ಹರ್ಷಕ್ಕೆ ಕಾರಣ, ವನವಾಸವಲ್ಲ. ಪತಿಯನ್ನು ಹಿಂಬಾಲಿಸುತ್ತಿರುವ ಅವಳಿಗೆ ಮಾವ ದಶರಥನು ವನವಾಸದ ವರ್ಷಗಳ ಸಂಖ್ಯೆಯನ್ನು ಎಣಿಸಿ ವಸ್ತ್ರಗಳನ್ನೂ ಆಭರಣಗಳನ್ನೂ ಕೊಟ್ಟಿದ್ದನು. ಹಾಗೆಯೇ ಸಹೋದರರಿಬ್ಬರಿಗಾಗಿ ಆಯುಧಗಳ ರಾಶಿಯನ್ನೂ ಕವಚಗಳನ್ನೂ, ಚರ್ಮದ ಚೀಲದೊಡನೆ ಗಟ್ಟಿಯಾದ ಗುದ್ದಲಿಯನ್ನೂ ರಥದ ಒಳಭಾಗದಲ್ಲಿ ಇರಿಸಲಾಯಿತು. ಅನಂತರ ಅಗ್ನಿಯಂತೆ ಬೆಳಗುವ, ಚಿನ್ನದಿಂದ ಅಲಂಕೃತವಾದ ಆ ರಥವನ್ನು ರಾಮ ಲಕ್ಷ್ಮಣರಾದ ಸಹೋದರರು ಬೇಗನೆ ಏರಿದರು. ಸೀತೆಯನ್ನು ಮೂರನೆಯವಳಾಗಿ ಹೊಂದಿದ ಅವರು ರಥವನ್ನೇರಿದ್ದನ್ನು ಕಂಡು ಸುಮಂತ್ರನು ವಾಯುವೇಗಕ್ಕೆ ಸಮಾನವಾದ ವೇಗವುಳ್ಳ ಶ್ರೇಷ್ಠ ಕುದುರೆಗಳನ್ನು ಚುರುಕುಗೊಳಿಸುತ್ತಾ ರಥವನ್ನು ನಡೆಸಿದನು. ಇಲ್ಲಿ ಕವಿಯು ವನವಾಸದ ಸಾಮಗ್ರಿಯನ್ನೇ ವರ್ಣಿಸುತ್ತಾನೆ — ರಥದಲ್ಲಿ ಭೋಗದ ಸಲಕರಣೆಗಳಿಲ್ಲ, ಆಯುಧ, ಕವಚ, ಗುದ್ದಲಿ ಇವೆ. ಇದರಿಂದ ಮುಂಬರುವ ಹದಿನಾಲ್ಕು ವರ್ಷಗಳ ಸ್ವರೂಪ ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ — ಅಲ್ಲಿ ರಕ್ಷಣೆ ಅಗತ್ಯ, ಶ್ರಮ ಅನಿವಾರ್ಯ. ಸೀತೆಯ ಆಭರಣಧಾರಣೆಯನ್ನು ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಸ್ಮರಿಸಬೇಕು — ಅವಳು ವಧುವಿನ ವೇಷದಲ್ಲೇ ಕಾಡಿಗೆ ಹೋಗುತ್ತಾಳೆ, ಏಕೆಂದರೆ ಪತಿಸೇವೆಯೇ ಅವಳ ವ್ರತ. ಮಾವನು ಕೊಟ್ಟ ವಸ್ತ್ರಗಳು ಹದಿನಾಲ್ಕು ವರ್ಷಗಳಿಗೆ ಸಾಕಾಗುವಷ್ಟಿದ್ದುವು; ಇದರಿಂದ ಸೊಸೆಯನ್ನೂ ಮರೆಯದ ದಶರಥನ ವಾತ್ಸಲ್ಯವೂ ಸೂಚಿತವಾಗುತ್ತದೆ. ಹೀಗೆ ಎಲ್ಲವನ್ನೂ ಸಂಗ್ರಹಿಸಿಕೊಂಡು ರಥ ಹೊರಟಿತು. ಇಲ್ಲಿ ಗಮನಿಸಬೇಕು — ರಥವು ಅಯೋಧ್ಯೆಯ ಕೊನೆಯ ಸಲಕರಣೆ; ಅದರಿಂದ ಇಳಿದ ಮೇಲೆ ಅವರು ಕಾಡಿನಲ್ಲಿ ಕಾಲ್ನಡಿಗೆಯಲ್ಲೇ ಸಂಚರಿಸುವರು. ಕುದುರೆಗಳ ವಾಯುವೇಗದ ಸಾಮ್ಯವು ಪ್ರಯಾಣದ ಶೀಘ್ರತೆಯನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ, ಅದರಿಂದ ಪುರಜನರ ಅನುಗಮನ ವ್ಯರ್ಥವಾಗುತ್ತದೆ.
