॥वाल्मीकिरामायणम् ಅಯೋಧ್ಯಾಕಾಂಡ · 39ನೇ ಸರ್ಗ

ಅಯೋಧ್ಯಾಕಾಂಡ

ಸರ್ಗ

ದಶರಥನ ವಿಲಾಪ, ಕೌಸಲ್ಯೆಯ ಉಪದೇಶ, ರಾಮನು ತಾಯಂದಿರಿಂದ ಬೀಳ್ಕೊಳ್ಳುವುದು

ರಾಜನ ಮೂರ್ಛೆ ಮತ್ತು ವಿಲಾಪ, ಸುಮಂತ್ರನು ರಥವನ್ನು ಹೂಡುವುದು, ಸೀತೆಗೆ ವಸ್ತ್ರಾಭರಣಗಳ ದಾನ, ಸೀತೆ ಕೌಸಲ್ಯೆಯರ ಸಂವಾದ, ಅಂತಃಪುರದಲ್ಲಿ ಆಕ್ರಂದನ

ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗದ ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ರಾಮನು ಕೌಸಲ್ಯೆಯ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ತಂದೆಯನ್ನು ಬೇಡಿಕೊಂಡನು. ರಾಮನ ಆ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ, ಮುನಿವೇಷಧಾರಿಯಾದ ಅವನನ್ನು ನೋಡಿ, ಪತ್ನಿಯರೊಡನೆ ರಾಜ ದಶರಥನು ಪ್ರಜ್ಞೆ ತಪ್ಪಿದನು. ದುಃಖದಿಂದ ಬೆಂದ ಅವನು ರಾಘವನತ್ತ ದೃಷ್ಟಿಯನ್ನೂ ಹಾಯಿಸಲಿಲ್ಲ — ಅವನನ್ನು ನೋಡಿ ಏನನ್ನೂ ಉತ್ತರಿಸಲಿಲ್ಲ; ಮನನೊಂದ ಅವನು ಮೌನವನ್ನೇ ಆಶ್ರಯಿಸಿದನು. ಒಂದು ಮುಹೂರ್ತದಷ್ಟು ಹೊತ್ತು ಪ್ರಜ್ಞಾಹೀನನಾಗಿದ್ದು, ದುಃಖಿತನಾದ ಆ ಮಹೀಪತಿ ರಾಮನನ್ನೇ ನೆನೆಯುತ್ತಾ ವಿಲಪಿಸಿದನು. ಇಲ್ಲಿ ಕವಿಯು ಮೂರು ಹಂತಗಳನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತಾನೆ — ಮೊದಲು ನೋಡಲಾಗದಿರುವುದು, ಆಮೇಲೆ ಮಾತನಾಡಲಾಗದಿರುವುದು, ಕೊನೆಗೆ ಪ್ರಜ್ಞಾನಾಶ. ಹಿಂದೆ ಸಭೆಯಲ್ಲಿ ಗಂಭೀರಸ್ವರದಿಂದ ರಾಜರನ್ನು ಸಂಬೋಧಿಸಿದ್ದ ರಾಜನೇ ಈಗ ಮಗನನ್ನು ನೋಡಲೂ ಆರನು. ವೇಷದ ಬದಲಾವಣೆಯೇ ಅವನಿಗೆ ಅತಿ ದೊಡ್ಡ ಏಟು, ಏಕೆಂದರೆ ಅದರಿಂದ ವನವಾಸವು ಕಲ್ಪನೆಯಿಂದ ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷಕ್ಕೆ ಬಂದಿತು. ‘ಪತ್ನಿಯರೊಡನೆ’ ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಕವಿಯು ಸೂಚಿಸುತ್ತಾನೆ — ರಾಜನೊಬ್ಬನೇ ಅಲ್ಲ, ರಾಣಿಯರೆಲ್ಲರೂ ಅಲ್ಲಿಯೇ ಮೂರ್ಛಿತರಾದರು; ಶೋಕವು ಒಬ್ಬನದಲ್ಲ, ಇಡೀ ಅಂತಃಪುರದ್ದು.

