॥वाल्मीकिरामायणम् ಅಯೋಧ್ಯಾಕಾಂಡ · 36ನೇ ಸರ್ಗ

ಅಯೋಧ್ಯಾಕಾಂಡ

ಸರ್ಗ

ಸಿದ್ಧಾರ್ಥನು ಹೇಳಿದ ಅಸಮಂಜನ ಉಪಾಖ್ಯಾನ

ರಾಮನೊಂದಿಗೆ ಸೇನೆಯನ್ನೂ ಕೋಶವನ್ನೂ ಕಳುಹಿಸಬೇಕೆಂಬ ರಾಜನ ಆಜ್ಞೆ, ಕೈಕೇಯಿಯ ಪ್ರತಿಷೇಧ, ಅಸಮಂಜನ ಉಪಾಖ್ಯಾನದಿಂದ ಸಿದ್ಧಾರ್ಥನು ಕೈಕೇಯಿಗೆ ತಿಳಿವು ಹೇಳುವುದು, ತಾನೇ ರಾಮನನ್ನು ಹಿಂಬಾಲಿಸಬೇಕೆಂಬ ರಾಜನ ಇಚ್ಛೆ

ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಸುಮಂತ್ರನು ಮಾಡಿದ ನಿಂದೆ ನಿಷ್ಫಲವಾಯಿತು. ಇಲ್ಲಿ ತನ್ನದೇ ಪ್ರತಿಜ್ಞೆಯಿಂದ ಪೀಡಿತನಾದ ಇಕ್ಷ್ವಾಕುವಂಶದ ರಾಜನು ಕಣ್ಣೀರಿಡುತ್ತಾ ದೀರ್ಘವಾಗಿ ನಿಟ್ಟುಸಿರುಬಿಟ್ಟು ಮತ್ತೆ ಸುಮಂತ್ರನಿಗೇ ಹೇಳಿದನು — ‘ಸೂತನೇ, ರತ್ನಗಳಿಂದ ತುಂಬಿದ ಚತುರಂಗಬಲದ ಸೇನೆಯನ್ನು ರಾಘವನನ್ನು ಹಿಂಬಾಲಿಸುವುದಕ್ಕಾಗಿ ಬೇಗನೆ ಸಿದ್ಧಪಡಿಸು. ರೂಪದಿಂದ ಜೀವಿಸುವ ವಾದ್ಯಗಾರ್ತಿಯರಾದ ಸ್ತ್ರೀಯರೂ ಮಹಾಧನಿಕರಾದ ವರ್ತಕರೂ ಚೆನ್ನಾಗಿ ಹರಡಿಕೊಂಡು ಕುಮಾರನ ಸೇನೆಗಳನ್ನು ಶೋಭಿಸಲಿ. ಈ ರಾಮನನ್ನು ಆಶ್ರಯಿಸಿ ಜೀವಿಸುವವರಿಗೂ, ಯಾರ ಪರಾಕ್ರಮದಿಂದ ಅವನು ಸಂತೋಷಪಡುತ್ತಾನೋ ಅವರಿಗೂ ಬಗೆಬಗೆಯ ಧನವನ್ನು ಕೊಟ್ಟು ಅವರನ್ನೂ ಇಲ್ಲಿ ನಿಯೋಜಿಸು. ಮುಖ್ಯವಾದ ಆಯುಧಗಳೂ, ಪುರಜನರೂ, ಬಂಡಿಗಳೂ, ಅರಣ್ಯವನ್ನು ಬಲ್ಲ ಬೇಡರೂ ಕಾಕುತ್ಸ್ಥನನ್ನು ಹಿಂಬಾಲಿಸಲಿ.’ ಇಲ್ಲಿ ರಾಜನ ಆಶಯವನ್ನು ಮನನ ಮಾಡಬೇಕು — ಕೈಕೇಯಿಯ ವರದಲ್ಲಿ ‘ರಾಮನು ವನಕ್ಕೆ ಹೋಗಲಿ’ ಎಂದಷ್ಟೇ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ, ‘ಒಂಟಿಯಾಗಿ ಅಥವಾ ಬಡವನಾಗಿ ಹೋಗಲಿ’ ಎಂದಲ್ಲ; ಆದ್ದರಿಂದ ವರದ ಅಕ್ಷರವನ್ನು ಪಾಲಿಸುತ್ತಲೇ ಅವನು ಮಗನ ಸುಖವನ್ನು ರಕ್ಷಿಸಲು ಬಯಸುತ್ತಾನೆ. ಈ ಯುಕ್ತಿಯು ಧರ್ಮಕ್ಕೆ ವಿರುದ್ಧವಲ್ಲ, ಆದರೆ ಕೈಕೇಯಿ ಅದನ್ನು ಸಹಿಸಲಾರಳು. ಸೇನೆಯ ಚತುರಂಗತ್ವ, ಗಣಿಕೆಯರ ಮತ್ತು ವರ್ತಕರ ಪಯಣ, ಆಯುಧಗಳನ್ನೂ ಬಂಡಿಗಳನ್ನೂ ಕಳುಹಿಸುವುದು — ಇವೆಲ್ಲದರಿಂದ ರಾಜನು ವನವಾಸವನ್ನು ಒಂದು ವನಯಾತ್ರೆಯನ್ನಾಗಿ ಪರಿವರ್ತಿಸಲು ಬಯಸುತ್ತಾನೆ. ಬೇಡರ ಉಲ್ಲೇಖವು ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಅರ್ಥಪೂರ್ಣ, ಏಕೆಂದರೆ ಕಾಡಿನ ದಾರಿಗಳನ್ನೂ ನೀರಿನ ತಾಣಗಳನ್ನೂ ಬಲ್ಲವರು ಅವರೇ.

ರಾಜನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ — ‘ಮೃಗಗಳನ್ನೂ ಆನೆಗಳನ್ನೂ ಬೇಟೆಯಾಡುತ್ತಾ, ಕಾಡಿನ ಜೇನನ್ನು ಕುಡಿಯುತ್ತಾ, ಬಗೆಬಗೆಯ ನದಿಗಳನ್ನು ನೋಡುತ್ತಾ ಅವನು ರಾಜ್ಯವನ್ನು ನೆನೆಯುವುದೇ ಇಲ್ಲ. ನನ್ನಲ್ಲಿ ಯಾವ ಧಾನ್ಯಕೋಶವೂ ಧನಕೋಶವೂ ಇದೆಯೋ, ಅವೆರಡೂ ನಿರ್ಜನವಾದ ಕಾಡಿನಲ್ಲಿ ವಾಸಿಸುವ ರಾಮನನ್ನೇ ಹಿಂಬಾಲಿಸಲಿ. ಪುಣ್ಯಪ್ರದೇಶಗಳಲ್ಲಿ ಯಜ್ಞಮಾಡುತ್ತಾ, ಯೋಗ್ಯವಾದ ದಕ್ಷಿಣೆಗಳನ್ನು ಕೊಡುತ್ತಾ, ಋಷಿಗಳೊಡನೆ ಸೇರಿಕೊಂಡು ಅವನು ಕಾಡಿನಲ್ಲಿ ಸುಖವಾಗಿ ವಾಸಿಸುವನು. ಮಹಾಬಾಹುವಾದ ಭರತನು ಅಯೋಧ್ಯೆಯನ್ನು ಪಾಲಿಸಲಿ; ಶ್ರೀಮಂತನಾದ ರಾಮನಿಗಾದರೋ ಎಲ್ಲ ಬಯಕೆಗಳೂ ಒದಗಿಸಲ್ಪಡಲಿ.’ ಇಲ್ಲಿ ರಾಜನ ಚಿತ್ತದ ದ್ವಂದ್ವ ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿದೆ — ಬಾಯಿಂದ ಅವನು ವನವಾಸವನ್ನು ಒಪ್ಪಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ, ಆದರೆ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಆ ವನವಾಸವನ್ನೇ ಉತ್ಸವದಂತೆ ಮಾಡಬಯಸುತ್ತಾನೆ. ‘ರಾಜ್ಯವನ್ನು ನೆನೆಯುವುದಿಲ್ಲ’ ಎಂಬ ಮಾತು ವಾಸ್ತವವಾಗಿ ತಂದೆಗೇ ಸಮಾಧಾನ, ರಾಮನಿಗಲ್ಲ; ಏಕೆಂದರೆ ರಾಮನು ರಾಜ್ಯವನ್ನು ಮೊದಲೇ ಮರೆತುಬಿಟ್ಟಿದ್ದಾನೆ. ‘ಯಜ್ಞಮಾಡುತ್ತಾ, ಯೋಗ್ಯ ದಕ್ಷಿಣೆಗಳನ್ನು ಕೊಡುತ್ತಾ’ ಎಂಬ ಪದಗಳಿಂದ ರಾಜನು ಸೂಚಿಸುತ್ತಾನೆ — ಕೋಶವು ಅಲ್ಲಿ ಭೋಗಕ್ಕಲ್ಲ, ಯಜ್ಞ ದಾನಗಳ ಮೂಲಕ ಧರ್ಮಕ್ಕೆ ಉಪಯೋಗವಾಗಲಿ; ಹೀಗೆ ವನವಾಸವೂ ರಾಜಧರ್ಮದ ಒಂದು ಪ್ರಕಾರವೇ ಆಗುವುದು.

