ಸರ್ಗ
ಸೀತೆಯು ವಲ್ಕಲವನ್ನು ಧರಿಸುವುದು, ವಸಿಷ್ಠನು ಕೈಕೇಯಿಯನ್ನು ಗದರಿಸುವುದು
ರಾಮನು ಸೇನೆಯನ್ನು ನಿರಾಕರಿಸುವುದು, ರಾಮ ಲಕ್ಷ್ಮಣ ಸೀತೆಯರು ನಾರುಮಡಿಯನ್ನು ಧರಿಸುವುದು, ಅಂತಃಪುರದ ಸ್ತ್ರೀಯರ ದುಃಖ, ವಸಿಷ್ಠನ ಕ್ರೋಧವಚನ
ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ರಾಜನು ರಾಮನೊಡನೆ ಸೇನೆಯನ್ನೂ ಕೋಶವನ್ನೂ ಕಳುಹಿಸಲು ಆಜ್ಞಾಪಿಸಿದನು, ಮಹಾಮಂತ್ರಿ ಸಿದ್ಧಾರ್ಥನು ಕೈಕೇಯಿಯ ಎದುರು ರಾಮನ ನಿರ್ದೋಷತೆಯನ್ನು ಹೇಳಿದನು. ಮಹಾಮಂತ್ರಿಯ ಆ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ವಿನಯವನ್ನು ಬಲ್ಲ ರಾಮನು ವಿನೀತನಾಗಿಯೇ ದಶರಥನಿಗೆ ಹೇಳಿದನು — ‘ರಾಜನೇ, ನಾನು ಭೋಗಗಳನ್ನು ತೊರೆದಿದ್ದೇನೆ; ಕಾಡಿನಲ್ಲಿ ಕಾಡಿನ ಆಹಾರದಿಂದಲೇ ನಾನು ಜೀವಿಸಬೇಕು. ಎಲ್ಲೆಡೆಯಿಂದಲೂ ಸಂಗವನ್ನು ತೊರೆದ ನನಗೆ ಹಿಂಬಾಲಕರಿಂದ ಏನು ಪ್ರಯೋಜನ?’ ಅನಂತರ ಅವನು ದೃಷ್ಟಾಂತದಿಂದ ತನ್ನ ಆಶಯವನ್ನು ಸ್ಪಷ್ಟಪಡಿಸುತ್ತಾನೆ — ಶ್ರೇಷ್ಠವಾದ ಆನೆಯನ್ನು ದಾನಮಾಡಿ ಆಮೇಲೆ ಅದರ ಸೊಂಟದ ಹಗ್ಗದ ಮೇಲೆ ಮನಸ್ಸಿಡುವವನಿಗೆ, ಉತ್ತಮ ಆನೆಯನ್ನೇ ತೊರೆಯುವಾಗ ಹಗ್ಗದ ಮೇಲಿನ ಮೋಹದಿಂದ ಏನು ಫಲ? ಹಾಗೆಯೇ ಸಜ್ಜನಶ್ರೇಷ್ಠನೇ, ಜಗತ್ಪತಿಯೇ, ರಾಜ್ಯವನ್ನೇ ತೊರೆದ ನನಗೆ ಧ್ವಜಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದ ಸೇನೆಯಿಂದ ಏನಾಗಬೇಕು? ‘ಎಲ್ಲವನ್ನೂ ನಾನು ಬಿಟ್ಟುಕೊಡುತ್ತೇನೆ; ನನಗೆ ನಾರುಮಡಿಗಳನ್ನು ಮಾತ್ರ ತರಲಿ’ ಎಂದು ಅವನು ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿ ಹೇಳುತ್ತಾನೆ. ಅನಂತರ ಅವನು ದಾಸಿಯರಿಗೆ ಗುದ್ದಲಿ ಮತ್ತು ಬುಟ್ಟಿ ಎರಡನ್ನೂ ತರುವಂತೆ ಆಜ್ಞಾಪಿಸುತ್ತಾನೆ, ಏಕೆಂದರೆ ಹದಿನಾಲ್ಕು ವರ್ಷ ಅವನು ಕಾಡಿನಲ್ಲಿ ವಾಸಿಸಬೇಕು — ಗುದ್ದಲಿಯಿಂದ ಗೆಡ್ಡೆಗಳನ್ನು ಅಗೆದು ತೆಗೆಯಬೇಕು, ಬುಟ್ಟಿಯಿಂದ ಹಣ್ಣುಗಳನ್ನು ಹೊರಬೇಕು. ಇಲ್ಲಿ ಗಮನಿಸಬೇಕು — ರಾಮನ ತ್ಯಾಗವು ಅರ್ಧವಲ್ಲ, ಪೂರ್ಣ; ಅವನು ರಾಜ್ಯವನ್ನು ಮಾತ್ರ ತ್ಯಜಿಸುವುದಿಲ್ಲ, ರಾಜವೇಷವನ್ನೂ ತೊರೆದು ತಾಪಸವೇಷವನ್ನೇ ಸ್ವೀಕರಿಸಲು ಬಯಸುತ್ತಾನೆ. ಇದೇ ಸಂಕಲ್ಪವು ಮುಂದಿನ ಘಟನೆಗಳಿಗೆ ಮೂಲ. ರಾಜನು ಕೊಟ್ಟ ಕೋಶ, ಸೇನೆ, ಪರಿಜನರು — ಎಲ್ಲವನ್ನೂ ಅವನು ಆ ಒಂದೇ ವಾಕ್ಯದಿಂದ ನಿರಾಕರಿಸಿದನು.
ಆಗ ಕೈಕೇಯಿ ಕೇವಲ ಅನುಮತಿಯನ್ನು ಕೊಟ್ಟದ್ದಲ್ಲದೆ, ತಾನೇ ನಾರುಮಡಿಗಳನ್ನು ತಂದು, ಮಹಾಜನಸಮೂಹದ ನಡುವೆ ನಾಚಿಕೆಯಿಲ್ಲದೆ ರಾಘವನಿಗೆ ‘ಉಟ್ಟುಕೋ’ ಎಂದು ಹೇಳಿದಳು. ಪುರುಷವ್ಯಾಘ್ರನಾದ ರಾಮನು ಆ ಎರಡು ನಾರುಮಡಿಗಳನ್ನು ಅವಳ ಕೈಯಿಂದ ಸ್ವೀಕರಿಸಿ, ತನ್ನ ನಯವಾದ ವಸ್ತ್ರವನ್ನು ಕಳಚಿಟ್ಟು, ಆ ಕ್ಷಣದಲ್ಲೇ ಮುನಿವಸ್ತ್ರಗಳನ್ನು ಉಟ್ಟುಕೊಂಡನು — ಅಲ್ಲಿ ತಡವಿಲ್ಲ, ವಿಷಾದವಿಲ್ಲ, ಪ್ರತಿಮಾತಿಲ್ಲ. ಲಕ್ಷ್ಮಣನೂ ಅಲ್ಲಿಯೇ ತಂದೆಯ ಎದುರು ಶುಭವಸ್ತ್ರಗಳನ್ನು ಬಿಟ್ಟು ತಾಪಸರ ಉಡುಪುಗಳನ್ನು ಹಿಡಿದನು; ತಮ್ಮನ ಅನುಸರಣೆಯೂ ಅಷ್ಟೇ ಶೀಘ್ರ. ಆದರೆ ಸೀತೆಯ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ಕವಿಯು ಧಾಟಿಯನ್ನು ಬದಲಾಯಿಸುತ್ತಾನೆ. ರೇಷ್ಮೆಯನ್ನುಟ್ಟ ಅವಳು ತಾನು ಉಡಲೆಂದು ಕೊಟ್ಟ ನಾರುಮಡಿಯನ್ನು ನೋಡಿ ಬೆದರಿದಳು — ಬಲೆಯನ್ನು ಕಂಡು ಜಿಂಕೆ ಬೆದರುವಂತೆ. ಈ ಉಪಮೆ ಸೂಕ್ಷ್ಮವಾದುದು — ಜಿಂಕೆ ಸಾವಿಗೆ ಹೆದರುವುದಿಲ್ಲ, ಹಿಂದೆಂದೂ ಕಾಣದ ಬಂಧನಕ್ಕೆ ಹೆದರುತ್ತದೆ; ಹಾಗೆಯೇ ಸೀತೆ ವನವಾಸಕ್ಕೆ ಹೆದರುವುದಿಲ್ಲ, ಪರಿಚಯವಿಲ್ಲದ ವೇಷದಿಂದ ಗೊಂದಲಗೊಳ್ಳುತ್ತಾಳೆ. ಅವಳು ಜನಕನ ರಾಜಕುಮಾರಿ, ದಶರಥನ ಸೊಸೆ; ಅಂತಹ ವಲ್ಕಲವನ್ನು ಅವಳು ಎಂದೂ ನೋಡಿರಲಿಲ್ಲ, ಮುಟ್ಟಿರಲಿಲ್ಲ. ಇಲ್ಲಿಂದಲೇ ಸರ್ಗದ ಕರುಣರಸ ಆರಂಭವಾಗುತ್ತದೆ. ಕೈಕೇಯಿ ತನ್ನ ಕೈಯಿಂದಲೇ ನಾರುಮಡಿಯನ್ನು ಕೊಟ್ಟದ್ದೇ ಅವಳ ನಿರ್ಲಜ್ಜತೆಯನ್ನು ಪ್ರಕಟಪಡಿಸುತ್ತದೆ, ಏಕೆಂದರೆ ಸೊಸೆಗೆ ವಲ್ಕಲವನ್ನು ಕೊಡಲು ಯಾವ ಅತ್ತೆಯೂ ಬಯಸಳು.
ನಾಚಿಕೊಂಡವಳಂತೆ, ಬಹಳ ಮನನೊಂದು, ಅವಳು ಕೈಕೇಯಿಯ ಕೈಯಿಂದ ಆ ದರ್ಭೆಯ ನಾರುಮಡಿಗಳನ್ನು ತೆಗೆದುಕೊಳ್ಳುತ್ತಾಳೆ. ಕಣ್ಣುಗಳು ಕಂಬನಿಯಿಂದ ತುಂಬಿರಲು, ಧರ್ಮವನ್ನು ಬಲ್ಲವಳೂ ಧರ್ಮದರ್ಶಿನಿಯೂ ಆದ ಜಾನಕಿ ಗಂಧರ್ವರಾಜನಂತಿರುವ ಪತಿಯನ್ನು ಕೇಳಿದಳು — ‘ಕಾಡಿನಲ್ಲಿ ವಾಸಿಸುವ ಮುನಿಗಳು ನಾರುಮಡಿಯನ್ನು ಹೇಗೆ ಕಟ್ಟಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾರೆ?’ ಈ ಪ್ರಶ್ನೆಯೇ ಅವಳ ಸ್ಥಿತಿಯನ್ನು ಪ್ರಕಟಪಡಿಸುತ್ತದೆ; ಅವಳು ಕಾಡನ್ನು ನಿರಾಕರಿಸುತ್ತಿಲ್ಲ, ಕೇವಲ ವಿಧಾನವನ್ನು ಅರಿಯಳು. ಹೀಗೆ ಅನಭ್ಯಸ್ತಳಾದ ಅವಳು ಮತ್ತೆ ಮತ್ತೆ ಗೊಂದಲಗೊಂಡಳು — ಮತ್ತೆ ಮತ್ತೆ ಮರೆತು ವ್ಯಾಕುಲಳಾದಳು. ಕೊನೆಗೆ ಒಂದು ನಾರುಮಡಿಯನ್ನು ಕೊರಳಿಗೆ ಹಾಕಿಕೊಂಡು, ಇನ್ನೊಂದನ್ನು ಕೈಯಲ್ಲಿ ಹಿಡಿದು, ನಾಚಿಕೆಗೊಂಡ ಜನಕನ ಮಗಳು ಅಲ್ಲಿ ಏನೂ ತೋಚದೆ ನಿಂತುಬಿಟ್ಟಳು — ಎಲ್ಲರೂ ನೋಡುತ್ತಿರುವಂತೆಯೇ ಸ್ತಬ್ಧಳಾಗಿ. ಅದನ್ನು ಕಂಡು ಧರ್ಮಧಾರಿಗಳಲ್ಲಿ ಶ್ರೇಷ್ಠನಾದ ರಾಮನು ಬೇಗನೆ ಬಂದು ತಾನೇ ಅವಳ ರೇಷ್ಮೆಯ ಮೇಲೆ ನಾರುಮಡಿಯನ್ನು ಕಟ್ಟಿದನು. ಇದೇ ಸರ್ಗದ ಮಧ್ಯಬಿಂದು. ರಾಮನು ದುಃಖಿತನಾಗಿದ್ದನೆಂದು