ಪ್ರಜ್ಞೆ ಮರಳಿ ಬಂದ ಮೇಲೆ ರಾಜನು ವಿಲಪಿಸುತ್ತಾನೆ — ‘ಹಿಂದೆ ನಾನು ಅನೇಕ ಹಸುಗಳನ್ನು ಕರುಗಳಿಂದ ಅಗಲಿಸಿದ್ದೇನೆ, ಇಲ್ಲವೇ ಪ್ರಾಣಿಗಳನ್ನು ಹಿಂಸಿಸಿದ್ದೇನೆ ಎಂದು ತೋರುತ್ತದೆ; ಅದರಿಂದಲೇ ಈ ಫಲ ನನಗೆ ಬಂದಿದೆ. ಆದರೆ ಕಾಲ ಬರುವ ಮೊದಲು ದೇಹದಿಂದ ಜೀವ ಜಾರುವುದಿಲ್ಲ; ಇಲ್ಲದಿದ್ದರೆ ಕೈಕೇಯಿಯಿಂದ ಹಿಂಸೆಗೊಳಗಾಗುತ್ತಿರುವ ನನಗೆ ಸಾವೇಕೆ ಬರುವುದಿಲ್ಲ? ಅಗ್ನಿಸಮಾನನಾದ ಮಗನು ನಯವಾದ ವಸ್ತ್ರಗಳನ್ನು ಬಿಟ್ಟು ತಾಪಸರ ಉಡುಪನ್ನು ಧರಿಸಿ ಎದುರಿಗೆ ನಿಂತಿರುವುದನ್ನು ಕಾಣುತ್ತಲೂ ನಾನು ಬದುಕಿದ್ದೇನೆ ಎಂಬುದೇ ಆಶ್ಚರ್ಯ. ಒಬ್ಬ ಕೈಕೇಯಿಯ ಸಲುವಾಗಿಯೇ ಈ ಜನರೆಲ್ಲರೂ ಕಳವಳಪಡುತ್ತಿದ್ದಾರೆ — ತನ್ನ ಸ್ವಾರ್ಥಕ್ಕಾಗಿ ಪ್ರಯತ್ನಿಸುತ್ತಾ ಈ ನಿಕೃತಿಯನ್ನು (ಶಠತನವನ್ನು) ಆಶ್ರಯಿಸಿ ನಿಂತಿರುವವಳು.’ ಹೀಗೆ ಹೇಳಿ, ಕಣ್ಣೀರಿನಿಂದ ಇಂದ್ರಿಯಗಳು ಕುಗ್ಗಿದ ಅವನು ‘ರಾಮ’ ಎಂದು ಒಮ್ಮೆ ಮಾತ್ರ ಹೇಳಿ ಮತ್ತೆ ಮಾತನಾಡಲಾರದೆ ಹೋದನು. ‘ಕರುಗಳಿಂದ ಅಗಲಿದ ಹಸುಗಳು’ ಎಂಬ ದೃಷ್ಟಾಂತ ಅತ್ಯಂತ ಮಾರ್ಮಿಕವಾದುದು — ತಾನು ಇತರರಿಗೆ ಕೊಟ್ಟೆನೆಂದು ಅವನು ಭಾವಿಸುವ ದುಃಖವನ್ನೇ ಈಗ ತಾನೇ ಅನುಭವಿಸುತ್ತಾನೆ. ‘ನಿಕೃತಿ’ ಎಂದರೆ ಶಠತನ, ಕಪಟ; ಎರಡು ವರಗಳನ್ನು ಬೇಡಿದ್ದನ್ನೇ ರಾಜನು ಕಪಟವೆಂದು ಕರೆಯುತ್ತಾನೆ, ಏಕೆಂದರೆ ಅದು ಪ್ರೀತಿಯ ಆಶ್ರಯದಿಂದಲೇ ಮಾಡಲ್ಪಟ್ಟಿತ್ತು. ‘ರಾಮ’ ಎಂಬ ಒಂದೇ ಪದವನ್ನು ಹೇಳಿ ಅವನ ವಾಣಿ ಕಟ್ಟಿಹೋಯಿತು — ಇಷ್ಟರಿಂದಲೇ ಕವಿಯು ಅವನ ಸ್ಥಿತಿಯನ್ನು ಸಾಕಷ್ಟು ತೋರಿಸುತ್ತಾನೆ. ಪೂರ್ವಜನ್ಮಕರ್ಮದ ಈ ಕಲ್ಪನೆ ರಾಜನಿಗೆ ಶಾಂತಿಯ ಕಾರಣವಲ್ಲ, ಆತ್ಮದಂಡನೆಯದೇ ಇನ್ನೊಂದು ರೂಪ.