ಕಾಕುತ್ಸ್ಥನು ಹೀಗೆ ಹೇಳುತ್ತಿರಲು ಕೈಕೇಯಿಗೆ ಭಯವುಂಟಾಯಿತು; ಅವಳ ಮುಖ ಒಣಗಿತು, ಧ್ವನಿ ಕಟ್ಟಿಕೊಂಡಿತು. ವಿಷಣ್ಣಳಾಗಿ, ಭಯಗೊಂಡು, ಒಣಗುತ್ತಿರುವ ಮುಖದಿಂದ ಅವಳು ರಾಜನಿಗೆ ಎದುರಾಗಿ ನಿಂತು ಹೇಳಿದಳು — ‘ಸಾಧುವೇ, ತಿಳಿಯಾದ ಸಾರವನ್ನು ಕುಡಿದುಬಿಟ್ಟ ಸುರೆಯಂತೆ ಧನವಿಲ್ಲದ, ಸ್ವಾದವೇ ಇಲ್ಲದ, ಬರಿದಾದ ರಾಜ್ಯವನ್ನು ಭರತನು ಸ್ವೀಕರಿಸುವುದಿಲ್ಲ.’ ನಾಚಿಕೆಯನ್ನು ತೊರೆದ ಕೈಕೇಯಿ ಹೀಗೆ ಅತಿ ಕ್ರೂರವಾಗಿ ಮಾತನಾಡುತ್ತಿರಲು ರಾಜ ದಶರಥನು ಆ ವಿಶಾಲಾಕ್ಷಿಗೆ ಹೇಳಿದನು — ‘ಅಹಿತಳೇ, ನೊಗಕ್ಕೆ ಕಟ್ಟಿ ಭಾರವನ್ನು ಎಳೆಯುತ್ತಿರುವ ನನ್ನನ್ನೇ ಏಕೆ ತಿವಿಯುತ್ತೀಯೆ? ಈ ಅನಾರ್ಯ ಕೃತ್ಯವನ್ನು ಆರಂಭಿಸಿದ್ದಾಗ ಆಗಲೇ ಏಕೆ ತಡೆಯಲಿಲ್ಲ?’ ಇಲ್ಲಿ ಕವಿಯು ಕೈಕೇಯಿಯ ಮೂರು ದೈಹಿಕ ಚಿಹ್ನೆಗಳನ್ನು ನಿರ್ದೇಶಿಸಿದ್ದಾನೆ — ಭಯ, ಮುಖ ಒಣಗುವುದು, ಸ್ವರಭಂಗ; ಲೋಭಕ್ಕೆ ಮಿತಿಯೇ ಇಲ್ಲ, ಆದ್ದರಿಂದ ಎರಡು ವರಗಳನ್ನು ಪಡೆದ ಮೇಲೂ ಅವಳು ಶಂಕಿಸುತ್ತಾಳೆ. ರಾಜನ ಆಕ್ಷೇಪದಲ್ಲಿ ರಥದ ರೂಪಕವಿದೆ — ನೊಗಕ್ಕೆ ಕಟ್ಟಿದವನೇ ಎಳೆಯುತ್ತಾನೆ; ಅವನನ್ನು ಮತ್ತೆ ಚಾಟಿಯಿಂದ ಹೊಡೆಯುವುದು ಕ್ರೌರ್ಯವೇ ಸರಿ. ‘ಆಗಲೇ ಏಕೆ ತಡೆಯಲಿಲ್ಲ’ ಎಂಬ ಪ್ರಶ್ನೆಯಿಂದ ಅವನು ತೋರಿಸುತ್ತಾನೆ — ನಿಷೇಧವೇ ಉದ್ದೇಶವಾಗಿದ್ದರೆ ಅದನ್ನು ವರ ಪಡೆಯುವ ಸಮಯದಲ್ಲೇ ಹೇಳಬೇಕಿತ್ತು; ಈಗ ಭಾರವನ್ನು ಹೊರಿಸಿ ಮತ್ತೆ ಅಡ್ಡಿಪಡಿಸುವುದು ಉಚಿತವಲ್ಲ.

