ಸರ್ಗ
ರಾಮನು ತಂದೆಯ ಅನುಮತಿ ಯಾಚಿಸುವುದು
ಸೀತೆ ಲಕ್ಷ್ಮಣರೊಡನೆ ರಾಮನು ತಂದೆಯ ಬಳಿ ಬೀಳ್ಕೊಡುಗೆ ಯಾಚಿಸುವುದು, ದಶರಥನ ಶೋಕಮೂರ್ಛೆ, ರಾಮನು ಅವನನ್ನು ಸಮಾಧಾನಪಡಿಸುವುದು ಮತ್ತು ರಾಜನು ಮತ್ತೆ ಮೂರ್ಛೆ ಹೋಗುವುದು
ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ರಾಮನು ತಂದೆಯನ್ನು ಕಾಣಲು ಬಯಸಿ ರಾಜಭವನವನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸಿ ಬಾಗಿಲಲ್ಲಿ ಸುಮಂತ್ರನನ್ನು ಕಂಡು ನಿಂತನು; ಇಲ್ಲಿಂದ ಈ ಸರ್ಗದ ಕಥೆ ಮುಂದುವರಿಯುತ್ತದೆ. ಕಮಲದಳದಂತಹ ಕಣ್ಣುಗಳುಳ್ಳ, ಶ್ಯಾಮವರ್ಣನಾದ, ಅನುಪಮನಾದ, ಮಹಾತ್ಮನಾದ ರಾಮನು ಆ ಸೂತನಿಗೆ ‘ನನ್ನ ಆಗಮನವನ್ನು ತಂದೆಗೆ ತಿಳಿಸು’ ಎಂದು ಹೇಳಿದನು. ತನ್ನ ಆಗಮನವನ್ನು ತಿಳಿಸದೆ ಅವನು ತಂದೆಯ ಬಳಿಗೆ ಪ್ರವೇಶಿಸುವುದಿಲ್ಲ; ಇದೇ ವಿನಯದ ರೀತಿ. ರಾಮನಿಂದ ಕಳುಹಿಸಲ್ಪಟ್ಟ ಆ ಸೂತನು ಬೇಗನೆ ಒಳಗೆ ಹೋಗಿ ದೀರ್ಘವಾಗಿ ನಿಟ್ಟುಸಿರುಬಿಡುತ್ತಿದ್ದ ರಾಜನನ್ನು ಕಂಡನು; ಅವನ ಎಲ್ಲ ಇಂದ್ರಿಯಗಳೂ ಸಂತಾಪದಿಂದ ಕಲಕಿಹೋಗಿದ್ದವು. ರಾಹುವಿನಿಂದ ಗ್ರಸ್ತನಾದ ಸೂರ್ಯನಂತೆ, ಬೂದಿಯಿಂದ ಮುಚ್ಚಿದ ಬೆಂಕಿಯಂತೆ, ನೀರಿಲ್ಲದ ಕೆರೆಯಂತೆ ಕಾಂತಿಹೀನನಾದ ಆ ಭೂಪತಿಯನ್ನು ಅವನು ಕಂಡನು. ಮೂರು ಉಪಮೆಗಳಿಂದ ಕವಿ ರಾಜನ ಮೂರು ಬಗೆಯ ಹಾನಿಯನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತಾನೆ — ಗ್ರಹಣದಲ್ಲಿ ಸೂರ್ಯನ ಪ್ರಭೆ ಮರೆಯಾಗುತ್ತದೆ, ಬೂದಿಯಲ್ಲಿ ಅಗ್ನಿಯ ತೇಜಸ್ಸು ಮುಚ್ಚಿಹೋಗುತ್ತದೆ, ಒಣಗಿದ ಕೆರೆಯಲ್ಲಿ ನೀರೇ ನಷ್ಟವಾಗುತ್ತದೆ; ಹಾಗೆಯೇ ರಾಜನ ಶ್ರೀ, ತೇಜಸ್ಸು ಮತ್ತು ಪ್ರಾಣರಸ ಕ್ಷೀಣವಾಗಿವೆ. ಮಹಾಪ್ರಾಜ್ಞನಾದ ಸೂತನು ಅತ್ಯಂತ ಕಲಕಿದ ಮನಸ್ಸಿನಿಂದ ರಾಮನನ್ನೇ ಕುರಿತು ಶೋಕಿಸುತ್ತಿದ್ದ ಆ ರಾಜನನ್ನು ಎಚ್ಚರಿಸಿ ಕೈಮುಗಿದು ಮಾತನಾಡಿದನು. ಮೊದಲು ಜಯದ ಆಶೀರ್ವಾದದಿಂದ ರಾಜನನ್ನು ವರ್ಧಿಸಿ, ಅನಂತರ ಭಯದಿಂದ ನಡುಗುತ್ತಿದ್ದ ಮೆಲುವಾದ ಮೃದುವಾದ ಧ್ವನಿಯಿಂದ ಅವನು ಮಾತನಾಡಿದನು. ಇಲ್ಲಿ ಮನನೀಯವಾದುದು — ಕುಶಲನಾದ ಸೇವಕನು ಅಪ್ರಿಯವಾದ ಸುದ್ದಿಯನ್ನು ಥಟ್ಟನೆ ತಿಳಿಸುವುದಿಲ್ಲ; ಮೊದಲು ಆಶೀರ್ವಾದದಿಂದ ಒಡೆಯನ ಮನಸ್ಸನ್ನು ಸ್ಥಿರಗೊಳಿಸುತ್ತಾನೆ, ಅನಂತರ ಮೃದುವಾದ ಮಾತಿನಿಂದ ವಿಷಯವನ್ನು ಆರಂಭಿಸುತ್ತಾನೆ. ಸೂತನ ಮಾತಿನಲ್ಲಿ ಭಯವಿದೆ, ಏಕೆಂದರೆ ತಾನು ಹೇಳಬೇಕಾದುದೇ ರಾಜನ ಮರಣಕ್ಕೆ ಕಾರಣವಾಗುವುದೆಂದು ಅವನು ಬಲ್ಲನು.
ಸೂತನು ಹೇಳಿದನು — ‘ಪುರುಷವ್ಯಾಘ್ರನಾದ ಆ ನಿನ್ನ ಮಗನು ಬಾಗಿಲಲ್ಲಿ ನಿಂತಿದ್ದಾನೆ. ಅವನು ಎಲ್ಲ ಬ್ರಾಹ್ಮಣರಿಗೂ ಆಶ್ರಿತರಿಗೂ ಧನವನ್ನು ದಾನಮಾಡಿ ಬಂದಿದ್ದಾನೆ. ಸತ್ಯಪರಾಕ್ರಮಿಯಾದ ರಾಮನು ನಿನ್ನನ್ನು ಕಾಣಲಿ, ನಿನಗೆ ಮಂಗಳವಾಗಲಿ. ಎಲ್ಲ ಸ್ನೇಹಿತರಿಂದ ಬೀಳ್ಕೊಂಡು ಅವನು ಈಗ ನಿನ್ನನ್ನೇ ಕಾಣಲು ಬಯಸುತ್ತಿದ್ದಾನೆ. ಜಗತೀಪತಿಯೇ, ಅವನು ಮಹಾರಣ್ಯಕ್ಕೆ ಹೋಗುವನು; ಕಿರಣಗಳಿಂದ ಆವೃತನಾದ ಸೂರ್ಯನಂತೆ ಎಲ್ಲ ರಾಜಗುಣಗಳಿಂದ ಆವೃತನಾದ ಅವನನ್ನು ನೋಡು.’ ಇದನ್ನು ಕೇಳಿ ಸತ್ಯವಾಕ್ಯನೂ ಧರ್ಮಾತ್ಮನೂ ಗಾಂಭೀರ್ಯದಲ್ಲಿ ಸಾಗರಸಮನೂ ಕೆಸರಿಲ್ಲದ ಆಕಾಶದಂತೆ ನಿರ್ಮಲನೂ ಆದ ನರೇಂದ್ರನು ಅವನಿಗೆ ಉತ್ತರಿಸಿದನು. ಸೂತನ ಮಾತಿನಲ್ಲಿ ಮೂರು ಅಂಶಗಳನ್ನು ಗಮನಿಸಬೇಕು — ಮೊದಲನೆಯದು ರಾಮನ ದಾನಶೀಲತೆ, ಕಾಡಿಗೆ ಹೋಗುತ್ತಿದ್ದರೂ ಅವನು ಆಶ್ರಿತರನ್ನು ಮರೆಯುವುದಿಲ್ಲ; ಎರಡನೆಯದು ಅವನ ವಿನಯ, ಸ್ನೇಹಿತರಿಂದ ಬೀಳ್ಕೊಂಡೇ ಅವನು ತಂದೆಯ ಬಳಿಗೆ ಬಂದಿದ್ದಾನೆ; ಮೂರನೆಯದು ಅವನ ಅಖಂಡವಾದ ಗುಣಸಂಪತ್ತು. ಕಾಡಿಗೆ ಹೋಗುತ್ತಿದ್ದರೂ ರಾಮನು ರಾಜಗುಣಗಳನ್ನು ಬಿಡುವುದಿಲ್ಲ; ಆದ್ದರಿಂದಲೇ ಸೂತನು ‘ರಾಜಗುಣಗಳಿಂದ ಆವೃತನು’ ಎನ್ನುತ್ತಾನೆ — ಸೂರ್ಯನು ಕಿರಣಗಳನ್ನು ಬಿಡದಂತೆ ರಾಮನು ತನ್ನ ಗುಣಗಳನ್ನು ಬಿಡುವುದಿಲ್ಲ. ರಾಜನ ವಿಶೇಷಣಗಳೂ ಅರ್ಥಪೂರ್ಣ — ‘ಸತ್ಯವಾಕ್ಯ’, ಏಕೆಂದರೆ ಸತ್ಯರಕ್ಷಣೆಗಾಗಿಯೇ ಅವನು ಮಗನನ್ನು ತ್ಯಜಿಸುತ್ತಿದ್ದಾನೆ; ‘ಸಾಗರಸಮ’, ಏಕೆಂದರೆ ಅವನಲ್ಲಿ ಶೋಕವು ಆಳವಾಗಿದೆ, ಹೊರಗೆ ಪ್ರಕಟವಾಗಿಲ್ಲ.