ಒಂದು ಮುಹೂರ್ತದಲ್ಲಿ ಪ್ರಜ್ಞೆ ಮರಳಿ ಪಡೆದ ಕೂಡಲೇ ಆ ಮಹೀಪತಿ ಕಣ್ಣೀರು ತುಂಬಿದ ಕಣ್ಣುಗಳಿಂದ ಸುಮಂತ್ರನಿಗೆ ಹೇಳಿದನು — ‘ಸವಾರಿಗೆ ಯೋಗ್ಯವಾದ ರಥಕ್ಕೆ ಉತ್ತಮ ಕುದುರೆಗಳನ್ನು ಹೂಡಿ ನೀನು ಬಾ; ಈ ಮಹಾಭಾಗನನ್ನು ಈ ಜನಪದದಿಂದಾಚೆಗೆ ತಲುಪಿಸು.’ ಅನಂತರ ಅವನು ಕಹಿಯಾದ ಸತ್ಯವನ್ನು ಬಯಲುಮಾಡುತ್ತಾನೆ — ‘ಸಾಧುವೂ ವೀರನೂ ಆದವನು ತಂದೆಯಿಂದಲೂ ತಾಯಿಯಿಂದಲೂ ಕಾಡಿಗೆ ಗಡೀಪಾರಾಗುವುದೇ ಗುಣವಂತರ ಗುಣಗಳಿಗೆ ದೊರೆಯುವ ಫಲವೆಂದು ಹೇಳಲಾಗುತ್ತದೆ ಎಂದು ನನಗನಿಸುತ್ತದೆ.’ ಈ ಉಕ್ತಿಯೇ ಈ ಸರ್ಗದ ಅತ್ಯಂತ ತೀಕ್ಷ್ಣವಾದ ವಾಕ್ಯ — ರಾಜನು ತಾನೇ ತನ್ನ ಕೃತ್ಯವನ್ನು ನಿಂದಿಸುತ್ತಾನೆ, ‘ತಾಯಿಯಿಂದ’ ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಕೈಕೇಯಿಯನ್ನೂ ಸೇರಿಸುತ್ತಾನೆ. ರಾಜನ ಮಾತನ್ನು ತಿಳಿದು ಶೀಘ್ರಕರ್ಮಿಯಾದ ಸುಮಂತ್ರನು ಕುದುರೆಗಳಿಂದ ಅಲಂಕೃತವಾದ ರಥವನ್ನು ಹೂಡಿ ಅಲ್ಲಿಗೆ ಬಂದನು. ಅನಂತರ ಆ ಸೂತನು ಕೈಮುಗಿದು ರಾಜಕುಮಾರನಿಗೆ ‘ಶ್ರೇಷ್ಠ ಕುದುರೆಗಳನ್ನು ಹೂಡಿದ, ಚಿನ್ನದಿಂದ ಅಲಂಕೃತವಾದ ರಥ ಸಿದ್ಧವಾಗಿದೆ’ ಎಂದು ನಿವೇದಿಸಿದನು. ಕ್ರಿಯೆಯ ಮೂಲಕವೇ ಹೊರಡುವ ಕ್ಷಣ ಹತ್ತಿರ ಬಂದಿತು. ‘ಈ ಜನಪದದಿಂದಾಚೆಗೆ ತಲುಪಿಸು’ ಎಂಬ ಆಜ್ಞೆಯಲ್ಲಿ ರಾಜನ ಎರಡು ಬಗೆಯ ಭಾವವಿದೆ — ಒಂದೆಡೆ ಮಗನನ್ನು ಗಡೀಪಾರು ಮಾಡುವುದು, ಇನ್ನೊಂದೆಡೆ ಅವನು ಸುಖವಾಗಿ ಹೋಗಲಿ ಎಂಬ ಚಿಂತೆ. ರಥವು ಬಂಧನದ ಸಾಧನವಲ್ಲ, ತಂದೆಯ ಪ್ರೀತಿಯ ಕೊನೆಯ ಕಾಣಿಕೆ.