ಕೋಪದಿಂದ ಕೂಡಿದ ಅವನ ಆ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ಆ ಸುಂದರಿ ಕೈಕೇಯಿ ಇಮ್ಮಡಿ ಕೋಪಗೊಂಡು ರಾಜನಿಗೆ ಹೀಗೆ ಹೇಳಿದಳು — ‘ನಿನ್ನದೇ ವಂಶದಲ್ಲಿ ಸಗರನು ಅಸಮಂಜನೆಂದು ಪ್ರಸಿದ್ಧನಾದ ತನ್ನ ಹಿರಿಯ ಮಗನನ್ನು ಹೊರಹಾಕಿದನು; ಹಾಗೆಯೇ ಇವನೂ ಹೋಗತಕ್ಕವನು.’ ಹೀಗೆ ಹೇಳಲ್ಪಟ್ಟ ರಾಜ ದಶರಥನು ‘ಧಿಕ್’ ಎಂದಷ್ಟೇ ಹೇಳಿದನು; ಎಲ್ಲ ಜನರೂ ನಾಚಿಕೆಗೊಂಡರು, ಆದರೆ ಅವಳು ಅದನ್ನು ಅರಿಯಲಿಲ್ಲ. ‘ಅರಿಯಲಿಲ್ಲ’ ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಕವಿಯು ಅವಳ ಮೋಹದ ಗಾಢತೆಯನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತಾನೆ — ಧಿಕ್ಕಾರದ ಅರ್ಥವನ್ನೂ ಅವಳು ಗ್ರಹಿಸುವುದಿಲ್ಲ. ಸಗರನ ದೃಷ್ಟಾಂತವು ಅವಳ ಕುತರ್ಕ, ಏಕೆಂದರೆ ಅಸಮಂಜನು ದುಷ್ಕರ್ಮದಿಂದ ತ್ಯಜಿಸಲ್ಪಟ್ಟವನು, ರಾಮನಾದರೋ ನಿರ್ದೋಷಿ; ಇದೇ ಭೇದವನ್ನು ಸಿದ್ಧಾರ್ಥನು ಮುಂದೆ ಸ್ಪಷ್ಟಪಡಿಸುವನು. ‘ಧಿಕ್’ ಎಂಬ ಒಂದೇ ಶಬ್ದವೇ ರಾಜನ ಉತ್ತರ — ಶೋಕದಿಂದ ವಾಣಿ ಕ್ಷೀಣವಾಗಿದೆ, ಕೋಪದಿಂದ ಮಾತು ಕಟ್ಟಿಹೋಗಿದೆ; ಇಷ್ಟರಿಂದಲೇ ಕವಿಯು ಅವನ ಅಸಹಾಯಕತೆಯನ್ನು ವ್ಯಕ್ತಪಡಿಸುತ್ತಾನೆ.