ರಾಜನು ಹೇಳಿದನು — ‘ಸುಮಂತ್ರ, ಇಲ್ಲಿರುವ ನನ್ನ ಪತ್ನಿಯರೆಲ್ಲರನ್ನೂ ಕರೆದುಕೊಂಡು ಬಾ; ಎಲ್ಲ ಪತ್ನಿಯರಿಂದ ಸುತ್ತುವರಿಯಲ್ಪಟ್ಟು ನಾನು ರಾಘವನನ್ನು ಕಾಣಲು ಬಯಸುತ್ತೇನೆ.’ ಆ ಸೂತನು ಅಂತಃಪುರಕ್ಕೆ ಹೋಗಿ ಆ ಸ್ತ್ರೀಯರಿಗೆ ಹೇಳಿದನು — ‘ಪೂಜ್ಯರಾದ ರಾಜರು ನಿಮ್ಮನ್ನು ಕರೆಯುತ್ತಿದ್ದಾರೆ, ತಡಮಾಡದೆ ಅಲ್ಲಿಗೆ ಹೋಗಿ.’ ರಾಜನ ಆಜ್ಞೆಯಂತೆ ಸುಮಂತ್ರನು ಹೀಗೆ ಹೇಳಲು, ಸ್ತ್ರೀಯರೆಲ್ಲರೂ ಪತಿಯ ಆಜ್ಞೆಯನ್ನು ತಿಳಿದು ಆ ಭವನದ ಕಡೆಗೆ ಹೊರಟರು. ಕೆಂಪಾದ ಕಣ್ಣುಗಳುಳ್ಳ, ವ್ರತನಿಷ್ಠರಾದ ಮುನ್ನೂರೈವತ್ತು ಪ್ರಮದೆಯರು ಕೌಸಲ್ಯೆಯನ್ನು ಸುತ್ತುವರಿದು ಮೆಲ್ಲನೆ ನಡೆದರು. ಇಲ್ಲಿ ರಾಜನ ಆಶಯ ಸ್ಪಷ್ಟ — ಮಗನ ಪ್ರಯಾಣವು ಕೇವಲ ಒಬ್ಬ ತಂದೆಯ ದುಃಖವಲ್ಲ, ಸಮಗ್ರ ಕುಲದ ವಿಷಯ; ಆದ್ದರಿಂದ ಅವನು ಎಲ್ಲ ಪತ್ನಿಯರನ್ನೂ ಕರೆಸಿ, ಹಿರಿಯಳಾದ ಕೌಸಲ್ಯೆಯನ್ನು ಮುಂದಿಟ್ಟುಕೊಂಡು ರಾಮನನ್ನು ಕಾಣಲು ಬಯಸುತ್ತಾನೆ. ‘ಕೆಂಪಾದ ಕಣ್ಣುಗಳುಳ್ಳವರು’ ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಅವರು ಮೊದಲೇ ಅತ್ತಿದ್ದರು ಎಂಬುದು ಸೂಚಿತವಾಗುತ್ತದೆ; ‘ವ್ರತನಿಷ್ಠರು’ ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಅವರು ಶೋಕದಲ್ಲಿಯೂ ಪಾತಿವ್ರತ್ಯದ ಮರ್ಯಾದೆಯನ್ನು ಬಿಡುವುದಿಲ್ಲ ಎಂದು ಕವಿ ಸೂಚಿಸುತ್ತಾನೆ; ‘ಮೆಲ್ಲನೆ’ ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಅವರ ಮಂದಗತಿಯೂ ಭಾರದಿಂದ ಬಾಗಿದ ಮನಸ್ಸೂ ತೋರುತ್ತವೆ. ಕೌಸಲ್ಯೆಯನ್ನು ಸುತ್ತುವರಿಯುವುದೂ ಉಚಿತ — ಅವಳು ರಾಮನ ಜನನಿ, ಆದ್ದರಿಂದ ಶೋಕದ ಮೊದಲ ಪಾಲುದಾರಳು.