ದೀರ್ಘಕಾಲಕ್ಕಾಗಿ ರಾಘವನು ಮಹಾರಣ್ಯದತ್ತ ಹೊರಟಾಗ ನಗರದಲ್ಲಿ ಮೂರ್ಛೆಯುಂಟಾಯಿತು — ಸೇನೆಯೂ ಮೂರ್ಛಿತವಾಯಿತು, ಜನರೂ ಮೂರ್ಛಿತರಾದರು. ಆ ನಗರ ಕಳವಳಗೊಂಡು, ಗಾಬರಿಗೊಂಡು, ಮದಿಸಿ ಕೆರಳಿದ ಆನೆಗಳಿಂದ, ಕುದುರೆಗಳ ಆಭರಣಗಳ ಝಣತ್ಕಾರದಿಂದ ಮಹಾಕೋಲಾಹಲದಿಂದ ತುಂಬಿತ್ತು — ಆನೆಗಳು ಕೆರಳಿವೆ, ಕುದುರೆಗಳ ಆಭರಣಗಳು ಝಣಝಣಿಸುತ್ತಿವೆ, ಎಲ್ಲೆಡೆ ಗದ್ದಲ. ಅನಂತರ ಬಾಲರು ವೃದ್ಧರು ಸಹಿತ ಪರಮಪೀಡಿತವಾದ ಆ ಪುರಿಯು, ಬಿಸಿಲಿನಿಂದ ಬಳಲಿದ ಪ್ರಾಣಿಯು ನೀರಿನತ್ತ ಓಡುವಂತೆ, ರಾಮನತ್ತಲೇ ಓಡಿತು. ರಾಮದರ್ಶನ ಅವರಿಗೆ ತೃಷೆಯ ಶಮನದಂತಿತ್ತು ಎಂಬುದನ್ನು ಈ ಉಪಮೆ ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ. ಅಕ್ಕಪಕ್ಕದಲ್ಲೂ ಹಿಂದೆಯೂ ಜೋತುಬೀಳುತ್ತಾ, ಅವನತ್ತ ಮುಖಮಾಡಿ, ಕಣ್ಣೀರು ತುಂಬಿದ ಮುಖಗಳಿಂದ, ಬಹಳ ಗಟ್ಟಿಯಾಗಿ ರೋದಿಸುತ್ತಾ ಎಲ್ಲರೂ ಅವನಿಗೆ ಹೇಳಿದರು — ‘ಸೂತನೇ, ಕುದುರೆಗಳ ಕಡಿವಾಣಗಳನ್ನು ಬಿಗಿಹಿಡಿ, ನಿಧಾನವಾಗಿ ಹೋಗು; ರಾಮನ ಮುಖವನ್ನು ನೋಡುವೆವು, ಏಕೆಂದರೆ ಇನ್ನು ಅದು ನಮಗೆ ಕಾಣಲು ದುರ್ಲಭವಾಗುವುದು. ದೇವಶಿಶುವಿನಂತಿರುವ ಮಗನು ಕಾಡಿಗೆ ಹೋಗುತ್ತಿರುವಾಗಲೂ ಒಡೆಯದ ರಾಮನ ತಾಯಿಯ ಹೃದಯ ನಿಶ್ಚಯವಾಗಿ ಕಬ್ಬಿಣದ್ದು.’ ನಾಗರಿಕರ ಶೋಕವು ಇಲ್ಲಿ ಕೇವಲ ವೈಯಕ್ತಿಕವಲ್ಲ, ಇಡೀ ಪುರಿಯ ಒಂದೇ ಶೋಕವೆಂದು ವರ್ಣಿಸಲಾಗಿದೆ. ಕೌಸಲ್ಯೆಯ ಹೃದಯ ಕಬ್ಬಿಣದ್ದು ಎಂಬ ಮಾತು ಆಕ್ಷೇಪವಲ್ಲ, ಅವಳ ಅಸಹನೀಯ ದುಃಖದ ಪರೋಕ್ಷ ಸ್ತುತಿ. ‘ನೋಡುವೆವು’ ಎಂಬ ಬಹುವಚನದಿಂದ ಎಲ್ಲ ಪುರಜನರ ಒಂದೇ ಅಭಿಲಾಷೆ ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ. ‘ನಿಧಾನವಾಗಿ ಹೋಗು’ ಎಂಬ ಪ್ರಾರ್ಥನೆಯು ಕರುಣರಸದ ಉತ್ಕರ್ಷವನ್ನು ಉಂಟುಮಾಡುತ್ತದೆ — ಅವರು ಪ್ರಯಾಣವನ್ನು ತಡೆಯಲಾರರು, ವಿಳಂಬವನ್ನು ಮಾತ್ರ ಬೇಡುತ್ತಾರೆ. ಇಷ್ಟರಿಂದ ಕವಿಯು ಅಯೋಧ್ಯೆಯ ರಾಮಾನುರಾಗವನ್ನು ಸಿದ್ಧಪಡಿಸುತ್ತಾನೆ; ಇದೇ ಅನುರಾಗವು ಮುಂದಿನ ಸರ್ಗಗಳಲ್ಲಿ ಭರತನ ಆಗಮನದಲ್ಲಿ ಮತ್ತೆ ಪ್ರಕಾಶಿಸುತ್ತದೆ.
ಪುರಜನರು ಮತ್ತೆ ಹೇಳುತ್ತಾರೆ — ‘ವೈದೇಹಿ ಕೃತಾರ್ಥಳು, ಏಕೆಂದರೆ ಅವಳು ನೆರಳಿನಂತೆ ಪತಿಯನ್ನು ಹಿಂಬಾಲಿಸಿದ್ದಾಳೆ; ಧರ್ಮದಲ್ಲಿ ನಿರತಳಾದ ಅವಳು ಸೂರ್ಯಪ್ರಭೆ ಮೇರುವನ್ನು ಬಿಡದಂತೆ ಅವನನ್ನು ಬಿಡುವುದಿಲ್ಲ. ಅಹೋ ಲಕ್ಷ್ಮಣ, ನೀನೂ ಸಿದ್ಧಾರ್ಥನೇ, ಏಕೆಂದರೆ ಸದಾ ಪ್ರಿಯವಾಗಿ ಮಾತನಾಡುವ, ದೇವಸಮಾನನಾದ ಅಣ್ಣನ ಸೇವೆಯನ್ನು ಮಾಡುವೆ. ನಿನ್ನ ಈ ಬುದ್ಧಿ ಮಹತ್ತರವಾದುದು, ಇದು ಮಹಾ ಅಭ್ಯುದಯ; ನೀನು ಇವನನ್ನು ಹಿಂಬಾಲಿಸುತ್ತಿರುವುದೇ ನಿನ್ನ ಸ್ವರ್ಗದ ಮಾರ್ಗ.’ ಹೀಗೆ ಹೇಳುತ್ತಾ ಉಕ್ಕಿಬಂದ ಕಣ್ಣೀರನ್ನು ಅವರು ತಡೆಯಲಾರದೆ ಹೋದರು; ಪ್ರಿಯನಾದ ಇಕ್ಷ್ವಾಕುನಂದನನನ್ನು ಜನರು ಹಿಂಬಾಲಿಸಿದರು. ಇಲ್ಲಿ ಸೀತೆಯ ಮತ್ತು ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ತ್ಯಾಗವನ್ನು ಲೋಕವೇ ಪ್ರಶಂಸಿಸುತ್ತದೆ — ಕವಿ ತಾನೇ ಸ್ತುತಿಸುವುದಿಲ್ಲ, ನಗರದ ಬಾಯಿಂದ ಸ್ತುತಿಸುತ್ತಾನೆ. ನೆರಳಿನ ಮತ್ತು ಮೇರುಪ್ರಭೆಯ ಎರಡೂ ಉಪಮೆಗಳು ಅವಿಯೋಗವನ್ನೇ ಸೂಚಿಸುತ್ತವೆ. ಇದಲ್ಲದೆ ‘ಸಿದ್ಧಾರ್ಥ’, ‘ಕೃತಕೃತ್ಯೆ’ ಎಂಬ ಪದಗಳಿಂದ ತ್ಯಾಗವೇ ಪುರುಷಾರ್ಥಸಿದ್ಧಿ ಎಂಬ ಶಾಸ್ತ್ರಾರ್ಥ ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ. ನಗರದ ಈ ಸ್ತುತಿ ಶೋಕದ ನಡುವೆಯೂ ವಿವೇಕವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ. ‘ಧರ್ಮನಿರತಳಾಗಿ ಬಿಡುವುದಿಲ್ಲ’ ಎಂಬ ಮಾತಿನಿಂದ ಸೀತೆಯ ಅನುಗಮನವು ಕೇವಲ ಪ್ರೀತಿಯಲ್ಲ, ಧರ್ಮಾನುಷ್ಠಾನ ಎಂದು ನಿಶ್ಚಯವಾಗುತ್ತದೆ.