ಅಲ್ಲಿ ಸಿದ್ಧಾರ್ಥನೆಂಬ ವೃದ್ಧ ಮಹಾಮಂತ್ರಿಯಿದ್ದನು — ಶುಚಿಯಾದವನು, ರಾಜನಿಂದ ಬಹುವಾಗಿ ಮನ್ನಣೆ ಪಡೆದವನು; ಅವನು ಕೈಕೇಯಿಗೆ ಹೀಗೆ ಹೇಳಿದನು — ‘ಅಸಮಂಜನು ದಾರಿಯಲ್ಲಿ ಆಡುತ್ತಿದ್ದ ಮಕ್ಕಳನ್ನು ಹಿಡಿದು ಸರಯೂ ನದಿಗೆ ಎಸೆದು ಸಂತೋಷಪಡುತ್ತಿದ್ದನು; ಆದ್ದರಿಂದ ಅವನು ದುರ್ಬುದ್ಧಿ. ಅವನನ್ನು ಕಂಡು ಎಲ್ಲ ಪುರಜನರೂ ಕೋಪಗೊಂಡು ರಾಜನಿಗೆ ಹೇಳಿದರು — ರಾಷ್ಟ್ರವರ್ಧನನೇ, ಒಬ್ಬ ಅಸಮಂಜನನ್ನು ಆರಿಸಿಕೋ, ಇಲ್ಲವೇ ನಮ್ಮನ್ನು. ಆಗ ರಾಜನು ಅವರನ್ನು ಕೇಳಿದನು — ಈ ಭಯಕ್ಕೆ ಕಾರಣವೇನು? ರಾಜನಿಂದ ಹೀಗೆ ಕೇಳಲ್ಪಟ್ಟ ಆ ಪ್ರಜೆಗಳು ಹೇಳಿದರು — ಇವನು ಆಡುತ್ತಿರುವ ನಮ್ಮ ಮಕ್ಕಳನ್ನು, ದಿಗ್ಭ್ರಾಂತರಾದ ಬಾಲಕರನ್ನು ಸರಯೂವಿಗೆ ಎಸೆದು ಮೂರ್ಖತನದಿಂದ ಅಪಾರ ಸಂತೋಷವನ್ನು ಅನುಭವಿಸುತ್ತಾನೆ.’ ಇಲ್ಲಿ ಸಿದ್ಧಾರ್ಥನ ಕೌಶಲವನ್ನು ಗಮನಿಸಬೇಕು — ಅವನು ಕೈಕೇಯಿಯನ್ನು ನಿಂದಿಸುವುದಿಲ್ಲ, ಬದಲಾಗಿ ಅವಳದೇ ದೃಷ್ಟಾಂತವನ್ನು ವಿಸ್ತಾರವಾಗಿ ಹೇಳುತ್ತಾನೆ, ಅದರಿಂದ ಅವಳೇ ಅದರ ಅನೌಚಿತ್ಯವನ್ನು ಕಾಣಲಿ ಎಂದು. ವೃದ್ಧತ್ವ, ಶುಚಿತ್ವ, ರಾಜನ ಮನ್ನಣೆ — ಈ ಮೂರು ವಿಶೇಷಣಗಳು ಸಿದ್ಧಾರ್ಥನ ಮಾತಿನ ಪ್ರಾಮಾಣ್ಯವನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸುತ್ತವೆ. ಪುರಜನರ ಮಾತನ್ನೂ ಮನನ ಮಾಡಬೇಕು — ಅವರು ಸ್ವಾರ್ಥವನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಿಲ್ಲ, ತಮ್ಮ ಮಕ್ಕಳ ವಧೆಯಿಂದ ರಕ್ಷಣೆಯನ್ನು ಬೇಡುತ್ತಿದ್ದಾರೆ.