ಅನಂತರ ದೇಶಕಾಲಗಳನ್ನು ಬಲ್ಲ, ಎಲ್ಲ ರೀತಿಯಲ್ಲೂ ಶುಚಿಯಾದ ರಾಜನು ಧನಸಂಗ್ರಹದಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿದ್ದ ಕೋಶಾಧ್ಯಕ್ಷನನ್ನು ಬೇಗನೆ ಕರೆಸಿ ನಿಶ್ಚಿತವಾದ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳಿದನು — ‘ವೈದೇಹಿಗಾಗಿ ಶ್ರೇಷ್ಠವಾದ ವಸ್ತ್ರಗಳನ್ನೂ ಬೆಲೆಬಾಳುವ ಆಭರಣಗಳನ್ನೂ ಈ ವರ್ಷಗಳನ್ನು ಎಣಿಸಿ ಬೇಗನೆ ತಾ.’ ಅಂದರೆ ಹದಿನಾಲ್ಕು ವರ್ಷಗಳ ಲೆಕ್ಕದಲ್ಲೇ ಅವನ್ನು ಕೊಡಬೇಕು. ನರೇಂದ್ರನಿಂದ ಹೀಗೆ ಹೇಳಲ್ಪಟ್ಟ ಅವನು ಕೋಶಗೃಹಕ್ಕೆ ಹೋಗಿ ಎಲ್ಲವನ್ನೂ ತಂದು ಬೇಗನೆ ಸೀತೆಗೆ ಕೊಟ್ಟನು. ಕಾಡಿಗೆ ಹೊರಟ ಸತ್ಕುಲಪ್ರಸೂತೆಯಾದ ವೈದೇಹಿ ಆ ವಿಚಿತ್ರವಾದ ಆಭರಣಗಳಿಂದ ತನ್ನ ಸುಂದರ ಅಂಗಗಳನ್ನು ಅಲಂಕರಿಸಿಕೊಂಡಳು. ಚೆನ್ನಾಗಿ ಅಲಂಕೃತಳಾದ ಅವಳು ಆ ಭವನವನ್ನು ಬೆಳಗಿದಳು — ಕಾಲಕ್ಕೆ ಸರಿಯಾಗಿ ಉದಯಿಸುತ್ತಿರುವ ಕಿರಣಶಾಲಿ ಸೂರ್ಯನ ಪ್ರಭೆಯು ಆಕಾಶವನ್ನು ಬೆಳಗುವಂತೆ. ಇಲ್ಲಿ ವಿರೋಧ ಸ್ಪಷ್ಟ — ವಲ್ಕಲವನ್ನು ಧರಿಸಲು ಸಿದ್ಧಳಾಗಿದ್ದವಳೇ ಈಗ ಸರ್ವಾಲಂಕಾರಗಳಿಂದ ಭೂಷಿತಳಾಗಿದ್ದಾಳೆ; ವಸಿಷ್ಠರ ಆಜ್ಞೆಯೇ ಫಲಿಸಿತು. ಆದರೆ ಈ ಶೋಭೆ ಕ್ಷಣಿಕ, ಏಕೆಂದರೆ ಮುಂದೆ ಇರುವುದು ಪ್ರಯಾಣವೇ. ‘ಸರ್ವತಃ ಶುಚಿಃ’ ಎಂಬ ಪದವನ್ನು ಗೀತಾಪ್ರೆಸ್ ಭಾಷ್ಯದಲ್ಲಿ ‘ಇಹಲೋಕ ಪರಲೋಕಗಳೆರಡರ ಋಣದಿಂದ ಮುಕ್ತ’ ಎಂದು ವ್ಯಾಖ್ಯಾನಿಸಲಾಗಿದೆ — ಅಂದರೆ ಮೂರು ಋಣಗಳಿಂದ ಬಿಡುಗಡೆಯಾದವನು. ಆದರೂ ಅವನು ಮಗನನ್ನೇ ಗಡೀಪಾರು ಮಾಡುತ್ತಾನೆ; ಇದೇ ವಿಧಿಯ ವೈಪರೀತ್ಯ. ಸೀತೆಯ ಅಲಂಕಾರ ಇಲ್ಲಿ ವಿಲಾಸಕ್ಕಲ್ಲ, ಅತ್ತೆಯರ ಮತ್ತು ಗುರುವಿನ ಆಜ್ಞೆಯನ್ನು ಪಾಲಿಸುವುದಕ್ಕಾಗಿಯೇ.

