॥वाल्मीकिरामायणम् ಅಯೋಧ್ಯಾಕಾಂಡ · 35ನೇ ಸರ್ಗ

ಅಯೋಧ್ಯಾಕಾಂಡ

ಸರ್ಗ

ಸುಮಂತ್ರನು ಕೈಕೇಯಿಯನ್ನು ಛೀಮಾರಿ ಹಾಕುವುದು

ಸುಮಂತ್ರನು ಸಮಾಧಾನದ ಮತ್ತು ತೀಕ್ಷ್ಣವಾದ ಮಾತುಗಳಿಂದ ಕೈಕೇಯಿಯನ್ನು ಛೀಮಾರಿ ಹಾಕುವುದು, ಕೇಕಯರಾಜನ ವರದ ಉಪಾಖ್ಯಾನ ಮತ್ತು ಆದರೂ ಕೈಕೇಯಿಯ ಅಚಲತೆ

ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ರಾಜನು ಮೂರ್ಛೆಹೋಗಿ ಬಿದ್ದನು, ಸುಮಂತ್ರನೂ ಮೂರ್ಛೆಹೋದನು. ಇಲ್ಲಿ ಅವನು ಪ್ರಜ್ಞೆ ಮರಳಿ ಪಡೆದು ಮೇಲೆದ್ದು, ಥಟ್ಟನೆ ತಲೆಯನ್ನು ಕೊಡವಿ, ಮತ್ತೆ ಮತ್ತೆ ನಿಟ್ಟುಸಿರುಬಿಟ್ಟು, ಕೈಯನ್ನು ಕೈಗೆ ಉಜ್ಜುತ್ತಾ, ಹಲ್ಲುಗಳನ್ನು ಕಟಕಟನೆ ಕಡಿಯುತ್ತಾ ನಿಂತನು. ಅವನ ಕಣ್ಣುಗಳು ಕೋಪದಿಂದ ಕೆಂಪಾದವು, ಮುಖವು ಹಿಂದಿನ ಸಹಜ ಬಣ್ಣವನ್ನು ಕಳೆದುಕೊಂಡಿತು. ಕೋಪಕ್ಕೆ ವಶನಾದ ಅವನು ಥಟ್ಟನೆ ಅಶುಭವಾದ ಸಂತಾಪಕ್ಕೆ ಒಳಗಾದನು. ದಶರಥನ ಮನಃಸ್ಥಿತಿಯನ್ನು ಗಮನಿಸುತ್ತಿದ್ದ ಆ ಸೂತನು ತೀಕ್ಷ್ಣವಾದ ಮಾತಿನ ಬಾಣಗಳಿಂದ ಕೈಕೇಯಿಯ ಹೃದಯವನ್ನು ನಡುಗಿಸುವವನಂತೆ, ಅನುಪಮವಾದ ಅಶುಭವಾದ ಮಾತಿನ ವಜ್ರಗಳಿಂದ ಅವಳ ಎಲ್ಲ ಮರ್ಮಗಳನ್ನೂ ಭೇದಿಸುವವನಂತೆ ಮಾತನಾಡಿದನು. ಇಲ್ಲಿ ಕವಿ ಮೂರು ಆಯುಧಗಳನ್ನು ರೂಪಕದಿಂದ ತೋರಿಸುತ್ತಾನೆ — ಬಾಣಗಳು, ವಜ್ರಗಳು, ಮರ್ಮಭೇದ; ಮಾತು ಅಸ್ತ್ರಕ್ಕಿಂತಲೂ ತೀಕ್ಷ್ಣವಾದುದು. ಸುಮಂತ್ರನು ಕೇವಲ ಸಾರಥಿಯಲ್ಲ, ರಾಜನ ಅಂತರಂಗದ ಮಂತ್ರಿ ಎಂಬುದನ್ನು ತಿಳಿಯಬೇಕು; ಆದ್ದರಿಂದ ಅವನ ಛೀಮಾರಿಯಲ್ಲಿ ರಾಜಭಕ್ತಿಯ ಅಧಿಕಾರವಿದೆ. ‘ದಶರಥನ ಮನಸ್ಸನ್ನು ಗಮನಿಸುತ್ತಾ’ ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಸೂಚಿತವಾಗುವುದು — ಅವನು ತನಗಾಗಿ ಕೋಪಿಸುವುದಿಲ್ಲ, ಒಡೆಯನು ಹೇಳದ ದುಃಖವನ್ನೇ ಮಾತಿನಲ್ಲಿ ಪ್ರಕಟಿಸುತ್ತಾನೆ. ಮುಖದ ಬಣ್ಣ ಬದಲಾಗುವುದು, ಕಣ್ಣುಗಳ ಕೆಂಪು, ಹಲ್ಲು ಕಡಿಯುವುದು, ಕೈ ಉಜ್ಜುವುದು — ಈ ನಾಲ್ಕು ಕ್ರೋಧಚಿಹ್ನೆಗಳನ್ನು ಕವಿ ಕ್ರಮವಾಗಿ ಎಣಿಸಿದ್ದಾನೆ; ಇವುಗಳಿಂದ ಸುಮಂತ್ರನ ಮಾತು ಥಟ್ಟನೆ ಹುಟ್ಟಿದುದಲ್ಲ, ಬಹುಕಾಲ ಸಂಚಿತವಾದ ಆಕ್ರೋಶದ ಸ್ಫೋಟ ಎಂಬುದು ಸೂಚಿತವಾಗುತ್ತದೆ.