‘ಪ್ರಜೆಗಳ ಆ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ಆ ನರಾಧಿಪನು ಅವರಿಗೆ ಪ್ರಿಯವನ್ನು ಮಾಡಬಯಸಿ ಅಹಿತನಾದ ಆ ಮಗನನ್ನು ತ್ಯಜಿಸಿದನು. ಅವನನ್ನು ಹೆಂಡತಿಯೊಡನೆ, ಪರಿವಾರದೊಡನೆ ಬೇಗನೆ ವಾಹನದಲ್ಲಿ ಕೂರಿಸಿ ‘ಇವನನ್ನು ಜೀವನಪರ್ಯಂತ ಗಡೀಪಾರು ಮಾಡಿ’ ಎಂದು ತಂದೆ ಅವರಿಗೆ ಆಜ್ಞಾಪಿಸಿದನು. ಆ ಅಸಮಂಜನು ಗುದ್ದಲಿಯನ್ನೂ ಬುಟ್ಟಿಯನ್ನೂ ಹಿಡಿದು ಗಿರಿದುರ್ಗಗಳನ್ನು ನೋಡುತ್ತಾ, ಪಾಪಕರ್ಮಿಯಂತೆ ಎಲ್ಲ ದಿಕ್ಕುಗಳಲ್ಲಿ ಅಲೆದಾಡಿದನು. ಹೀಗೆ ಸುಧಾರ್ಮಿಕನಾದ ರಾಜ ಸಗರನು ಇವನನ್ನು ತ್ಯಜಿಸಿದನು. ರಾಮನಾದರೋ ಯಾವ ಪಾಪವನ್ನು ಮಾಡಿದನು, ಅವನನ್ನು ಹೀಗೆ ತಡೆಹಿಡಿಯುವುದಕ್ಕೆ?’ ಇಲ್ಲಿ ಸಿದ್ಧಾರ್ಥನ ತರ್ಕ ಪೂರ್ಣವಾಗುತ್ತದೆ — ತ್ಯಾಗಕ್ಕೆ ಕಾರಣ ಪಾಪವೇ, ತಂದೆಯ ಇಚ್ಛೆಯಲ್ಲ; ಅಸಮಂಜನು ಬಾಲಹತ್ಯೆಯಿಂದ ತ್ಯಜಿಸಲ್ಪಟ್ಟನು, ರಾಮನಲ್ಲಿ ಅಂತಹ ಯಾವ ದೋಷವೂ ಇಲ್ಲ. ಸಗರನಿಗೆ ಕೊಟ್ಟ ‘ಸುಧಾರ್ಮಿಕ’ ಎಂಬ ವಿಶೇಷಣವೂ ಅರ್ಥಪೂರ್ಣ — ಧಾರ್ಮಿಕನಾದ ರಾಜನೂ ಮಗನನ್ನು ತ್ಯಜಿಸುತ್ತಾನೆ, ಆದರೆ ಕಾರಣದಿಂದಲೇ. ‘ಗುದ್ದಲಿ ಬುಟ್ಟಿಗಳನ್ನು ಹಿಡಿದು’ ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಅಸಮಂಜನ ದೀನತೆ ತೋರಿಸಲ್ಪಡುತ್ತದೆ — ರಾಜಕುಮಾರನಾದರೂ ಅವನು ಕೇವಲ ಅಗೆಯುವ ಸಲಕರಣೆ ಬುಟ್ಟಿಗಳನ್ನು ಹಿಡಿದು ಗಿರಿದುರ್ಗಗಳಲ್ಲಿ ಅಲೆಯುತ್ತಾನೆ; ಇದೇ ನಿರ್ವಾಸನದ ನಿಜವಾದ ಛಾಯೆ.