ಅತ್ತೆ ಕೌಸಲ್ಯೆ ಅವಳನ್ನು ಎರಡು ತೋಳುಗಳಿಂದಲೂ ಅಪ್ಪಿಕೊಂಡು, ಎಂದೂ ದೈನ್ಯದಿಂದ ನಡೆದುಕೊಳ್ಳದ ಮೈಥಿಲಿಯ ನೆತ್ತಿಯನ್ನು ಆಘ್ರಾಣಿಸಿ ಹೇಳಿದಳು — ‘ಈ ಸಮಸ್ತ ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಪ್ರಿಯರಿಂದ ಸದಾ ಸತ್ಕರಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿದ್ದರೂ ವಿಪತ್ತಿಗೆ ಸಿಲುಕಿದ ಪತಿಯನ್ನು ಅನುಸರಿಸದ ಸ್ತ್ರೀಯರು ಅಸತಿಯರು. ಇದೇ ಅಂತಹ ಸ್ತ್ರೀಯರ ಸ್ವಭಾವ — ಹಿಂದೆ ಸುಖವನ್ನು ಅನುಭವಿಸಿ, ಸ್ವಲ್ಪ ಆಪತ್ತು ಬಂದರೂ ಅವರು ಕೆಟ್ಟುಹೋಗುತ್ತಾರೆ, ಪತಿಯನ್ನು ತೊರೆಯುತ್ತಾರೆ. ಅವರು ಅಸತ್ಯಶೀಲರು, ವಿಕೃತರು, ದುರ್ಗರು (ದುಷ್ಟರನ್ನನುಸರಿಸುವವರು), ಸದಾ ಹೃದಯಹೀನರು, ಅಸತಿಯರು, ಪಾಪಸಂಕಲ್ಪವುಳ್ಳವರು, ಕ್ಷಣಮಾತ್ರದಲ್ಲಿ ವಿರಕ್ತರಾಗುವವರು.’ ಅತ್ತೆಯ ಈ ಉಪದೇಶವು ಸೀತೆಯ ಮೇಲಿನ ಶಂಕೆಯಿಂದ ಹುಟ್ಟಿದುದಲ್ಲ; ಮೊದಲು ಅವಳು ಲೋಕದ ದೋಷಗಳನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತಾಳೆ, ಮುಂದೆ ಅದರ ಪ್ರತಿಪಕ್ಷವಾಗಿ ಸಾಧ್ವಿಯರ ಧರ್ಮವು ಇನ್ನಷ್ಟು ಉಜ್ಜ್ವಲವಾಗಲೆಂದು. ಇದೇ ಶಾಸ್ತ್ರೀಯ ಪದ್ಧತಿ — ಪೂರ್ವಪಕ್ಷವನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸಿ ಸಿದ್ಧಾಂತವನ್ನು ಹೇಳಲಾಗುತ್ತದೆ. ‘ದೈನ್ಯದಿಂದ ನಡೆದುಕೊಳ್ಳದವಳು’ ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಕವಿಯು ಸೀತೆಯ ಧೈರ್ಯವನ್ನು ಸ್ತುತಿಸುತ್ತಾನೆ — ಅವಳು ಅಳುವುದಿಲ್ಲ, ಬೇಡುವುದಿಲ್ಲ, ದೈನ್ಯವನ್ನು ತೋರುವುದಿಲ್ಲ; ಅತ್ತೆಯ ಪ್ರೀತಿಗೂ ಅದೇ ಕಾರಣ. ಇಲ್ಲಿ ‘ಅಸತ್ಯಃ’ ಎಂಬ ಶಬ್ದವು ಪತಿವ್ರತೆಯರಲ್ಲದ ಸ್ತ್ರೀಯರನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ, ಕೇವಲ ಸುಳ್ಳು ಹೇಳುವವರನ್ನಲ್ಲ.

‘ಅಂತಹ ಸ್ತ್ರೀಯರ ಹೃದಯವನ್ನು ಕುಲದಿಂದಾಗಲೀ, ಮಾಡಿದ ಉಪಕಾರದಿಂದಾಗಲೀ, ವಿದ್ಯೆಯಿಂದಾಗಲೀ, ಕೊಟ್ಟ ದಾನದಿಂದಾಗಲೀ, ಸಂಗ್ರಹದಿಂದಾಗಲೀ ಗೆಲ್ಲಲಾಗದು — ಏಕೆಂದರೆ ಅವರ ಹೃದಯ ಅಸ್ಥಿರ. ಆದರೆ ಶೀಲದಲ್ಲಿ, ಸತ್ಯದಲ್ಲಿ, ಶಾಸ್ತ್ರಶ್ರವಣದಲ್ಲಿ ನೆಲೆಸಿರುವ ಸಾಧ್ವಿಯರಿಗೆ ಪತಿಯೊಬ್ಬನೇ ಪರಮಪವಿತ್ರನಾಗಿ ಶ್ರೇಷ್ಠನಾಗುತ್ತಾನೆ — ಅವನೇ ಎಲ್ಲ ದೇವತೆಗಳಿಗಿಂತಲೂ ಮಿಗಿಲು.’ ಅನಂತರ ಅವಳು ಉಪಸಂಹರಿಸುತ್ತಾಳೆ — ‘ಆದ್ದರಿಂದ ಕಾಡಿಗೆ ಗಡೀಪಾರಾದ ನನ್ನ ಮಗನನ್ನು ನೀನು ಅವಮಾನಿಸಬಾರದು; ಬಡವನಾಗಲೀ ಶ್ರೀಮಂತನಾಗಲೀ, ಇವನೇ ನಿನ್ನ ದೇವರು.’ ಇಲ್ಲಿ ಕೌಸಲ್ಯೆಯ ವಾತ್ಸಲ್ಯ ಮತ್ತು ಶಂಕೆ ಎರಡೂ ಕಾಣುತ್ತವೆ — ಅವಳಿಗೆ ಮಗನ ದಾರಿದ್ರ್ಯ ತಿಳಿದಿದೆ, ಅದನ್ನೇ ‘ಬಡವನಾಗಲೀ ಶ್ರೀಮಂತನಾಗಲೀ’ ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಸೂಚಿಸುತ್ತಾಳೆ. ವನವಾಸದಲ್ಲಿ ರಾಜಕುಮಾರನು ಯಾಚಕನಂತೆ ಜೀವಿಸುವನು; ಆಗಲೂ ಪತ್ನಿ ಅವನ ಗೌರವವನ್ನು ಕುಗ್ಗಿಸಬಾರದು — ಇದೇ ಉಪದೇಶದ ಸಾರ. ‘ಕುಲವಲ್ಲ, ಉಪಕಾರವಲ್ಲ, ವಿದ್ಯೆಯಲ್ಲ, ದಾನವಲ್ಲ, ಸಂಗ್ರಹವೂ ಅಲ್ಲ’ ಎಂದು ಐದು ಬಾರಿ ನಿಷೇಧಿಸುವುದರಿಂದ ಕವಿಯು ವಾಕ್ಯದ ವೇಗವನ್ನು ಹೆಚ್ಚಿಸುತ್ತಾನೆ; ಅನಂತರ ‘ಸಾಧ್ವಿಯರಿಗಾದರೋ’ ಎಂಬಲ್ಲಿ ‘ತು’ ಶಬ್ದದಿಂದ ಪ್ರತಿಪಕ್ಷವನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ.