ಸುಮಂತ್ರನು ಹೇಳಿದನು — ‘ದೇವಿ, ಸ್ಥಾವರಜಂಗಮಾತ್ಮಕವಾದ ಸಮಸ್ತ ಜಗತ್ತಿನ ಒಡೆಯನಾದ ದಶರಥರಾಜನನ್ನೇ ನೀನು ಸ್ವತಃ ತೊರೆದಿರುವಾಗ, ನಿನಗೆ ಇಲ್ಲಿ ಮಾಡಬಾರದ ಕೆಟ್ಟ ಕಾರ್ಯವೆಂಬುದು ಯಾವುದೂ ಇಲ್ಲ; ಆದ್ದರಿಂದ ನಾನು ನಿನ್ನನ್ನು ಪತಿಘಾತಿನಿಯೆಂದೂ ಕೊನೆಗೆ ಕುಲಘಾತಿನಿಯೆಂದೂ ಭಾವಿಸುತ್ತೇನೆ. ಮಹೇಂದ್ರನಂತೆ ಅಜೇಯನಾದ, ಪರ್ವತದಂತೆ ಅಲುಗಿಸಲಾಗದ, ಮಹಾಸಾಗರದಂತೆ ಕ್ಷೋಭೆಗೊಳಿಸಲಾಗದ ಅವನನ್ನು ನೀನು ನಿನ್ನ ಕೃತ್ಯಗಳಿಂದ ಸಂತಾಪಗೊಳಿಸುತ್ತಿರುವೆ. ವರದನೂ ಪತಿಯೂ ಆದ ದಶರಥನನ್ನು ಅವಮಾನಿಸಬೇಡ; ನಾರಿಯರಿಗೆ ಪತಿಯ ಇಚ್ಛೆ ಕೋಟಿ ಪುತ್ರರಿಗಿಂತಲೂ ಮಿಗಿಲು. ರಾಜನು ಅಳಿದಮೇಲೆ ವಯಸ್ಸಿನ ಕ್ರಮದಂತೆಯೇ ಪುತ್ರರು ರಾಜ್ಯಗಳನ್ನು ಪಡೆಯುತ್ತಾರೆ — ಇದು ಕುಲಪರಂಪರೆ; ಇಕ್ಷ್ವಾಕುಕುಲನಾಥನು ಬದುಕಿರುವಾಗಲೇ ಅದನ್ನು ನೀನು ಲೋಪಗೊಳಿಸಲು ಬಯಸುತ್ತಿರುವೆ.’ ಇಲ್ಲಿ ಮೂರು ಉಪಮೆಗಳಿಂದ ರಾಜನ ಅಜೇಯತೆ, ಸ್ಥೈರ್ಯ ಮತ್ತು ಗಾಂಭೀರ್ಯಗಳು ಸೂಚಿತವಾಗಿವೆ; ಅಂಥವನೂ ಒಬ್ಬ ಸ್ತ್ರೀಯ ಒಂದು ವರದಿಂದ ಸಂತಪ್ತನಾಗಿದ್ದಾನೆ ಎಂಬುದರಿಂದ ದೋಷದ ಗುರುತ್ವವನ್ನು ತೋರಿಸಲಾಗಿದೆ. ‘ಪತಿಯ ಇಚ್ಛೆ ಕೋಟಿ ಪುತ್ರರಿಗಿಂತಲೂ ಮಿಗಿಲು’ ಎಂಬ ಮಾತಿನಿಂದ ಸುಮಂತ್ರನು ಕೈಕೇಯಿಯ ಮೂಲಭ್ರಮೆಯನ್ನೇ ತಟ್ಟುತ್ತಾನೆ — ಅವಳು ಮಗನ ರಾಜ್ಯವನ್ನು ಪತಿಯ ಮಾತಿಗಿಂತ ಮಿಗಿಲೆಂದು ಭಾವಿಸುತ್ತಾಳೆ. ‘ಇಕ್ಷ್ವಾಕುಕುಲನಾಥ’ ಎಂಬ ಸಂಬೋಧನೆಯಿಂದ ಅವನು ಸೂಚಿಸುತ್ತಾನೆ — ನೀನು ಪೀಡಿಸುತ್ತಿರುವವನು ಕೇವಲ ನಿನ್ನ ಪತಿಯಲ್ಲ, ಸಮಗ್ರ ಕುಲದ ನಾಥ; ಅವನ ಅವಮಾನವು ಕುಲದ ಅವಮಾನವೇ.