ಸಿದ್ಧಾರ್ಥನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ — ‘ರಾಘವನಲ್ಲಿ ನಾವು ಯಾವ ಅವಗುಣವನ್ನೂ ಕಾಣೆವು; ಚಂದ್ರನಲ್ಲಿ ಕಳಂಕ ದೊರಕುವುದು ಹೇಗೋ ಹಾಗೆ ಇವನಲ್ಲಿ ದೋಷ ದೊರಕುವುದು ದುರ್ಲಭ. ಅಥವಾ ದೇವಿ, ನೀನು ರಾಘವನಲ್ಲಿ ಯಾವುದಾದರೂ ದೋಷವನ್ನು ಕಾಣುವೆಯಾದರೆ ಅದನ್ನು ಈಗಲೇ ಯಥಾರ್ಥವಾಗಿ ಹೇಳು; ಆಗ ರಾಮನು ಗಡೀಪಾರಾಗಲಿ. ದೋಷವಿಲ್ಲದವನನ್ನು, ಸನ್ಮಾರ್ಗದಲ್ಲಿ ನಿರತನಾದವನನ್ನು ತ್ಯಜಿಸುವುದು ಧರ್ಮವಿರೋಧವಾಗಿದ್ದು ಇಂದ್ರನ ತೇಜಸ್ಸನ್ನೂ ಸುಟ್ಟುಬಿಡುವುದು. ಆದ್ದರಿಂದ ಶುಭಾನನೇ, ರಾಮನ ಐಶ್ವರ್ಯವನ್ನು ನೀನು ಹಾಳುಮಾಡಿದ್ದು ಸಾಕು; ಲೋಕದ ನಿಂದೆಯಿಂದಲೂ ನೀನು ನಿನ್ನನ್ನು ರಕ್ಷಿಸಿಕೊಳ್ಳಬೇಕು.’ ಇಲ್ಲಿ ಚಂದ್ರನ ಉಪಮೆ ಸೂಕ್ಷ್ಮವಾದುದು — ಚಂದ್ರನಲ್ಲಿ ಕಳಂಕದಂತೆ ಕಾಣುವುದೂ ಅವನ ಸೌಂದರ್ಯವೇ; ಹಾಗೆಯೇ ರಾಮನಲ್ಲಿ ದೋಷವನ್ನು ಹುಡುಕುವುದೂ ಸಾಧ್ಯವಿಲ್ಲ. ‘ಇಂದ್ರನ ತೇಜಸ್ಸನ್ನೂ ಸುಟ್ಟುಬಿಡುವುದು’ ಎಂಬ ಮಾತಿನಿಂದ ಸಿದ್ಧಾರ್ಥನು ಎಚ್ಚರಿಸುತ್ತಾನೆ — ನಿರ್ದೋಷಿಯ ತ್ಯಾಗ ಅಧರ್ಮ, ಅಧರ್ಮವು ದೇವರಾಜನ ತೇಜಸ್ಸನ್ನೇ ಸುಡುತ್ತದೆ ಎಂದಮೇಲೆ ಮರ್ತ್ಯನಾದ ರಾಜನದನ್ನು ಹೇಳುವುದೇನು. ‘ದೋಷವನ್ನು ಹೇಳು, ಆಗ ರಾಮನು ಗಡೀಪಾರಾಗಲಿ’ ಎಂಬುದರಿಂದ ಅವನು ನ್ಯಾಯದ ಮಾರ್ಗವನ್ನೇ ತೋರಿಸುತ್ತಾನೆ — ಆರೋಪವಿಲ್ಲದೆ ತೀರ್ಪು ಮಾಡಬಾರದು; ಈ ವಾಕ್ಯರಚನೆಯು ಸಭೆಯಲ್ಲಿ ಪ್ರಮಾಣಪೂರ್ವಕವಾದ ವಿಚಾರಣೆಗೆ ನೀಡಿದ ಕರೆ.