ಅನಂತರ ದೀನರಾದ ಸ್ತ್ರೀಯರಿಂದ ಸುತ್ತುವರಿದು, ದೀನಚಿತ್ತನಾದ ರಾಜನು ‘ಪ್ರಿಯಪುತ್ರನನ್ನು ನೋಡುವೆನು’ ಎನ್ನುತ್ತಾ ಮನೆಯಿಂದ ಹೊರಬಂದನು. ಮುಂದೆ ಅಳುತ್ತಿರುವ ಸ್ತ್ರೀಯರ ಮಹಾರೋದನ ಅವನಿಗೆ ಕೇಳಿಸಿತು — ಮಹಾ ಸಲಗವನ್ನು ಕಟ್ಟಿಹಾಕಿದಾಗ ಹೆಣ್ಣಾನೆಗಳು ಮಾಡುವ ಘೀಳಿಡುವಿಕೆಯಂತೆ ಅದಿತ್ತು. ಈ ಉಪಮೆ ರಾಜಕುಲದ ಬಂಧನವನ್ನೇ ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ — ಹಿಂಡಿನ ಒಡೆಯನನ್ನು ಹಿಡಿದಾಗ ಹಿಂಡು ನಿರಾಶ್ರಿತವಾಗುತ್ತದೆ. ಆಗ ಕಾಕುತ್ಸ್ಥನಾದ ಶ್ರೀಮಂತ ತಂದೆ ಕುಗ್ಗಿಹೋದವನಾಗಿ, ಪರ್ವಕಾಲದಲ್ಲಿ ಗ್ರಹಣಗ್ರಸ್ತನಾದ ಪೂರ್ಣಚಂದ್ರನಂತೆ ಕಂಡನು. ಇದೆಲ್ಲವನ್ನೂ ಕಂಡರೂ ಅಚಿಂತ್ಯಾತ್ಮನಾದ ದಶರಥಪುತ್ರ ರಾಮನು ‘ಬೇಗನೆ ನಡೆಸು’ ಎಂದು ಸೂತನನ್ನು ಚುರುಕುಗೊಳಿಸಿದನು. ಒಂದೆಡೆ ರಾಮನು ಸೂತನಿಗೆ ‘ಹೋಗು’ ಎಂದನು, ಇನ್ನೊಂದೆಡೆ ಜನರು ‘ನಿಲ್ಲು’ ಎಂದರು; ದಾರಿಯಲ್ಲಿ ಎರಡು ಕಡೆಯಿಂದಲೂ ಒತ್ತಾಯಕ್ಕೊಳಗಾದ ಸೂತನು ಎರಡನ್ನೂ ಮಾಡಲಾರದೆ ಹೋದನು. ಇದು ಸುಮಂತ್ರನ ಧರ್ಮಸಂಕಟದ ಮೊದಲ ಸೂಚನೆ, ಮುಂದೆ ಇದನ್ನೇ ‘ಎರಡು ಚಕ್ರಗಳ ನಡುವೆ’ ಎಂಬ ಉಪಮೆಯಿಂದ ಮತ್ತೆ ವರ್ಣಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ರಾಜನು ಹೊರಬರುವಾಗ ‘ನೋಡುವೆನು’ ಎಂಬ ಒಂದೇ ಪದವನ್ನು ಹೇಳಿದನು; ಅದರಿಂದ ಅವನ ಸಮಸ್ತ ಚಿಂತೆಯೂ ಮಗನನ್ನು ನೋಡುವುದರಲ್ಲೇ ಕಟ್ಟುಬಿದ್ದಿದೆ ಎಂದು ತಿಳಿಯುತ್ತದೆ. ರಾಮನ ನಡವಳಿಕೆಯಾದರೋ ವಿರುದ್ಧ — ತಂದೆಯನ್ನು ಕಂಡರೂ ಅವನು ರಥವನ್ನು ಅವಸರಪಡಿಸುತ್ತಾನೆ, ಏಕೆಂದರೆ ತಡಮಾಡಿದರೆ ಇಬ್ಬರ ದುಃಖವೂ ಹೆಚ್ಚುವುದು. ಗ್ರಹಣಗ್ರಸ್ತ ಚಂದ್ರನ ಉಪಮೆಯಿಂದ ರಾಜನ ತೇಜಸ್ಸು ಇನ್ನೂ ಇದೆ, ಆದರೆ ಅದು ಮುಚ್ಚಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ ಎಂದು ತಿಳಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ.