ಸುಮಂತ್ರನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ — ‘ನಿನ್ನ ಮಗ ಭರತನು ರಾಜನಾಗಲಿ, ಅವನೇ ಭೂಮಿಯನ್ನು ಆಳಲಿ; ನಾವಾದರೋ ರಾಮನು ಎಲ್ಲಿಗೆ ಹೋಗುವನೋ ಅಲ್ಲಿಗೆ ಹೋಗುತ್ತೇವೆ. ನಿನ್ನ ರಾಜ್ಯದಲ್ಲಿ ಯಾವ ಬ್ರಾಹ್ಮಣನೂ ವಾಸಿಸಲು ಒಪ್ಪಲಾರನು — ಅಂಥ ಮರ್ಯಾದೆಗೆಟ್ಟ ಕಾರ್ಯವನ್ನು ನೀನು ಇಂದು ಮಾಡುತ್ತಿರುವೆ. ನಾವೆಲ್ಲರೂ ನಿಶ್ಚಯವಾಗಿಯೂ ರಾಮನು ಹಿಡಿದ ಮಾರ್ಗದಲ್ಲೇ ಹೋಗುತ್ತೇವೆ. ದೇವಿ, ಎಲ್ಲ ಬಂಧುಗಳಿಂದಲೂ ಸಜ್ಜನರಿಂದಲೂ ಬ್ರಾಹ್ಮಣರಿಂದಲೂ ಸದಾ ತೊರೆಯಲ್ಪಟ್ಟ ನಿನಗೆ ರಾಜ್ಯಲಾಭದಿಂದ ಏನು ಸಂತೋಷ ದೊರೆತೀತು? ಅಂಥ ಮರ್ಯಾದೆಗೆಟ್ಟ ಕಾರ್ಯವನ್ನು ನೀನು ಮಾಡಲು ಬಯಸುತ್ತಿರುವೆ.’ ಇಲ್ಲಿ ಸುಮಂತ್ರನು ಕೈಕೇಯಿಯನ್ನು ತರ್ಕದಿಂದಲೇ ಸೋಲಿಸಲು ಬಯಸುತ್ತಾನೆ — ರಾಜ್ಯವೆಂದರೆ ಪ್ರಜೆಗಳೊಡನೆ ಕೂಡಿದುದೇ ರಾಜ್ಯ; ಪ್ರಜೆಗಳೂ ಬ್ರಾಹ್ಮಣರೂ ಬಂಧುಗಳೂ ಎಲ್ಲರೂ ರಾಮನನ್ನು ಹಿಂಬಾಲಿಸಿದರೆ ಭರತನ ಕೈಯಲ್ಲಿ ಬರಿದಾದ ನಗರವೇ ಉಳಿಯುತ್ತದೆ. ಈ ಬೆದರಿಕೆಯೇ ಮುಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಕೈಕೇಯಿ ನೀಡುವ ‘ಸಾರವನ್ನು ಕುಡಿದುಬಿಟ್ಟ ಸುರೆಯಂತಿರುವ ರಾಜ್ಯವನ್ನು ಭರತನು ಸ್ವೀಕರಿಸನು’ ಎಂಬ ಉತ್ತರದ ಪೂರ್ವರೂಪ. ಬ್ರಾಹ್ಮಣರು ವಾಸಿಸದಿರುವುದೂ ದೊಡ್ಡ ದೋಷ — ಬ್ರಾಹ್ಮಣರು ವಾಸಿಸದ ದೇಶದಲ್ಲಿ ಯಜ್ಞಗಳೂ ಸ್ವಾಧ್ಯಾಯವೂ ಧರ್ಮವೂ ನಿಂತುಹೋಗುತ್ತವೆ; ಆದ್ದರಿಂದ ಸುಮಂತ್ರನ ಮಾತು ಕೇವಲ ಛೀಮಾರಿಯಲ್ಲ, ರಾಷ್ಟ್ರದ ವಿನಾಶದ ಮುನ್ಸೂಚನೆ.