ಕವಿ ಹೇಳುವುದಿಲ್ಲ; ಆದರೆ ಅವನು ರೇಷ್ಮೆಯನ್ನು ತೆಗೆದು ಕಟ್ಟದೆ ಅದರ ಮೇಲೆಯೇ ಕಟ್ಟುತ್ತಾನೆ ಎಂಬುದರಿಂದಲೇ ಅವನ ಮನಸ್ಸಿನ ಸ್ಥಿತಿ ಸೂಚಿತವಾಗುತ್ತದೆ — ಈಗಲೂ ಸೀತೆಯ ರಾಜಕುಮಾರಿತನವನ್ನು ಅವನು ಕಸಿದುಕೊಂಡಿಲ್ಲ. ಹಿಂದಿ ಭಾಷ್ಯವೂ ಇಲ್ಲಿ ‘ಮರೆತುಬಿಡುತ್ತಿದ್ದಳು’ ಎಂದು ಸ್ಮೃತಿಭ್ರಂಶವನ್ನೇ ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ, ಮೂರ್ಛೆಯನ್ನಲ್ಲ.
ಸೀತೆಗೆ ಉತ್ತಮವಾದ ನಾರುಮಡಿಯನ್ನು ಕಟ್ಟುತ್ತಿರುವ ರಾಮನನ್ನು ಕಂಡು ಅಂತಃಪುರದ ಸ್ತ್ರೀಯರು ಕಣ್ಣೀರು ಸುರಿಸಿದರು. ‘ಪರಮಾಯತ್ತೆ’ಯರಾದ — ಅತ್ಯಂತ ಖಿನ್ನರೂ ಪರವಶರೂ ಆದ — ಅವರು ಉರಿಯುವ ತೇಜಸ್ಸಿನ ರಾಮನಿಗೆ ಹೇಳಿದರು — ‘ಮಗೂ, ಈ ಮನಸ್ವಿನಿಯನ್ನು ವನವಾಸಕ್ಕೆ ನಿಯೋಜಿಸಿಲ್ಲ; ವರಗಳ ಮಾತು ರಾಮನನ್ನು ಮಾತ್ರ ಮುಟ್ಟಿತು, ಸೀತೆಯನ್ನಲ್ಲ. ತಂದೆಯ ಮಾತನ್ನು ಅನುಸರಿಸಿ ನೀನು ನಿರ್ಜನವಾದ ಕಾಡಿಗೆ ಹೋದಾಗ, ನಿನ್ನ ವಿರಹದಲ್ಲಿ ಇವಳನ್ನು ಕಾಣುವುದಾದರೂ ನಮಗೆ ಸಫಲವಾಗಲಿ, ಪ್ರಭುವೇ. ಲಕ್ಷ್ಮಣನನ್ನು ಸಹಾಯಕನಾಗಿ ಮಾಡಿಕೊಂಡು ನೀನು ಕಾಡಿಗೆ ಹೋಗು; ಈ ಕಲ್ಯಾಣಿ ತಾಪಸಳಂತೆ ಕಾಡಿನಲ್ಲಿ ವಾಸಿಸಲು ಯೋಗ್ಯಳಲ್ಲ. ಮಗನೇ, ನಮ್ಮ ಈ ಬೇಡಿಕೆಯನ್ನು ನಡೆಸಿಕೊಡು — ಭಾಮಿನಿ ಸೀತೆ ಇಲ್ಲಿಯೇ ಇರಲಿ. ಧರ್ಮನಿತ್ಯನಾದ ನೀನು ಈಗ ಸ್ವತಃ ಇಲ್ಲಿ ಉಳಿಯಲು ಬಯಸುವುದಿಲ್ಲ, ಅದು ಸರಿಯೇ; ಆದರೆ ಇವಳನ್ನು ಕರೆದುಕೊಂಡು ಹೋಗಬೇಡ.’ ಇವರ ಮಾತುಗಳಲ್ಲಿ ಆಜ್ಞೆಯಿಲ್ಲ, ಕೋಪವಿಲ್ಲ, ಕೇವಲ ದೈನ್ಯವೇ — ರಾಣಿಯರಾಗಿದ್ದರೂ ಅವರು ಬೇಡುತ್ತಾರೆ. ಆದರೂ ರಾಮನು ಉತ್ತರಿಸುವುದಿಲ್ಲ; ಮೌನವೇ ಅವನ ಉತ್ತರ. ಇದರಿಂದ ಕವಿಯು ತೋರಿಸುತ್ತಾನೆ — ಸೀತೆಯ ನಿಶ್ಚಯವನ್ನು ರಾಮನಿಂದಲೂ ಮುರಿಯಲಾಗದು. ‘ಪರಮಾಯತ್ತಾಃ’ ಎಂಬ ಪದವನ್ನು ಹಿಂದಿ ಭಾಷ್ಯದಲ್ಲಿ ‘ಅತ್ಯಂತ ಖಿನ್ನ’ ಎಂದು ವ್ಯಾಖ್ಯಾನಿಸಲಾಗಿದೆ; ಪರವಶತೆ ಮತ್ತು ದೈನ್ಯ ಎರಡನ್ನೂ ಇಲ್ಲಿ ಗ್ರಹಿಸಬೇಕು.