ಧರ್ಮಾರ್ಥಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದ ಅವಳ ಮಾತನ್ನು ಅರಿತು ಸೀತೆ ಅತ್ತೆಯ ಎದುರು ನಿಂತು ಕೈಮುಗಿದು ಹೀಗೆ ಹೇಳಿದಳು — ‘ಪೂಜ್ಯರು ನನಗೆ ಏನನ್ನು ಬೋಧಿಸುತ್ತಾರೋ ಅದೆಲ್ಲವನ್ನೂ ನಾನು ಮಾಡುತ್ತೇನೆ. ಪತಿಯೊಡನೆ ಹೇಗೆ ನಡೆದುಕೊಳ್ಳಬೇಕೆಂಬುದನ್ನು ನಾನು ಬಲ್ಲೆ; ನಾನು ಕೇಳಿಯೂ ಇದ್ದೇನೆ. ಪೂಜ್ಯರು ನನ್ನನ್ನು ದುರ್ಜನರೊಡನೆ ಹೋಲಿಸಬಾರದು; ಚಂದ್ರನಿಂದ ಬೆಳದಿಂಗಳು ಅಗಲಲಾರದಂತೆ ನಾನೂ ಧರ್ಮದಿಂದ ಅಗಲಲಾರೆ. ತಂತಿಯಿಲ್ಲದ ವೀಣೆ ನುಡಿಯುವುದಿಲ್ಲ, ಚಕ್ರವಿಲ್ಲದ ರಥ ಸಾಗುವುದಿಲ್ಲ; ಹಾಗೆಯೇ ಪತಿಯಿಲ್ಲದ ಸ್ತ್ರೀ ನೂರು ಮಕ್ಕಳಿದ್ದರೂ ಸುಖದಿಂದ ಏಳಿಗೆ ಹೊಂದುವುದಿಲ್ಲ. ತಂದೆ ಮಿತವಾಗಿ ಕೊಡುತ್ತಾನೆ, ಸಹೋದರ ಮಿತವಾಗಿ, ಮಗನೂ ಮಿತವಾಗಿ; ಅಮಿತವಾಗಿ ಕೊಡುವ ಪತಿಯನ್ನು ಯಾವ ಸ್ತ್ರೀ ತಾನೇ ಪೂಜಿಸಳು? ಇಂತಹ ಸ್ಥಿತಿಯಲ್ಲಿರುವ ನಾನು, ಶ್ರೇಷ್ಠ ಸ್ತ್ರೀಯರಿಂದ ಧರ್ಮದ ಪರಾವರವನ್ನು (ಸಾಮಾನ್ಯ ಮತ್ತು ವಿಶೇಷವನ್ನು) ಕೇಳಿದವಳು — ಪೂಜ್ಯರೇ, ಅವನನ್ನು ಹೇಗೆ ಅವಮಾನಿಸಲಿ? ಸ್ತ್ರೀಗೆ ಪತಿಯೇ ದೇವರು.’ ವೀಣೆಯ ಮತ್ತು ರಥದ ದೃಷ್ಟಾಂತಗಳು ಸೀತೆಯ ಪ್ರಜ್ಞೆಯನ್ನು ಪ್ರಕಟಪಡಿಸುತ್ತವೆ — ಅವಳು ಭಾವುಕತೆಯಿಂದಲ್ಲ, ಯುಕ್ತಿಯಿಂದಲೇ ಉತ್ತರ ಕೊಡುತ್ತಾಳೆ. ಸೀತೆ ಮೊದಲು ಆಜ್ಞೆಯನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸುತ್ತಾಳೆ, ಅನಂತರವೇ ತನ್ನ ಪಕ್ಷವನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸುತ್ತಾಳೆ — ಇದೇ ವಿನಯದ ಕ್ರಮ; ಅವಳು ಅತ್ತೆಯನ್ನು ಖಂಡಿಸುವುದಿಲ್ಲ, ತನ್ನ ನಿಶ್ಚಯವನ್ನು ನಿವೇದಿಸುತ್ತಾಳೆ ಅಷ್ಟೆ. ‘ಪರಾವರ’ ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಧರ್ಮದ ಸಾಮಾನ್ಯ ವಿಶೇಷಗಳೆರಡನ್ನೂ ಗ್ರಹಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ, ಅದು ಅವಳ ಶಾಸ್ತ್ರಜ್ಞತೆಯನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ.