ಸುಮಂತ್ರನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ — ‘ಇಂಥ ನಡತೆಯುಳ್ಳ, ಹೀಗೆ ಆಚರಿಸುತ್ತಿರುವ ನಿನಗಾಗಿ ಭೂಮಿಯು ತಕ್ಷಣವೇ ಬಾಯ್ದೆರೆಯುತ್ತಿಲ್ಲವಲ್ಲ — ಇದನ್ನು ನಾನು ಆಶ್ಚರ್ಯದಂತೆ ಕಾಣುತ್ತೇನೆ. ಮಹಾಬ್ರಹ್ಮರ್ಷಿಗಳು ಸೃಷ್ಟಿಸಿದ, ಉರಿಯುತ್ತಿರುವ, ಭಯಂಕರವಾಗಿ ಕಾಣುವ, ಧಿಕ್ಕಾರದಿಂದ ತುಂಬಿದ ಮಾತಿನ ದಂಡಗಳು ರಾಮನನ್ನು ಕಾಡಿಗಟ್ಟುವುದರಲ್ಲಿ ನಿರತಳಾದ ನಿನ್ನನ್ನು ಹಿಂಸಿಸುತ್ತಿಲ್ಲವಲ್ಲ — ಇದೂ ಆಶ್ಚರ್ಯವೇ. ಕೊಡಲಿಯಿಂದ ಮಾವಿನ ಮರವನ್ನು ಕಡಿದು ಬೇವಿನ ಮರವನ್ನು ಯಾರು ಪೋಷಿಸುವರು? ಯಾರಾದರೂ ಈ ಬೇವನ್ನು ಹಾಲಿನಿಂದ ನೀರೆರೆದರೂ ಅದು ಸಿಹಿಯಾಗಲಾರದು. ದೇವಿ, ತಾಯಿಯಂತೆಯೇ ನಿನ್ನ ಜನ್ಮಸ್ವಭಾವ ಎಂದು ನಾನು ಭಾವಿಸುತ್ತೇನೆ; ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಒಂದು ಗಾದೆಯಿದೆ — ಬೇವಿನಿಂದ ಜೇನು ಸುರಿಯುವುದಿಲ್ಲ.’ ಮಾವು ಬೇವುಗಳ ದೃಷ್ಟಾಂತದಿಂದ ಸುಮಂತ್ರನು ಎರಡು ಬಗೆಯ ಅರ್ಥವನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತಾನೆ — ರಾಮನು ಮಾವು; ಭರತನು ಬೇವಲ್ಲ, ಕೈಕೇಯಿಯ ಬುದ್ಧಿಯೇ ಬೇವು. ಯಾವುದರ ಸ್ವಭಾವ ಕಹಿಯೋ ಅದನ್ನು ಹಾಲಿನಿಂದ ನೀರೆರೆದರೂ ಸಿಹಿಯಾಗಿಸಲಾಗದು; ಹಾಗೆಯೇ ಕುಲಸಂಸ್ಕಾರದಿಂದಲೂ ದುರ್ವಾಸನೆ ನಾಶವಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಇದರಿಂದ ಮುಂದಿನ ಕೇಕಯರಾಜೋಪಾಖ್ಯಾನಕ್ಕೆ ಭೂಮಿಕೆ ಸಿದ್ಧವಾಗುತ್ತದೆ. ‘ಭೂಮಿಯು ಬಾಯ್ದೆರೆಯುತ್ತಿಲ್ಲ’ ಎಂಬ ಮಾತೂ ಮನನೀಯ — ಮಹಾಪಾಪವನ್ನು ಮಾಡಿದಾಗ ಭೂಮಿ ಬಿರಿಯುತ್ತದೆ ಎಂಬುದು ಪುರಾಣಗಳಲ್ಲಿ ಪ್ರಸಿದ್ಧ; ಅದು ಆಗದಿರುವುದರಿಂದ ಸುಮಂತ್ರನು ತನ್ನ ವಿಸ್ಮಯವನ್ನೂ ಲೋಕದ ಅಸಹಾಯಕತೆಯನ್ನೂ ಏಕಕಾಲದಲ್ಲಿ ಪ್ರಕಟಿಸುತ್ತಾನೆ.

