ಸರ್ಗ
ದಶರಥನು ಕೈಕೇಯಿಯನ್ನು ಗದರಿಸುವುದು, ರಾಮನು ಕೌಸಲ್ಯೆಯ ಮೇಲೆ ಅನುಗ್ರಹವನ್ನು ಬೇಡುವುದು
ಜನರ ಆಕ್ರೋಶ, ರಾಜನ ನಿರ್ವೇದ, ಸೀತೆಯು ವಲ್ಕಲವನ್ನು ಧರಿಸುವುದಕ್ಕೆ ನಿಷೇಧ, ರಾಮನು ತಾಯಿಯ ರಕ್ಷಣೆಯನ್ನು ಬೇಡುವುದು
ಸೀತೆ ನಾರುಮಡಿಯನ್ನು ಉಡುತ್ತಿರಲು ಜನರೆಲ್ಲರೂ ಕೂಗಿಕೊಂಡರು — ‘ಪತಿಯಿದ್ದರೂ ಇವಳು ಅನಾಥೆಯಂತೆ ಕಾಣುತ್ತಾಳೆ; ದಶರಥನೇ, ನಿನಗೆ ಧಿಕ್ಕಾರ!’ ಆ ಕೂಗಿನಿಂದ ದುಃಖಿತನಾದ ಮಹೀಪತಿಯು ಜೀವನದಲ್ಲಿ, ಧರ್ಮದಲ್ಲಿ, ತನ್ನ ಕೀರ್ತಿಯಲ್ಲಿ ಇಟ್ಟಿದ್ದ ಶ್ರದ್ಧೆಯನ್ನೇ ಕಡಿದುಕೊಂಡನು — ಮೂರು ಪುರುಷಾರ್ಥಗಳಲ್ಲೂ ಅವನ ಆಸ್ಥೆ ನಾಶವಾಯಿತು. ಅನಂತರ ಆ ಇಕ್ಷ್ವಾಕುವಂಶಜನು ಬಿಸಿಯಾದ ನಿಟ್ಟುಸಿರುಬಿಟ್ಟು ಪತ್ನಿ ಕೈಕೇಯಿಗೆ ಹೇಳಿದನು — ‘ಕೈಕೇಯಿ, ಸೀತೆ ದರ್ಭೆಯ ನಾರುಮಡಿಯನ್ನುಟ್ಟು ಹೋಗತಕ್ಕವಳಲ್ಲ. ಇವಳು ಸುಕುಮಾರಿ, ಬಾಲೆ, ಸದಾ ಸುಖಕ್ಕೆ ಒಗ್ಗಿದವಳು; ಆದ್ದರಿಂದ ಇವಳು ಕಾಡಿಗೆ ಯೋಗ್ಯಳಲ್ಲ ಎಂದು ನನ್ನ ಗುರು ವಸಿಷ್ಠರು ಹೇಳಿದ್ದು ಸತ್ಯವೇ.’ ಇಲ್ಲಿ ಗಮನಿಸಬೇಕು — ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಗುರು ವಸಿಷ್ಠರು ಹೇಳಿದ್ದನ್ನೇ ಈಗ ರಾಜನು ಮತ್ತೆ ಉದ್ಧರಿಸುತ್ತಾನೆ; ಅವನದೇ ಆದ ಮಾತು ಉಳಿದಿಲ್ಲ, ಗುರುವಿನ ಮಾತೇ ಅವನಿಗೆ ಆಶ್ರಯ. ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಜನರು ಮೌನವಾಗಿದ್ದರು; ಇಲ್ಲಿಯಾದರೋ ಅವರು ಬಾಯಿಬಿಟ್ಟು ಬಹಿರಂಗವಾಗಿ ರಾಜನನ್ನು ನಿಂದಿಸುತ್ತಾರೆ — ಇದೇ ಪುರಜನರ ಮೌನದ ಅಂತ್ಯ. ‘ಪತಿಯಿದ್ದರೂ ಅನಾಥೆಯಂತೆ’ ಎಂಬ ವಿರೋಧಾಲಂಕಾರದಿಂದ ಕವಿಯು ರಾಜನ ಅಸಾಮರ್ಥ್ಯವನ್ನೇ ಸೂಚಿಸುತ್ತಾನೆ, ಏಕೆಂದರೆ ಪತಿ ಇದ್ದರೂ ರಕ್ಷಿಸಲಾರ.