ಅವರ ಇಂತಹ ಮಾತುಗಳನ್ನು ಕೇಳುತ್ತಿದ್ದರೂ ದಶರಥನ ಮಗನು ತನಗೆ ಸಮಾನಶೀಲೆಯಾದ ಸೀತೆಗೆ ಹಾಗೆಯೇ ನಾರುಮಡಿಯನ್ನು ಕಟ್ಟಿದನು — ಪತ್ನಿಯ ಇಚ್ಛೆಯನ್ನೇ ಅವನು ಪ್ರಮಾಣವಾಗಿ ಸ್ವೀಕರಿಸುತ್ತಾನೆ. ಅವಳು ನಾರುಮಡಿಯನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸಿದಾಗ ರಾಜನ ಗುರುವಾದ ವಸಿಷ್ಠನು ಕಣ್ಣೀರಿಡುತ್ತಾ ಸೀತೆಯನ್ನು ತಡೆದು ಕೈಕೇಯಿಗೆ ಹೇಳಿದನು — ‘ಎಲ್ಲೆಮೀರಿದವಳೇ, ದುರ್ಬುದ್ಧಿಯೇ, ಕುಲಕಳಂಕಿನಿಯಾದ ಕೈಕೇಯಿಯೇ! ರಾಜನನ್ನು ವಂಚಿಸಿ ನೀನು ಮಿತಿಯಲ್ಲಿ ನಿಲ್ಲುತ್ತಿಲ್ಲ — ವರಗಳ ಎಲ್ಲೆಯನ್ನು ಮೀರುತ್ತಿದ್ದೀಯೆ. ಶೀಲಹೀನಳೇ, ದೇವಿ ಸೀತೆ ಕಾಡಿಗೆ ಹೋಗಬೇಕಾಗಿಲ್ಲ; ಅವಳು ರಾಮನಿಗೆ ಸಿದ್ಧವಾಗಿರುವ ಆಸನದಲ್ಲಿಯೇ ಕುಳಿತು ಕಾರ್ಯ ನಿರ್ವಹಿಸುವಳು. ವಿವಾಹಿತರಾದ ಎಲ್ಲ ಗೃಹಸ್ಥರಿಗೂ ಪತ್ನಿಯೇ ಆತ್ಮ; ಆದ್ದರಿಂದ ಇವಳೇ ರಾಮನ ಆತ್ಮವೆಂದು ತಿಳಿದು ಇವಳು ಭೂಮಿಯನ್ನು ಪಾಲಿಸುವಳು.’ ಗುರುವಿನ ಈ ಯುಕ್ತಿಯನ್ನು ಸ್ಮರಿಸಬೇಕು — ಅವನು ಆರ್ದ್ರತೆಯಿಂದ ಬೇಡುವುದಿಲ್ಲ, ವರದ ಅಕ್ಷರಾರ್ಥವನ್ನೇ ಆಶ್ರಯಿಸಿ ತರ್ಕದಿಂದ ಕೈಕೇಯಿಯನ್ನು ಕಟ್ಟಿಹಾಕುತ್ತಾನೆ. ನೀನು ಯಾವುದನ್ನು ಬೇಡಲಿಲ್ಲವೋ ಅದನ್ನು ನೀನು ಪಡೆದಿಲ್ಲ; ರಾಮನ ವನವಾಸವನ್ನು ಮಾತ್ರ ಬೇಡಲಾಯಿತು, ಸೀತೆಯದಲ್ಲ. ಇದೇ ಯುಕ್ತಿಯನ್ನು ಮುಂದಿನ ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ವಿಸ್ತರಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ‘ತುಲ್ಯಶೀಲೆ’ ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಕವಿಯು ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿ ಹೇಳುತ್ತಾನೆ — ಸೀತೆಯ ಶೀಲವು ರಾಮನ ಶೀಲಕ್ಕೆ ಸಮಾನ, ಆದ್ದರಿಂದ ಅವಳ ನಿಶ್ಚಯವೂ ಅಷ್ಟೇ ದೃಢ.
ವಸಿಷ್ಠನು ಮತ್ತೆ ಹೇಳುತ್ತಾನೆ — ‘ಒಂದು ವೇಳೆ ವೈದೇಹಿ ರಾಮನೊಡನೆ ಕಾಡಿಗೆ ಹೋಗುವಳಾದರೆ ನಾವೂ ಅಲ್ಲಿಗೆ ಹಿಂಬಾಲಿಸುವೆವು, ಈ ನಗರವೂ ಹೋಗುವುದು. ಪತ್ನಿಯೊಡನೆ ರಾಘವನು ಎಲ್ಲಿರುವನೋ ಅಲ್ಲಿಗೇ ಗಡಿಕಾವಲುಗಾರರೂ ಹೋಗುವರು; ಜೀವನೋಪಾಯದ ಸಾಧನಗಳೊಡನೆ ರಾಷ್ಟ್ರವೂ, ಪರಿವಾರದೊಡನೆ ನಗರವೂ ಅಲ್ಲಿಗೇ ಹೋಗುವುವು. ಭರತನೂ ಶತ್ರುಘ್ನನೊಡನೆ ನಾರುಮಡಿಯನ್ನುಟ್ಟು ವನಚರನಾಗಿ ಕಾಡಿನಲ್ಲಿ ವಾಸಿಸುವ ಅಣ್ಣ ಕಾಕುತ್ಸ್ಥನೊಡನೆ ವಾಸಿಸುವನು. ಆಮೇಲೆ ನೀನೊಬ್ಬಳೇ, ದುರ್ನಡತೆಯವಳಾಗಿ, ಪ್ರಜೆಗಳ ಅಹಿತದಲ್ಲಿ ನೆಲೆಸಿ, ಬರಿದಾದ, ಜನರೆಲ್ಲ ಹೊರಟುಹೋದ, ಮರಗಳು ಮಾತ್ರ ಉಳಿದಿರುವ ಭೂಮಿಯನ್ನು ಆಳು.’ ಕೊನೆಗೆ ಅವನು ಸೂತ್ರರೂಪದಲ್ಲಿ ಹೇಳುತ್ತಾನೆ — ‘ರಾಮನು ಭೂಪತಿಯಲ್ಲದ ರಾಷ್ಟ್ರವು ರಾಷ್ಟ್ರವೇ ಆಗುವುದಿಲ್ಲ; ರಾಮನು ಎಲ್ಲಿ ವಾಸಿಸುವನೋ ಆ ಕಾಡೇ ರಾಷ್ಟ್ರವಾಗುವುದು.’ ಈ ವಾಕ್ಯವೇ ಈ ಸರ್ಗದ ಸಾರ — ರಾಷ್ಟ್ರವೆಂದರೆ ಭೂಮಿಯಲ್ಲ, ಕೋಟೆಯಲ್ಲ, ಜನರ ಅನುರಾಗವೇ. ಕೈಕೇಯಿಯ ಕೈಯಲ್ಲಿ ಅಯೋಧ್ಯೆ ಉಳಿಯಲಿ, ಆದರೆ ಅದು ಬರಿದಾಗುವುದು; ರಾಮನ ಹೆಜ್ಜೆಯನ್ನನುಸರಿಸುವ ವನಭೂಮಿಯೇ ಸಜೀವವಾದ ರಾಷ್ಟ್ರವಾಗುವುದು. ‘ಅಂತಪಾಲರು’ ಎಂದರೆ ಗಡಿಯನ್ನು ಕಾಯುವವರು; ಅವರೂ ಹೊರಟುಹೋದರೆ ರಾಜ್ಯಕ್ಕೆ ಗಡಿಯೇ ಉಳಿಯುವುದಿಲ್ಲ.