ಸುಮಂತ್ರನು ಹಿಂದಿನ ವೃತ್ತಾಂತವನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ — ‘ನಿನ್ನ ತಾಯಿಯ ದುರಾಗ್ರಹವನ್ನು ನಾವು ಹಿಂದೆ ಕೇಳಿದಂತೆ ಬಲ್ಲೆವು. ವರಗಳನ್ನು ಕೊಡುವ ಒಬ್ಬ ಸಾಧು ನಿನ್ನ ತಂದೆಗೆ ಅನುತ್ತಮವಾದ ವರವನ್ನು ಕೊಟ್ಟನು; ಆ ವರದಿಂದ ಆ ಭೂಪತಿ ಎಲ್ಲ ಜೀವಿಗಳ ಧ್ವನಿಗಳನ್ನೂ ಅರಿಯುವವನಾದನು, ಪಶುಪಕ್ಷಿಗಳ ಮಾತೂ ಅವನಿಗೆ ತಿಳಿಯುತ್ತಿತ್ತು. ಒಮ್ಮೆ ಹಾಸಿಗೆಯಲ್ಲಿದ್ದಾಗ ಮಹಾತೇಜಸ್ವಿಯಾದ ಜೃಂಭ ಎಂಬ ಪಕ್ಷಿಯ ಕೂಗಿನಿಂದ ನಿನ್ನ ತಂದೆಗೆ ಅದರ ಅಭಿಪ್ರಾಯ ತಿಳಿಯಿತು; ಅವನು ಅಲ್ಲಿ ಬಹಳವಾಗಿ ನಕ್ಕನು. ಆಗ ನಿನ್ನ ಜನನಿ ಕೋಪಗೊಂಡು, ಮೃತ್ಯುಪಾಶವನ್ನೇ ಬಯಸುವವಳಂತೆ ಹೇಳಿದಳು — ‘ಸೌಮ್ಯನಾದ ನೃಪತಿಯೇ, ನಿನ್ನ ನಗುವಿನ ಕಾರಣವನ್ನು ತಿಳಿಯಬಯಸುತ್ತೇನೆ.’ ರಾಜನು ಆ ದೇವಿಗೆ ಹೇಳಿದನು — ‘ನನ್ನ ನಗುವಿನ ಕಾರಣವನ್ನು ನಿನಗೆ ಹೇಳಿದರೆ ಆ ಕ್ಷಣವೇ ನನಗೆ ಮರಣವಾಗುವುದು, ಸಂಶಯವಿಲ್ಲ.’ ಆದರೂ ನಿನ್ನ ತಾಯಿ ಮತ್ತೆ ಕೇಕಯನಿಗೆ ಹೇಳಿದಳು — ‘ನನಗೆ ಹೇಳು; ನೀನು ಬದುಕು ಅಥವಾ ಸಾಯಿ, ನೀನು ನನ್ನನ್ನು ಕುರಿತು ನಗುವಂತಿಲ್ಲ.’ ಪ್ರಿಯೆ ಹಾಗೆ ಹೇಳಲು ಆ ಕೇಕಯ ಭೂಪತಿಯು ವರವಿತ್ತ ಆ ಸಾಧುವಿಗೆ ವಿಷಯವನ್ನು ಯಥಾವತ್ತಾಗಿ ತಿಳಿಸಿದನು.’ ಇಲ್ಲಿ ‘ಮೃತ್ಯುಪಾಶವನ್ನು ಬಯಸುವವಳಂತೆ’ ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಕವಿ ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿ ಹೇಳುತ್ತಾನೆ — ಅವಳು ಅಜ್ಞಾನದಿಂದಲ್ಲ, ದುರಾಗ್ರಹದಿಂದಲೇ ಪತಿಯ ಮರಣವನ್ನು ಯಾಚಿಸುತ್ತಾಳೆ. ಇದೇ ಪ್ರವೃತ್ತಿ ಕೈಕೇಯಿಯಲ್ಲಿ ಮತ್ತೆ ಉದಯಿಸಿದೆ ಎಂಬುದು ಸುಮಂತ್ರನ ಅಭಿಪ್ರಾಯ. ಈ ಉಪಾಖ್ಯಾನವು ಕೇವಲ ಕಥೆಯಲ್ಲ — ಅಲ್ಲಿಯೂ ಇಲ್ಲಿಯೂ ಒಂದೇ ಕ್ರಮ ಕಾಣುತ್ತದೆ: ಪತ್ನಿ ವರದ ವಿಷಯವನ್ನು ತಿಳಿಯಲು ಬಯಸುತ್ತಾಳೆ, ಪತಿ ನಿರಾಕರಿಸುತ್ತಾನೆ, ಅವಳು ಹಟವನ್ನು ಬಿಡುವುದಿಲ್ಲ, ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಕುಲಕ್ಕೆ ಹಾನಿಯಾಗುತ್ತದೆ.