ಸಿದ್ಧಾರ್ಥನ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ, ಇನ್ನಷ್ಟು ದಣಿದ ಸ್ವರದಿಂದ, ಶೋಕದಿಂದ ಕುಗ್ಗಿದ ವಾಣಿಯಿಂದ ರಾಜನು ಕೈಕೇಯಿಗೆ ಹೀಗೆ ಹೇಳಿದನು — ‘ಪಾಪರೂಪಿಣಿಯೇ, ನೀನು ಈ ಮಾತನ್ನು ಒಪ್ಪುವುದಿಲ್ಲ; ನನ್ನ ಹಿತವನ್ನಾಗಲೀ ನಿನ್ನ ಹಿತವನ್ನಾಗಲೀ ನೀನು ಅರಿಯೆ. ಕೀಳು ಮಾರ್ಗವನ್ನು ಹಿಡಿದು ನೀನು ದುರ್ವರ್ತನೆಯವಳಾಗಿದ್ದೀಯೆ; ನಿನ್ನ ನಡತೆ ಸಾಧುಮಾರ್ಗದಿಂದ ದೂರ ಸರಿದಿದೆ. ಇಂದು ನಾನೇ ರಾಜ್ಯವನ್ನೂ ಸುಖವನ್ನೂ ಧನವನ್ನೂ ತೊರೆದು ರಾಮನನ್ನು ಹಿಂಬಾಲಿಸುವೆನು; ಎಲ್ಲರೂ ನಮ್ಮೊಡನೆ ಬರುವರು. ನೀನಾದರೋ ರಾಜ ಭರತನೊಡನೆ ಬಹುಕಾಲ ನಿನಗೆ ಸುಖವಾದಂತೆ ರಾಜ್ಯವನ್ನು ಅನುಭವಿಸು.’ ಇದರೊಂದಿಗೆ ಸರ್ಗವು ಮುಗಿಯುತ್ತದೆ. ಈ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ರಾಜನ ಮೂರು ಕ್ರಮಿಕ ಪ್ರಯತ್ನಗಳು ಕಾಣುತ್ತವೆ — ಮೊದಲನೆಯದು ಸೇನೆ ಮತ್ತು ಕೋಶದಿಂದ ರಾಮನ ವನವಾಸವನ್ನು ಸುಖಮಯವಾಗಿಸುವುದು, ಎರಡನೆಯದು ಸಿದ್ಧಾರ್ಥನ ಬಾಯಿಂದ ಕೈಕೇಯಿಯನ್ನು ಹಿಂದೆಗೆಸುವುದು, ಮೂರನೆಯದು ತಾನೇ ರಾಮನನ್ನು ಹಿಂಬಾಲಿಸುವುದು; ಮೂರೂ ನಿಷ್ಫಲವಾಗುವುವು, ಏಕೆಂದರೆ ರಾಮನೇ ಅವನ್ನು ನಿರಾಕರಿಸುವನು. ಕೊನೆಯ ವಾಕ್ಯದಲ್ಲಿ ‘ಸುಖವಾದಂತೆ ಬಹುಕಾಲ ರಾಜ್ಯವನ್ನು ಅನುಭವಿಸು’ ಎಂಬ ಮಾತು ವ್ಯಾಜಸ್ತುತಿಯ ರೂಪದಲ್ಲಿ ಅತ್ಯಂತ ಕಟುವಾದುದು — ಅವಳು ಬಯಸಿದ್ದನ್ನೇ ಕೊಟ್ಟು ರಾಜನು ಅವಳಿಗೆ ಅವಳ ಒಂಟಿತನವನ್ನೇ ಕೊಡುತ್ತಾನೆ.

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्येऽयोध्याकाण्डे षट्त्रिंशः सर्गः॥ ३६॥

ತಪ್ಪನ್ನು ತಿಳಿಸಿ

ಮೂಲ ಶ್ಲೋಕಗಳು ಮತ್ತು ಪದವಿವರಣೆಯೊಂದಿಗೆ ಓದಿ