ಮಹಾಬಾಹು ರಾಮನು ಹೊರಡುತ್ತಿರಲು ಪುರಜನರ ಕಣ್ಣುಗಳಿಂದ ಬಿದ್ದ ಕಣ್ಣೀರಿನಿಂದ ನೆನೆದು ನೆಲದ ಧೂಳು ಅಡಗಿಹೋಯಿತು — ರಥದ ಧೂಳೂ ಕಣ್ಣೀರಿನಿಂದ ಶಮನವಾಯಿತು ಎಂಬ ಅತಿಶಯೋಕ್ತಿಯಿಂದ ಶೋಕದ ಪ್ರಮಾಣವನ್ನು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ರಾಘವನ ಪ್ರಯಾಣದ ವೇಳೆ ಆ ನಗರವು ರೋದನ ಕಣ್ಣೀರುಗಳಿಂದ ಬಳಲಿ, ಹಾಹಾಕಾರದಿಂದ ತುಂಬಿ, ಪ್ರಜ್ಞೆಗೆಟ್ಟು, ಪರಮಪೀಡಿತವಾಗಿತ್ತು. ಮೀನುಗಳ ಕುಲುಕಾಟದಿಂದ ಅಲುಗಾಡಿದ ಕಮಲಗಳಿಂದ ನೀರು ಸುರಿಯುವಂತೆ ಸ್ತ್ರೀಯರ ಕಣ್ಣುಗಳಿಂದ ಸಂಕಟದಿಂದ ಹುಟ್ಟಿದ ಕಣ್ಣೀರು ಸುರಿಯಿತು; ಕಮಲಗಳಿಂದ ನೀರಹನಿಗಳು ಬೀಳುವಂತೆ ಕಣ್ಣೀರಿನ ಬೀಳುವಿಕೆ. ಒಂದೇ ಚಿತ್ತವನ್ನು ಹೊಂದಿದ ನಗರವನ್ನು ಕಂಡು ಶ್ರೀಮಂತನಾದ ರಾಜನು ದುಃಖದಿಂದ ಬೇರು ಕಡಿದ ಮರದಂತೆ ಉರುಳಿಬಿದ್ದನು. ಆಗ ಅತಿಯಾಗಿ ದುಃಖಿಸುತ್ತಾ ಕುಸಿಯುತ್ತಿರುವ ರಾಜನನ್ನು ಕಂಡು ರಾಮನ ಹಿಂದೆ ಜನರ ಹಲಹಲಾಶಬ್ದ ಹುಟ್ಟಿತು. ನಗರದ ಮತ್ತು ರಾಜನ ಶೋಕ ಇಲ್ಲಿ ಒಂದಾಗಿದೆ; ರಾಜನು ನಗರದ ಬೇರು, ಅದು ಕಡಿಯಲ್ಪಟ್ಟರೆ ನಗರವೂ ಬೀಳುತ್ತದೆ ಎಂಬುದೇ ಧ್ವನಿ. ಇಲ್ಲಿ ನಾಲ್ಕು ಶ್ಲೋಕಗಳು ನಾಲ್ಕು ಉಪಮೆಗಳನ್ನು ಹೊತ್ತಿವೆ — ಕಣ್ಣೀರಿನಿಂದ ಅಡಗಿದ ಧೂಳು, ಪ್ರಜ್ಞೆಗೆಟ್ಟ ನಗರ, ಕಮಲಗಳಿಂದ ಸುರಿಯುವ ನೀರು, ಬೇರು ಕಡಿದ ಮರ. ಇವುಗಳಿಂದ ಕವಿಯು ಕ್ರಮವಾಗಿ ದಾರಿಯಿಂದ ನಗರದತ್ತ, ನಗರದಿಂದ ಸ್ತ್ರೀಯರತ್ತ, ಸ್ತ್ರೀಯರಿಂದ ರಾಜನತ್ತ ದೃಷ್ಟಿಯನ್ನು ಒಯ್ಯುತ್ತಾನೆ. ‘ಏಕಚಿತ್ತಗತ’ ಎಂಬ ಪದ ಮಹತ್ವದ್ದು — ಸಂಪೂರ್ಣ ಅಯೋಧ್ಯೆಯೂ ಒಂದೇ ಚಿತ್ತದಿಂದ ಕೂಡಿತ್ತು, ಆ ಚಿತ್ತ ರಾಮನಲ್ಲೇ ನೆಟ್ಟಿತ್ತು. ಅಂತಹ ನಗರವನ್ನು ಕಂಡು ರಾಜನು ತನ್ನ ಅಪರಾಧವನ್ನೇ ಸ್ಮರಿಸುತ್ತಾನೆ, ಆದ್ದರಿಂದ ಬೀಳುತ್ತಾನೆ. ಹಲಹಲಾಶಬ್ದವು ರಾಜನ ಪತನದ ಪ್ರತಿಧ್ವನಿಯಂತೆ ರಾಮನ ಹಿಂದೆ ಎದ್ದಿತು.