‘ಆಗ ವರವಿತ್ತ ಆ ಸಾಧು ರಾಜನಿಗೆ ಹೇಳಿದನು — ‘ಮಹೀಪತಿಯೇ, ಇವಳು ಸಾಯಲಿ ಅಥವಾ ನಾಶವಾಗಲಿ, ನೀನು ಮಾತ್ರ ಇವಳಿಗೆ ಹೇಳಬೇಡ.’ ಪ್ರಸನ್ನಮನಸ್ಕನಾದ ಅವನ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ಆ ರಾಜನು ನಿನ್ನ ತಾಯಿಯನ್ನು ಕೂಡಲೇ ಹೊರಹಾಕಿ ಕುಬೇರನಂತೆ ಸುಖವಾಗಿ ವಿಹರಿಸಿದನು. ಹಾಗೆಯೇ ನೀನೂ ಪಾಪದೃಷ್ಟಿಯುಳ್ಳವಳಾಗಿ ಮೋಹದಿಂದ ದುರ್ಜನರು ನಡೆಯುವ ಮಾರ್ಗದಲ್ಲಿ ರಾಜನ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ಈ ದುರಾಗ್ರಹವನ್ನು ಮಾಡುತ್ತಿರುವೆ. ಇಲ್ಲಿ ನನಗೆ ಈ ಲೌಕಿಕ ಗಾದೆ ಸತ್ಯವೆಂದು ತೋರುತ್ತದೆ — ಗಂಡುಮಕ್ಕಳು ತಂದೆಯರನ್ನು ಹೋಲುತ್ತಾರೆ, ಹೆಣ್ಣುಮಕ್ಕಳು ತಾಯಿಯನ್ನು.’ ಇಲ್ಲಿ ಮೂರು ಅಂಶಗಳನ್ನು ಗಮನಿಸಬೇಕು — ಮೊದಲನೆಯದು ಸಾಧುವಿನ ನಿರ್ಣಯ, ದುರಾಗ್ರಹಿಯಾದ ಪತ್ನಿಯನ್ನು ತ್ಯಜಿಸಬೇಕು ಎಂದು; ಎರಡನೆಯದು ರಾಜನ ಕೃತ್ಯ, ಅವನು ಶೋಕಿಸದೆ ಕುಬೇರನಂತೆ ಸುಖವಾಗಿ ವಿಹರಿಸಿದನು; ಮೂರನೆಯದು ಸುಮಂತ್ರನ ಅನುಮಾನ, ಕೈಕೇಯಿ ತಾಯಿಯ ಸ್ವಭಾವವನ್ನೇ ಪಡೆದಿದ್ದಾಳೆ ಎಂದು. ಈ ಗಾದೆ ಛೀಮಾರಿಯ ಶಿಖರ — ಅವಳು ದೋಷವನ್ನು ಮಾಡುವುದು ಮಾತ್ರವಲ್ಲ, ದೋಷವು ಅವಳಿಗೆ ಜನ್ಮಸಿದ್ಧವಾದುದು ಎಂದು. ಆದರೆ ಸುಮಂತ್ರನು ಇಲ್ಲಿಗೇ ನಿಲ್ಲುವುದಿಲ್ಲ; ನಿಂದೆಯ ಅನಂತರ ಅವನು ಉಪದೇಶದ ಕಡೆಗೆ ತಿರುಗುತ್ತಾನೆ, ಏಕೆಂದರೆ ಅವನ ಉದ್ದೇಶ ಕೈಕೇಯಿಯ ಸೋಲಲ್ಲ, ರಾಮನ ರಕ್ಷಣೆ.