‘ರಾಜಶ್ರೇಷ್ಠನಾದ ಜನಕನ ಮಗಳಾದ ಈ ತಪಸ್ವಿನಿ ಯಾರಿಗಾದರೂ ಸ್ವಲ್ಪವಾದರೂ ಅಪಕಾರ ಮಾಡುತ್ತಾಳೆಯೇ? ನಾರುಮಡಿಯನ್ನು ಪಡೆದು ಜನರ ನಡುವೆ ಪ್ರಜ್ಞೆಗೆಟ್ಟು ಯಾವುದೋ ಸನ್ಯಾಸಿನಿಯಂತೆ ನಿಂತಿದ್ದಾಳೆ — ಇದೆಂತಹ ದೃಶ್ಯ? ಜನಕನ ಕನ್ಯೆ ನಾರುಮಡಿಗಳನ್ನು ತೆಗೆದುಹಾಕಲಿ; ಈ ಪ್ರತಿಜ್ಞೆಯನ್ನು ನಾನು ಹಿಂದೆ ಕೊಟ್ಟಿರಲಿಲ್ಲ. ರಾಜಕುಮಾರಿ ಸಕಲ ರತ್ನಗಳೊಡನೆ ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿ ಸುಖವಾಗಿ ಕಾಡಿಗೆ ಹೋಗಲಿ.’ ಅನಂತರ ಅವನು ತನ್ನನ್ನೇ ನಿಂದಿಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ — ‘ಬದುಕಲು ಅರ್ಹನಲ್ಲದ ನಾನು ನಿಯಮಕ್ಕೆ ಕಟ್ಟುಬಿದ್ದು ಕ್ರೂರವಾದ ಪ್ರತಿಜ್ಞೆಯನ್ನು ಮಾಡಿದೆನು; ನೀನಾದರೋ ಬಾಲಿಶತನದಿಂದ ಅದನ್ನು ಹಿಡಿದುಕೊಂಡೆ. ಬಿದಿರನ್ನು ಅದರ ಹೂವೇ ಸುಡುವಂತೆ ಅದು ನನ್ನನ್ನು ಸುಡುವುದು.’ ಬಿದಿರಿನ ಹೂವೇ ಬಿದಿರಿನ ನಾಶಕ್ಕೆ ಕಾರಣ ಎಂಬ ಲೋಕಪ್ರಸಿದ್ಧ ದೃಷ್ಟಾಂತವು ಇಲ್ಲಿ ಅತ್ಯಂತ ಉಚಿತವಾಗಿದೆ. ‘ಪಾಪಿಯೇ, ರಾಮನು ನಿನಗೆ ಏನಾದರೂ ಅಹಿತವನ್ನು ಮಾಡಿದ್ದರೂ, ಅಧಮಳೇ, ವೈದೇಹಿ ನಿನಗೆ ಯಾವ ಅಪಕಾರವನ್ನು ತೋರಿಸಿದಳು?’ ಇಲ್ಲಿ ರಾಜನು ಮೂರು ಮಾರ್ಗಗಳನ್ನು ಆಶ್ರಯಿಸುತ್ತಾನೆ — ಮೊದಲು ಸೀತೆಯ ನಿರ್ದೋಷತೆ, ಆಮೇಲೆ ತನ್ನ ಪ್ರತಿಜ್ಞೆಯ ಮಿತಿ, ಕೊನೆಗೆ ಆತ್ಮನಿಂದೆ. ‘ಈ ಪ್ರತಿಜ್ಞೆಯನ್ನು ನಾನು ಕೊಟ್ಟಿರಲಿಲ್ಲ’ ಎಂಬ ವಾಕ್ಯವು ವಸಿಷ್ಠರ ಯುಕ್ತಿಯದೇ ಪ್ರತಿಧ್ವನಿ — ವರವು ರಾಮನ ವನವಾಸವನ್ನು ಮಾತ್ರ ಮುಟ್ಟುತ್ತದೆ, ಸೀತೆಯ ವೇಷವನ್ನಲ್ಲ.