ಕೆಲವರು ‘ಹಾ ರಾಮ’ ಎಂದು, ಇನ್ನು ಕೆಲವರು ‘ಹಾ ರಾಮನ ತಾಯಿಯೇ’ ಎಂದು ಕೂಗುತ್ತಾರೆ; ಅಂತಃಪುರದವರಿಂದ ಸುತ್ತುವರಿದು ರೋದಿಸುತ್ತಿರುವ ರಾಜನನ್ನು ಕಂಡು ಅವರು ಗೋಳಾಡಿದರು. ಹಿಂತಿರುಗಿ ನೋಡುತ್ತಿದ್ದ ರಾಮನು ವಿಷಣ್ಣನಾಗಿ ದಿಗ್ಭ್ರಾಂತನಾದ ರಾಜನನ್ನೂ ತಾಯಿಯನ್ನೂ ಇಬ್ಬರೂ ದಾರಿಯಲ್ಲಿ ಹಿಂಬಾಲಿಸುತ್ತಿರುವುದನ್ನು ಕಂಡನು. ಹಗ್ಗದಿಂದ ಕಟ್ಟಲ್ಪಟ್ಟ ಕರು ತಾಯಿಯನ್ನು ನೋಡಲಾರದಂತೆ, ಧರ್ಮಪಾಶದಿಂದ ಕಟ್ಟಲ್ಪಟ್ಟ ಅವನು ಅವರನ್ನು ಬಹಿರಂಗವಾಗಿ ನೋಡಲಿಲ್ಲ. ಇಲ್ಲಿ ‘ಧರ್ಮಪಾಶ’ ಎಂಬ ಪದವೇ ಸರ್ಗದ ಹೃದಯ — ರಾಮನು ಪ್ರೀತಿಯಿಂದ ಕಟ್ಟಲ್ಪಟ್ಟಿಲ್ಲ, ತಂದೆಯ ಸತ್ಯರಕ್ಷಣೆಯಿಂದ ಕಟ್ಟಲ್ಪಟ್ಟಿದ್ದಾನೆ. ವಾಹನಗಳಲ್ಲಿ ಹೋಗಲು ಅರ್ಹರಾದ, ದುಃಖಕ್ಕೆ ಅರ್ಹರಲ್ಲದ, ಸುಖಕ್ಕೆ ಒಗ್ಗಿದ ಆ ಇಬ್ಬರು ಕಾಲ್ನಡಿಗೆಯಲ್ಲಿ ಬರುತ್ತಿರುವುದನ್ನು ಕಂಡು ಅವನು ಸಾರಥಿಗೆ ‘ಬೇಗನೆ ಹೋಗು’ ಎಂದು ಒತ್ತಾಯಿಸಿದನು. ಅಂಕುಶದಿಂದ ತಿವಿಯಲ್ಪಟ್ಟ ಆನೆ ಅದನ್ನು ಸಹಿಸದಂತೆ, ಆ ಪುರುಷವ್ಯಾಘ್ರನು ತಂದೆತಾಯಿಯರ ದುಃಖದಿಂದ ಹುಟ್ಟಿದ ಆ ದೃಶ್ಯವನ್ನು ಸಹಿಸಲಾರದೆ ಹೋದನು. ಕಟ್ಟಿಹಾಕಿದ ಕರುವಿನ ಕಾರಣದಿಂದ ಹಟ್ಟಿಯತ್ತ ಬರುವ ಹಸುವಿನಂತೆ ರಾಮನ ತಾಯಿ ಕೌಸಲ್ಯೆ ರಥದತ್ತ ಓಡಿದಳು. ಹಸುವಿನ ಉಪಮೆಯಿಂದ ತಾಯಿಯ ವಿವಶವಾದ ಪ್ರೀತಿ ತೋರಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ. ‘ಹಿಂತಿರುಗಿ ನೋಡುತ್ತಾ’ ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ರಾಮನು ಹಿಂದಕ್ಕೆ ನೋಡಿದ್ದು ಹೇಳಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ; ಅವನು ನಿಲ್ಲಲಾರ, ನೋಡಬಾರದೆಂದೂ ಬಯಸನು. ಈ ದ್ವಂದ್ವದಲ್ಲೇ ಅವನ ಚಾರಿತ್ರ್ಯದ ಗಾಂಭೀರ್ಯ ಪ್ರಕಾಶಿಸುತ್ತದೆ. ಕವಿಯು ಮೂರು ಉಪಮೆಗಳಿಂದ — ಹಗ್ಗದಿಂದ ಕಟ್ಟಿದ ಕರು, ಅಂಕುಶದಿಂದ ತಿವಿದ ಆನೆ, ಕರುವನ್ನು