ಸುಮಂತ್ರನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ — ‘ಹೀಗಾಗಬೇಡ; ಭೂಪತಿ ಏನು ಹೇಳುತ್ತಾನೋ ಅದನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸು. ಇಲ್ಲಿ ಪತಿಯ ಇಚ್ಛೆಯನ್ನು ಅನುಸರಿಸು, ಈ ಜನರಿಗೆ ಆಸರೆಯಾಗು. ಪಾಪಿಗಳಿಂದ ಪ್ರೋತ್ಸಾಹಿತಳಾಗಿ ದೇವೇಂದ್ರನಿಗೆ ಸಮನಾದ ಕಾಂತಿಯುಳ್ಳ, ಲೋಕಪಾಲಕನಾದ ಪತಿಯನ್ನು ಅಧರ್ಮದಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿಸಬೇಡ. ದೇವಿ, ಕಮಲಲೋಚನನೂ ಶ್ರೀಮಂತನೂ ಆದ ದಶರಥರಾಜನು ಪಾಪರಹಿತನು; ಅವನು ಪ್ರತಿಜ್ಞೆ ಮಾಡಿದುದನ್ನು ಸುಳ್ಳಾಗಿಸುವುದಿಲ್ಲ.’ ‘ಈ ಜನರಿಗೆ ಆಸರೆಯಾಗು’ ಎಂಬ ಮಾತು ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಮನನೀಯ — ಕೈಕೇಯಿ ಇಂದು ಯಾವ ಸ್ಥಾನವನ್ನು ನಾಶಮಾಡುತ್ತಿದ್ದಾಳೋ ಅದೇ ವಾಸ್ತವವಾಗಿ ಅವಳ ಅಧಿಕಾರ; ರಾಣಿಯು ಪ್ರಜೆಗಳಿಗೆ ಆಸರೆಯೇ ಹೊರತು ಅವರ ವಿಪತ್ತಿಗೆ ಕಾರಣವಲ್ಲ. ‘ಪಾಪಿಗಳಿಂದ ಪ್ರೋತ್ಸಾಹಿತಳಾಗಿ’ ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಸುಮಂತ್ರನು ಅವಳಿಗೆ ಒಂದು ದಾರಿಯನ್ನೂ ಕೊಡುತ್ತಾನೆ — ಮಂಥರೆ ಮೊದಲಾದವರ ದೋಷವನ್ನು ಅವಳು ಒಪ್ಪಿಕೊಂಡರೆ ಹಿಂದಿರುಗಲು ಸಾಧ್ಯವಾಗುತ್ತಿತ್ತು; ಆದರೆ ಅವಳು ಆ ದಾರಿಯನ್ನೂ ಹಿಡಿಯುವುದಿಲ್ಲ.