ಸೀತೆಯ ಹೃದಯಸ್ಪರ್ಶಿಯಾದ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ಶುದ್ಧಸತ್ತ್ವೆಯಾದ ಕೌಸಲ್ಯೆ ಥಟ್ಟನೆ ದುಃಖ ಹರ್ಷಗಳೆರಡರಿಂದ ಹುಟ್ಟಿದ ಕಣ್ಣೀರನ್ನು ಸುರಿಸಿದಳು — ಒಂದೇ ಕ್ಷಣದಲ್ಲಿ ಶೋಕವೂ ಹರ್ಷವೂ; ಈ ದ್ವಂದ್ವವೇ ಕವಿಯ ಸೂಕ್ಷ್ಮದೃಷ್ಟಿ. ಅನಂತರ ತಾಯಂದಿರ ನಡುವೆ ಅತಿಶಯವಾಗಿ ಸತ್ಕರಿಸಲ್ಪಟ್ಟ ಅವಳನ್ನು ನೋಡಿ ಪರಮಧರ್ಮಾತ್ಮನಾದ ರಾಮನು ಕೈಮುಗಿದು ತಾಯಿಗೆ ಹೇಳಿದನು — ‘ಅಮ್ಮಾ, ನೀನು ದುಃಖಿತಳಾಗಿ ನನ್ನ ತಂದೆಯನ್ನು ಕಾಣಬೇಡ — ಅವನ ದೋಷವನ್ನು ಎಣಿಸಬೇಡ. ವನವಾಸದ ಅಂತ್ಯವೂ ಬೇಗನೆ ಬರುವುದು. ಒಂಬತ್ತು ವರ್ಷಗಳೂ ಐದು ವರ್ಷಗಳೂ (ಹದಿನಾಲ್ಕು) ನೀನು ನಿದ್ರಿಸುತ್ತಿರುವಂತೆಯೇ ಕಳೆದುಹೋಗುವುವು; ಆಮೇಲೆ ಸುಹೃದರಿಂದ ಸುತ್ತುವರಿದು ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿ ಇಲ್ಲಿಗೆ ಮರಳಿದ ನನ್ನನ್ನು ನೀನು ಕಾಣುವೆ.’ ಇಷ್ಟು ಅರ್ಥಪೂರ್ಣವಾದ ಮಾತನ್ನು ಹೆತ್ತಮ್ಮನಿಗೆ ಹೇಳಿ, ಅವನು ಕಣ್ಣುಹಾಯಿಸಿ ಮುನ್ನೂರೈವತ್ತು ತಾಯಂದಿರನ್ನು ಕಂಡನು. ‘ನಿದ್ರಿಸುತ್ತಿರುವಂತೆ’ ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಅವನು ಹದಿನಾಲ್ಕು ವರ್ಷಗಳನ್ನು ಒಂದು ರಾತ್ರಿಯಷ್ಟೇ ಹಗುರವಾಗಿ ತೋರಿಸುತ್ತಾನೆ — ತಾಯಿಯ ಸಮಾಧಾನಕ್ಕಾಗಿಯೇ ಈ ಉಕ್ತಿ. ‘ಅಮ್ಮಾ’ ಎಂಬ ಸಂಬೋಧನೆಯಿಂದ ರಾಮನು ಮೊದಲು ಪ್ರೀತಿಯನ್ನು ಉದ್ದೀಪಿಸುತ್ತಾನೆ, ಅನಂತರವೇ ಉಪದೇಶವನ್ನು ಕೊಡುತ್ತಾನೆ — ತಾಯಿಯ ಕೋಪ ತಂದೆಯ ಮೇಲೆ ಇರಬಾರದು ಎಂಬುದೇ ಅವನ ಮುಖ್ಯ ಚಿಂತೆ. ‘ಒಂಬತ್ತು ವರ್ಷಗಳೂ ಐದೂ’ ಎಂಬ ಎಣಿಕೆಯ ಕ್ರಮ ಛಂದಸ್ಸಿನ ಅನುರೋಧದಿಂದ ಮಾತ್ರ; ಅರ್ಥವಾದರೋ ಹದಿನಾಲ್ಕೇ.