ಕಟ್ಟಿಹಾಕಿದ ಹಸು — ತಾಯಿ ಮಗನ ವಿಯೋಗವನ್ನೇ ಮೂರು ರೀತಿಯಲ್ಲಿ ತೋರಿಸುತ್ತಾನೆ. ‘ಕಾಲ್ನಡಿಗೆಯವರು’ ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ವೃದ್ಧರಾದ ತಂದೆತಾಯಿಯರ ಕಷ್ಟ ಹೇಳಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ; ವಾಹನಕ್ಕೆ ಅರ್ಹರಾದರೂ ಅವರು ಕಾಲುಗಳಿಂದಲೇ ಓಡುತ್ತಿದ್ದಾರೆ. ಈ ದೃಶ್ಯ ರಾಮನ ಹೃದಯವನ್ನು ಸೀಳುತ್ತದೆ, ಆದ್ದರಿಂದ ಅವನು ಸಾರಥಿಯನ್ನು ಅವಸರಪಡಿಸುತ್ತಾನೆ.
ಅಳುತ್ತಾ, ರಥದ ಹಿಂದೆ ಓಡುತ್ತಾ, ‘ರಾಮ ರಾಮ, ಹಾ ಸೀತೆ, ಹಾ ಲಕ್ಷ್ಮಣ’ ಎಂದು ಕೂಗುತ್ತಾ, ರಾಮ ಲಕ್ಷ್ಮಣ ಸೀತೆಯರಿಗಾಗಿ ಕಣ್ಣೀರು ಸುರಿಸುತ್ತಾ, ಕುಣಿಯುತ್ತಿರುವಳೋ ಎಂಬಂತಿದ್ದ ತಾಯಿಯನ್ನು ಅವನು ಮತ್ತೆ ಮತ್ತೆ ನೋಡಿದನು. ‘ಕುಣಿಯುತ್ತಿರುವಳೋ ಎಂಬಂತೆ’ ಎಂಬ ಉಪಮೆ ಶೋಕದಿಂದ ಅತ್ತಿತ್ತ ಓಲಾಡುವ ಅವಳ ಚಲನೆಯನ್ನೇ ಚಿತ್ರಿಸುತ್ತದೆ. ಒಂದೆಡೆ ರಾಜನು ‘ನಿಲ್ಲು’ ಎಂದು ಕೂಗಿದನು, ಇನ್ನೊಂದೆಡೆ ರಾಘವನು ‘ಹೋಗು ಹೋಗು’ ಎಂದನು; ಆಗ ಸುಮಂತ್ರನ ಮನಸ್ಸು ಎರಡು ಚಕ್ರಗಳ ನಡುವೆ ಸಿಕ್ಕಂತಾಯಿತು. ಆಗ ರಾಮನು ಅವನಿಗೆ ಹೇಳಿದನು — ‘ರಾಜನು ನಿನ್ನನ್ನು ಆಕ್ಷೇಪಿಸಿದರೂ ‘ನನಗೆ ಕೇಳಿಸಲಿಲ್ಲ’ ಎಂದು ಅವನಿಗೆ ಹೇಳು; ದೀರ್ಘವಾದ ವಿಳಂಬವು ದುಃಖಕ್ಕೆ ಅತ್ಯಂತ ಕೆಟ್ಟದ್ದು.’ ಇಲ್ಲಿ ರಾಮನ ಕರುಣೆಯೇ ಕಠೋರತೆಯ ರೂಪದಲ್ಲಿ ಪ್ರಕಾಶಿಸುತ್ತದೆ — ತಂದೆಯ ಶೋಕವನ್ನು ದೀರ್ಘಗೊಳಿಸಲು ಅವನು ಬಯಸುವುದಿಲ್ಲ, ಆದ್ದರಿಂದ ಬೇಗನೆ ಹೋಗುವುದೇ ಅನುಕಂಪವೆಂದು ಭಾವಿಸುತ್ತಾನೆ. ಸುಮಂತ್ರನ ಸ್ಥಿತಿ ಇಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲಕ್ಕಿಂತ ಕರುಣಾಜನಕ — ಅವನು ರಾಜನ ಸೇವಕ, ರಾಮನ ಸಾರಥಿ; ಇಬ್ಬರ ಆಜ್ಞೆಗಳೂ ಪರಸ್ಪರ ವಿರುದ್ಧ. ರಾಮನ ಮಾತು ಸಾರಥಿಯ ರಕ್ಷಣೆಗಾಗಿಯೇ — ದೋಷ ನನ್ನದು, ನಿನ್ನದಲ್ಲ ಎಂದು ಅವನು ಸೂಚಿಸುತ್ತಾನೆ.