ಸುಮಂತ್ರನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ — ‘ರಾಮನು ಹಿರಿಯನು, ಉದಾರಿ, ಕರ್ಮಕುಶಲನು, ತನ್ನ ಧರ್ಮದ ರಕ್ಷಕನು, ಜೀವಲೋಕದ ರಕ್ಷಕನು, ಬಲಶಾಲಿ; ಅವನಿಗೆ ಅಭಿಷೇಕವಾಗಲಿ. ದೇವಿ, ರಾಮನು ತಂದೆಯಾದ ರಾಜನನ್ನು ಬಿಟ್ಟು ಕಾಡಿಗೆ ಹೋದರೆ ಲೋಕದಲ್ಲಿ ನಿನ್ನ ಬಗ್ಗೆ ದೊಡ್ಡ ಅಪವಾದ ಹಬ್ಬುವುದು. ರಾಘವನು ತನ್ನ ರಾಜ್ಯವನ್ನು ಪಾಲಿಸಲಿ, ನೀನು ಚಿಂತೆಯಿಲ್ಲದವಳಾಗು; ಈ ಶ್ರೇಷ್ಠ ಪುರದಲ್ಲಿ ವಾಸಿಸುವವರಲ್ಲಿ ರಾಘವನನ್ನು ಬಿಟ್ಟು ಬೇರೆ ಯಾರೂ ಸಮರ್ಥರಲ್ಲ. ರಾಮನು ಯೌವರಾಜ್ಯದಲ್ಲಿ ನೆಲೆಸಿದಮೇಲೆ ಮಹಾಧನುರ್ಧಾರಿಯಾದ ದಶರಥರಾಜನು ಹಿಂದಿನವರ ನಡವಳಿಕೆಯನ್ನು ಸ್ಮರಿಸುತ್ತಾ ತಾನೇ ಕಾಡನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸುವನು.’ ಈ ಕೊನೆಯ ಮಾತು ಸುಮಂತ್ರನ ಕೊನೆಯ ಅಸ್ತ್ರ — ರಾಜನ ವಾನಪ್ರಸ್ಥವು ರಾಮನ ಅಭಿಷೇಕದಿಂದಲೇ ತಾನಾಗಿ ಬರುವುದು, ರಾಮನ ವನವಾಸದ ಅಗತ್ಯವೇ ಇಲ್ಲ; ಏಕೆಂದರೆ ವೃದ್ಧನಾದ ರಾಜನು ಮಗನಿಗೆ ರಾಜ್ಯವನ್ನು ವಹಿಸಿ ಕಾಡಿಗೆ ಹೋಗುವುದು ಇಕ್ಷ್ವಾಕುಗಳ ಕುಲಧರ್ಮ. ಆದರೆ ಅವಳು ಇದನ್ನೂ ಕೇಳುವುದಿಲ್ಲ.

ಹೀಗೆ ರಾಜಸಭೆಯಲ್ಲಿ ಸಮಾಧಾನದ ಮತ್ತು ತೀಕ್ಷ್ಣವಾದ ಮಾತುಗಳಿಂದ ಕೈಮುಗಿದು ಸುಮಂತ್ರನು ಕೈಕೇಯಿಯನ್ನು ಮತ್ತೆ ಮತ್ತೆ ಕಲಕಲು ಪ್ರಯತ್ನಿಸಿದನು. ಆದರೂ ಆ ದೇವಿ ಸ್ವಲ್ಪವೂ ಕ್ಷೋಭೆಗೊಳ್ಳಲಿಲ್ಲ, ನೊಂದುಕೊಳ್ಳಲೂ ಇಲ್ಲ; ಅವಳ ಮುಖದ ಬಣ್ಣದಲ್ಲಿಯೂ ಆಗ ಯಾವ ವಿಕಾರವೂ ಕಾಣಿಸಲಿಲ್ಲ. ಇದರೊಂದಿಗೆ ಸರ್ಗವು ಮುಕ್ತಾಯವಾಗುತ್ತದೆ — ಛೀಮಾರಿ ನಿಷ್ಫಲವಾಯಿತು; ಮುಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ರಾಜನೇ ಸೇನೆಯನ್ನೂ ಕೋಶವನ್ನೂ ರಾಮನೊಡನೆ ಕಳುಹಿಸಲು ಮುಂದಾಗುವನು. ಕೊನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಮೂರು ನಿಷೇಧಗಳ ಪುನರುಕ್ತಿ (ಕ್ಷೋಭೆಗೊಳ್ಳಲಿಲ್ಲ, ನೊಂದುಕೊಳ್ಳಲಿಲ್ಲ, ವಿಕಾರವು ಕಾಣಲಿಲ್ಲ) ಕೈಕೇಯಿಯ ಕಲ್ಲಿನಂತಹ ಹೃದಯವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ.

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्येऽयोध्याकाण्डे पञ्चत्रिंशः सर्गः॥ ३५॥

ತಪ್ಪನ್ನು ತಿಳಿಸಿ

ಮೂಲ ಶ್ಲೋಕಗಳು ಮತ್ತು ಪದವಿವರಣೆಯೊಂದಿಗೆ ಓದಿ