ಅವರೂ ಹಾಗೆಯೇ ಸಂಕಟಪಡುತ್ತಿರುವುದನ್ನು ಕಂಡು ದಶರಥನ ಮಗನು ಕೈಮುಗಿದು ಈ ಧರ್ಮಯುಕ್ತವಾದ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳಿದನು — ‘ಜೊತೆಯಲ್ಲಿ ವಾಸಿಸಿದ್ದರಿಂದ ನಾನು ಏನಾದರೂ ಕಠೋರವಾಗಿ ನಡೆದುಕೊಂಡಿದ್ದರೆ, ಅಥವಾ ಅಜ್ಞಾನದಿಂದ ಏನಾದರೂ ಮಾಡಿದ್ದರೆ, ಅದನ್ನು ನನಗಾಗಿ ಮನ್ನಿಸಿರಿ (ಕ್ಷಮಿಸಿರಿ); ನಿಮ್ಮೆಲ್ಲರನ್ನೂ ಬೀಳ್ಕೊಳ್ಳುತ್ತೇನೆ — ಅಪ್ಪಣೆಯನ್ನು ಬೇಡುತ್ತೇನೆ.’ ರಾಘವನ ಈ ಧರ್ಮಯುಕ್ತವಾದ, ಸಮಾಹಿತವಾದ ಮಾತನ್ನು ಆ ಸ್ತ್ರೀಯರೆಲ್ಲರೂ ಕೇಳಿದರು, ಶೋಕದಿಂದ ಮನಸ್ಸು ಕುಗ್ಗಿದವರಾದರು. ಆಗ ಮಾನವೇಂದ್ರನ ಪತ್ನಿಯರ ನಡುವೆ ಕ್ರೌಂಚಪಕ್ಷಿಣಿಯರ ಕೂಗಿನಂತಹ ಆಕ್ರಂದನ ಹುಟ್ಟಿತು. ಕೊನೆಗೆ ಕವಿಯು ಒಂದೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಚಿತ್ರವನ್ನು ಮುಗಿಸುತ್ತಾನೆ — ಹಿಂದೆ ಮೃದಂಗ, ಪಣವಗಳ ಮೇಘಗರ್ಜನೆಯಂತಹ ಧ್ವನಿಯಿಂದ ತುಂಬಿದ್ದ ದಶರಥನ ಭವನವೇ ಈಗ ವಿಲಾಪ ಪರಿದೇವನಗಳಿಂದ ಕಂಗೆಟ್ಟು, ವಿಪತ್ತಿಗೆ ಸಿಲುಕಿ, ಅತಿ ದುಃಖಿತವಾಯಿತು. ಮಂಗಳವಾದ್ಯಗಳ ಸ್ಥಾನದಲ್ಲಿ ರೋದನ — ಧ್ವನಿಯ ಈ ಬದಲಾವಣೆಯಿಂದಲೇ ಸರ್ಗದ ಮುಕ್ತಾಯ. ಇಲ್ಲಿಂದಲೇ ಮುಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಪ್ರಯಾಣ ಆರಂಭವಾಗುತ್ತದೆ. ‘ಸಮುಪಜಾನೀತ’ ಎಂಬ ಲೋಟ್ ಪ್ರಯೋಗದಿಂದ ರಾಮನು ಆಜ್ಞಾಪಿಸುವುದಿಲ್ಲ, ಯಾಚಿಸುತ್ತಾನೆ — ಮಗನು ತಾಯಂದಿರಲ್ಲಿ ಕ್ಷಮೆಯನ್ನು ಬೇಡುತ್ತಾನೆ. ಸರ್ಗದ ಕೊನೆಯ ಶ್ಲೋಕವು ವೃತ್ತದ ಬದಲಾವಣೆಯಿಂದಲೇ ಶೋಕದ ಗಾಂಭೀರ್ಯವನ್ನು ಹೆಚ್ಚಿಸುತ್ತದೆ.

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्येऽयोध्याकाण्डे एकोनचत्वारिंशः सर्गः॥ ३९॥

ತಪ್ಪನ್ನು ತಿಳಿಸಿ

ಮೂಲ ಶ್ಲೋಕಗಳು ಮತ್ತು ಪದವಿವರಣೆಯೊಂದಿಗೆ ಓದಿ