ರಾಮನ ಮಾತನ್ನು ಪಾಲಿಸುತ್ತಾ ಸಾರಥಿಯು ಆ ಜನರಿಂದ ಅಪ್ಪಣೆ ಪಡೆದು, ಈಗಾಗಲೇ ಓಡುತ್ತಿದ್ದ ಕುದುರೆಗಳನ್ನು ಇನ್ನಷ್ಟು ಬೇಗನೆ ಚುರುಕುಗೊಳಿಸಿದನು. ರಾಜನ ಜನರು ರಾಮನಿಗೆ ಪ್ರದಕ್ಷಿಣೆ ಮಾಡಿ ಹಿಂದಿರುಗಿದರು, ಆದರೆ ಶೀಘ್ರವೇಗದ ಮನಸ್ಸಿನಿಂದ ಅವರು ಹಿಂದಿರುಗಲಿಲ್ಲ — ದೇಹದಿಂದ ಮಾತ್ರ ಅವರು ಮರಳಿದರು, ಮನಸ್ಸಿನಿಂದ ರಾಮನೊಡನೆ ಹೋದರು. ಅನಂತರ ಮಂತ್ರಿಗಳು ಮಹಾರಾಜ ದಶರಥನಿಗೆ ‘ಯಾರು ಮತ್ತೆ ಮರಳಿ ಬರಬೇಕೆಂದು ಬಯಸುತ್ತೇವೆಯೋ ಅವರನ್ನು ದೂರದವರೆಗೆ ಹಿಂಬಾಲಿಸಬಾರದು’ ಎಂಬ ನೀತಿವಚನವನ್ನು ಹೇಳಿದರು. ಸರ್ವಗುಣಸಂಪನ್ನವಾದ ಅವರ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ, ಬೆವರಿದ ದೇಹದಿಂದ, ಅತ್ಯಂತ ವಿಷಣ್ಣರೂಪನಾಗಿ, ದೀನನಾದ ರಾಜನು ಪತ್ನಿಯರೊಡನೆ ಅಲ್ಲಿಯೇ ನಿಂತು ಆ ಮಗನನ್ನು ನೋಡುತ್ತಾ ನಿಂತುಬಿಟ್ಟನು. ಹೀಗೆ ಈ ಸರ್ಗವು ರಾಮನ ಪ್ರಯಾಣವನ್ನು ಮುಗಿಸುತ್ತದೆ; ಮುಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಅಂತಃಪುರದ ಮತ್ತು ನಗರದ ವಿಲಾಪವನ್ನು ವರ್ಣಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಮಂತ್ರಿಗಳ ಮಾತು ನೀತಿಶಾಸ್ತ್ರದ ಸಿದ್ಧಾಂತ — ಅತಿಯಾದ ಅನುಗಮನವು ವಿಯೋಗದುಃಖವನ್ನೇ ಹೆಚ್ಚಿಸುತ್ತದೆ. ರಾಜನಾದರೋ ಹಿಂದಿರುಗುವುದೂ ಇಲ್ಲ, ಹಿಂಬಾಲಿಸುವುದೂ ಇಲ್ಲ; ಅವನು ಅಲ್ಲಿಯೇ ಸ್ತಬ್ಧನಾಗಿ ನಿಲ್ಲುತ್ತಾನೆ. ಇದೇ ಅವನ ಕೊನೆಯ ರಾಮದರ್ಶನದ ವೇಳೆ. ‘ಪತ್ನಿಯರೊಡನೆ’ ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಕೌಸಲ್ಯೆ ಮೊದಲಾದವರೂ ಅಲ್ಲಿಯೇ ನಿಂತಿದ್ದರೆಂದು ತಿಳಿಯುತ್ತದೆ.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्येऽयोध्याकाण्डे चत्वारिंशः सर्गः॥ ४०॥