‘ಜಿಂಕೆಯಂತೆ ಅರಳಿದ ಕಣ್ಣುಗಳುಳ್ಳ, ಮೃದುಸ್ವಭಾವದ, ಮನಸ್ವಿನಿಯಾದ ಜನಕನ ಮಗಳು ನಿನಗೆ ಯಾವ ಅಪಕಾರ ಮಾಡುತ್ತಾಳೆ? ಪಾಪಿಯೇ, ರಾಮನನ್ನು ಗಡೀಪಾರು ಮಾಡಿದ್ದೇ ನಿನಗೆ ಸಾಕಾಗಿತ್ತು; ಈ ಕೀಳು ಪಾತಕಗಳನ್ನು ಮತ್ತೆ ಮಾಡುವುದರಿಂದ ಏನು? ದೇವಿ, ಅಭಿಷೇಕಕ್ಕಾಗಿ ಇಲ್ಲಿಗೆ ಬಂದ ರಾಮನಿಗೆ ನೀನು ಹೇಳಿದಾಗ, ನಿನ್ನ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳುತ್ತಾ ನಾನು ಅಷ್ಟನ್ನು ಮಾತ್ರ ಪ್ರತಿಜ್ಞೆ ಮಾಡಿದೆನು. ಅದನ್ನು ಮೀರಿ ನೀನು ನರಕಕ್ಕೆ ಹೋಗಬಯಸುತ್ತೀಯೆ — ಮೈಥಿಲಿಯನ್ನೂ ನಾರುಮಡಿಯುಟ್ಟವಳನ್ನಾಗಿ ನೋಡಬಯಸುವ ನೀನು.’ ರಾಜನ ಈ ಕೋಪವು ಪ್ರತೀಕಾರ ಮಾಡಲು ಸಮರ್ಥವಲ್ಲ; ಅವನು ಮಾತಿನಿಂದ ಮಾತ್ರ ಪ್ರಹರಿಸುತ್ತಾನೆ, ಕಾರ್ಯದಿಂದ ಏನನ್ನೂ ಮಾಡಲಾರ — ಏಕೆಂದರೆ ವರವನ್ನು ಕೊಟ್ಟದ್ದು ಅವನೇ. ಇದರಿಂದ ವಾಲ್ಮೀಕಿ ರಾಜನ ಅಸಹಾಯಕತೆಯನ್ನು ಪ್ರಕಟಪಡಿಸುತ್ತಾನೆ; ಈ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ದಶರಥನು ರಾಜನಲ್ಲ, ಕೇವಲ ಮುದುಕನಾದ ತಂದೆ ಮಾತ್ರ ಉಳಿದಿದ್ದಾನೆ. ‘ನರಕಕ್ಕೆ ಹೋಗಬಯಸುತ್ತೀಯೆ’ ಎಂಬ ಮಾತಿನಿಂದ ರಾಜನು ಕೈಕೇಯಿಯ ಪರಲೋಕವನ್ನೂ ಶಪಿಸುತ್ತಾನೆ; ಅಷ್ಟು ಅವನ ಕೋಪ. ಆದರೂ ಅವಳು ಉತ್ತರಿಸುವುದಿಲ್ಲ, ಪಶ್ಚಾತ್ತಾಪವನ್ನೂ ಪಡುವುದಿಲ್ಲ — ಅವಳ ಮೌನವೇ ಈ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಭಯಂಕರವಾದುದು.
ಹೀಗೆ ಮಾತನಾಡುತ್ತಾ ತಲೆತಗ್ಗಿಸಿ ಕುಳಿತಿದ್ದ ತಂದೆಗೆ, ಕಾಡಿಗೆ ಹೊರಟುನಿಂತ ರಾಮನು ಈ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳಿದನು — ‘ಧಾರ್ಮಿಕನೇ, ಈ ನನ್ನ ತಾಯಿ ಯಶಸ್ವಿನಿ ಕೌಸಲ್ಯೆ ವೃದ್ಧೆ, ಕ್ಷುದ್ರಸ್ವಭಾವವಿಲ್ಲದವಳು; ಅವಳು ನಿನ್ನನ್ನು ಎಂದೂ ನಿಂದಿಸುವುದಿಲ್ಲ. ವರದನೇ, ನನ್ನನ್ನು ಕಳೆದುಕೊಂಡು, ಶೋಕಸಾಗರದಲ್ಲಿ ಮುಳುಗಿ, ಹಿಂದೆಂದೂ ಕಾಣದ ವಿಪತ್ತನ್ನು ಅನುಭವಿಸುತ್ತಿರುವ ಅವಳು ಇನ್ನೂ ಹೆಚ್ಚಿನ ಗೌರವಕ್ಕೆ ಅರ್ಹಳು — ನೀನು ಅವಳನ್ನು ಇನ್ನಷ್ಟು ಮನ್ನಿಸಬೇಕು. ಪೂಜ್ಯನಾದ ನಿನ್ನಿಂದ ಪೂಜಿಸಲ್ಪಟ್ಟು ಅವಳು ಪುತ್ರಶೋಕಕ್ಕೆ ತುತ್ತಾಗದಂತೆ, ನನ್ನನ್ನು ಚಿಂತಿಸುತ್ತಿದ್ದರೂ ಆ ತಪಸ್ವಿನಿ ನಿನ್ನನ್ನೇ ಆಶ್ರಯಿಸಿ ಬದುಕುವಂತೆ ಮಾಡಬೇಕು. ಮಹೇಂದ್ರನಿಗೆ ಸಮಾನನೇ, ಮಗನ ಮೇಲೆ ಹಂಬಲವುಳ್ಳ ನನ್ನ ಹೆತ್ತಮ್ಮನನ್ನು, ನಾನು ಕಾಡಿನಲ್ಲಿರುವಾಗ ಶೋಕದಿಂದ ಕೃಶಳಾಗಿ ಪ್ರಾಣವನ್ನು ತೊರೆದು ಯಮಲೋಕಕ್ಕೆ ಹೋಗದಂತೆ ನೀನು ನೋಡಿಕೊಳ್ಳಬೇಕು.’ ಹೀಗೆ ರಾಮನ ಕೊನೆಯ ಬೇಡಿಕೆ ತನಗಾಗಿ ಅಲ್ಲ, ತಾಯಿಯ ರಕ್ಷಣೆಗಾಗಿಯೇ — ಇದೇ ಸರ್ಗದ ಮುಕ್ತಾಯ. ರಾಮನ ಈ ಪ್ರಾರ್ಥನೆ ಸೂಕ್ಷ್ಮವಾದುದು — ಅವನು ತಂದೆಯನ್ನು ನಿಂದಿಸುವುದಿಲ್ಲ, ಕೈಕೇಯಿಯನ್ನು ಶಪಿಸುವುದಿಲ್ಲ, ತಾಯಿಯ ಯೋಗಕ್ಷೇಮವನ್ನು ಮಾತ್ರ ಬೇಡುತ್ತಾನೆ. ‘ನಿನ್ನನ್ನಾಶ್ರಯಿಸಿ ಬದುಕಲಿ’ ಎಂಬ ಮಾತಿನಿಂದ ಅವನು ತಂದೆಯನ್ನೇ ತಾಯಿಯ ಆಶ್ರಯವನ್ನಾಗಿ ಸ್ಥಾಪಿಸುತ್ತಾನೆ, ಅದರಿಂದ ತಂದೆಯ ಗ್ಲಾನಿಯನ್ನೂ ಸ್ವಲ್ಪ ಶಮನಗೊಳಿಸುತ್ತಾನೆ.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्येऽयोध्याकाण्डेऽष्टात्रिंशः सर्गः॥ ३८॥