ವಸಿಷ್ಠನು ಕೈಕೇಯಿಯ ಮೂಲ ಉದ್ದೇಶವನ್ನೇ ಭೇದಿಸುತ್ತಾನೆ — ‘ಭರತನು ನಿಜವಾಗಿಯೂ ಮಹೀಪತಿ ದಶರಥನ ಮಗನಾಗಿ ಹುಟ್ಟಿದವನಾದರೆ, ತಂದೆ ಕೊಡದ ಭೂಮಿಯನ್ನು ಆಳಲು ಅವನು ಬಯಸುವುದಿಲ್ಲ, ನಿನ್ನೊಡನೆ ಮಗನಂತೆ ವಾಸಿಸಲೂ ಬಯಸುವುದಿಲ್ಲ. ನೀನು ಭೂತಲದಿಂದ ಆಕಾಶಕ್ಕೆ ಹಾರಿದರೂ, ತಂದೆಯ ವಂಶದ ಚಾರಿತ್ರ್ಯವನ್ನು ಬಲ್ಲ ಅವನು ಬೇರೆ ರೀತಿಯಲ್ಲಿ ಮಾಡುವುದಿಲ್ಲ.’ ಅನಂತರ ನಿಷ್ಕರ್ಷೆ — ‘ಹೀಗೆ ಮಗನ ಮೇಲಿನ ಆಸೆಯಿಂದ ನೀನು ಮಗನಿಗೇ ಅಪ್ರಿಯವನ್ನು ಮಾಡಿದ್ದೀಯೆ; ಏಕೆಂದರೆ ರಾಮನನ್ನು ಅನುಸರಿಸದವನು ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಯಾರೂ ಇಲ್ಲ.’ ಕೊನೆಗೆ ಅವನು ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷ ಪ್ರಮಾಣವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತಾನೆ — ‘ಇಂದೇ ನೀನು ಕಾಣುವೆ: ರಾಮನೊಡನೆ ಹೋಗುತ್ತಿರುವ ಪಶುಗಳನ್ನೂ, ಸರ್ಪಗಳನ್ನೂ, ಮೃಗಗಳನ್ನೂ, ಪಕ್ಷಿಗಳನ್ನೂ, ಅವನತ್ತ ಮುಖಮಾಡಿರುವ ಮರಗಳನ್ನೂ.’ ಪ್ರಾಣಿಗಳೂ ಮರಗಳೂ ರಾಮನನ್ನು ಹಿಂಬಾಲಿಸುವಾಗ ಮನುಷ್ಯರ ಮಾತೇನು? ಹೀಗೆ ವಸಿಷ್ಠನು ಕೈಕೇಯಿಗೆ ಎರಡು ಏಟುಗಳನ್ನು ಕೊಡುತ್ತಾನೆ — ಮೊದಲು ಅವಳ ಧರ್ಮಕ್ಕೆ, ಆಮೇಲೆ ಅವಳ ಸ್ವಾರ್ಥಕ್ಕೂ. ಮಗನಿಗಾಗಿ ಮಾಡಿದ್ದು ಮಗನಿಗೇ ಅನರ್ಥವಾಯಿತು — ಇದೇ ಅವಳ ಕರ್ಮದ ಫಲಪರಿಣಾಮ. ‘ಆಕಾಶಕ್ಕೆ ಹಾರಿದರೂ’ ಎಂಬ ಅತಿಶಯೋಕ್ತಿಯಿಂದ ವಸಿಷ್ಠನು ಕೈಕೇಯಿಯ ಪ್ರಯತ್ನದ ನಿಷ್ಫಲತೆಯನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತಾನೆ.
ಕೊನೆಯ ನಾಲ್ಕು ಶ್ಲೋಕಗಳು ಉಪಜಾತಿ ವೃತ್ತದಲ್ಲಿ ರಚಿತವಾಗಿವೆ; ಇದು ಸರ್ಗಾಂತ್ಯದಲ್ಲಿ ವೇಗದ ಏರಿಕೆಯನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ. ವಸಿಷ್ಠನು ಆಜ್ಞಾಪಿಸುತ್ತಾನೆ — ‘ದೇವಿ, ನಾರುಮಡಿಯನ್ನು ತೆಗೆದುಹಾಕಿ ಸೊಸೆಗೆ ಉತ್ತಮವಾದ ಆಭರಣಗಳನ್ನು ಕೊಡು; ಇವಳಿಗೆ ನಾರುಮಡಿ ವಿಧಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿಲ್ಲ’ ಎಂದು ಹೇಳಿ ಅವನು ಆ ಉಡುಪನ್ನು ತಡೆದನು. ‘ಕೇಕಯರಾಜನ ಮಗಳೇ, ವರದಲ್ಲಿ ನೀನು ರಾಮನೊಬ್ಬನ ಕಾಡಿನ ವಾಸವನ್ನು ಮಾತ್ರ ಬೇಡಿದೆ, ಸೀತೆಯದನ್ನಲ್ಲ; ಆದ್ದರಿಂದ ಇವಳು ಅಲಂಕೃತಳಾಗಿ, ನಿತ್ಯವೂ ಶೃಂಗಾರಗೊಂಡು ಅರಣ್ಯದಲ್ಲಿ ರಾಘವನೊಡನೆ ವಾಸಿಸಲಿ. ಮುಖ್ಯವಾದ ವಾಹನಗಳಿಂದಲೂ ಪರಿಚಾರಕರಿಂದಲೂ ಸುತ್ತುವರಿದು, ಎಲ್ಲ ವಸ್ತ್ರಗಳೊಡನೆಯೂ ಸಾಮಗ್ರಿಗಳೊಡನೆಯೂ ರಾಜಕುಮಾರಿ ಸುಖವಾಗಿ ಹೋಗಲಿ — ವರಗಳನ್ನು ಕೊಡುವಾಗ ನೀನು ಇವಳನ್ನು ಬೇಡಲಿಲ್ಲ.’ ಹೀಗೆ ಅಪ್ರತಿಮ ಪ್ರಭಾವವುಳ್ಳ, ವಿಪ್ರಶ್ರೇಷ್ಠನಾದ ಗುರುವು ಮಾತನಾಡುತ್ತಿದ್ದರೂ ಸೀತೆ ತನ್ನ ಭಾವದಿಂದ ಹಿಂದೆ ಸರಿಯಲಿಲ್ಲ. ಏಕೆಂದರೆ ಅವಳು ಪ್ರಿಯಪತಿಯನ್ನು ಅನುಕರಿಸಬಯಸಿದವಳು — ಅವನ ವೇಷವನ್ನೇ ತಾನೂ ಧರಿಸಲು ಇಚ್ಛಿಸುವವಳು. ಹೀಗೆ ಸರ್ಗವು ವಿರೋಧಾಭಾಸದಿಂದ ಮುಗಿಯುತ್ತದೆ: ಗುರುವಿನ ಆಜ್ಞೆ ಸೀತೆಗೆ ಆಭರಣಗಳನ್ನು ಕೊಡುತ್ತದೆ, ಸೀತೆಯಾದರೋ ವಲ್ಕಲವನ್ನೇ ಆರಿಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾಳೆ. ಮುಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ದಶರಥನು ತಾನೇ ಇದೇ ವಿಷಯವನ್ನು ಎತ್ತುವನು.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्येऽयोध्याकाण्डे सप्तत्रिंशः सर्गः॥ ३७॥