ಪತ್ನಿಯರು ಬಂದಮೇಲೆ ಭೂಪತಿಯು ಅವರನ್ನು ನೋಡಿ ಮತ್ತೆ ಸೂತನಿಗೆ ಹೇಳಿದನು — ‘ಸುಮಂತ್ರ, ನನ್ನ ಮಗನನ್ನು ಕರೆದು ತಾ.’ ಆ ಸೂತನು ರಾಮನನ್ನೂ ಲಕ್ಷ್ಮಣನನ್ನೂ ಮೈಥಿಲಿಯನ್ನೂ ಕರೆದುಕೊಂಡು ಬೇಗನೆ ಜಗತೀಪತಿಯ ಸಮೀಪಕ್ಕೆ ಬಂದನು. ದೂರದಿಂದಲೇ ಕೈಮುಗಿದುಕೊಂಡು ಬರುತ್ತಿದ್ದ ಮಗನನ್ನು ಕಂಡು ಸ್ತ್ರೀಯರಿಂದ ಸುತ್ತುವರಿದಿದ್ದ ಆರ್ತನಾದ ಆ ರಾಜನು ಥಟ್ಟನೆ ಆಸನದಿಂದ ಮೇಲೆದ್ದನು. ರಾಮನನ್ನು ಕಂಡು ಪ್ರಜಾಪತಿಯು ವೇಗವಾಗಿ ಅವನ ಕಡೆಗೆ ಓಡಿದನು, ಆದರೆ ಅವನನ್ನು ತಲುಪುವ ಮೊದಲೇ ದುಃಖಾರ್ತನಾಗಿ ನೆಲದ ಮೇಲೆ ಮೂರ್ಛೆಹೋಗಿ ಬಿದ್ದನು. ಆಗ ಮಹಾರಥನಾದ ರಾಮನೂ ಲಕ್ಷ್ಮಣನೂ ದುಃಖದಿಂದ ಪ್ರಜ್ಞೆ ತಪ್ಪಿದಂತಿದ್ದ ಶೋಕಿತ ರಾಜನ ಬಳಿಗೆ ಬೇಗನೆ ಧಾವಿಸಿದರು. ಇಲ್ಲಿ ವಾತ್ಸಲ್ಯದ ಪರಾಕಾಷ್ಠೆ ಕಾಣುತ್ತದೆ — ವೃದ್ಧನಾದ ರಾಜನು ಸಿಂಹಾಸನದಿಂದ ಎದ್ದು ಮಗನ ಕಡೆಗೆ ಓಡುತ್ತಾನೆ, ಮಗನು ತಂದೆಯ ಕಡೆಗಲ್ಲ; ಆದರೆ ಸ್ನೇಹದ ಭಾರದಿಂದ ಅವನು ದಾರಿಯಲ್ಲೇ ಬೀಳುತ್ತಾನೆ. ‘ಅವನನ್ನು ತಲುಪುವ ಮೊದಲೇ’ ಎಂಬ ಪದಜೋಡಿ ಕರುಣರಸದ ಮೂಲ — ಯಾರನ್ನು ಅಪ್ಪಿಕೊಳ್ಳಲು ಅವನು ಓಡುತ್ತಾನೋ ಅವನನ್ನು ಮುಟ್ಟಲೂ ಅವನಿಗೆ ಆಗುವುದಿಲ್ಲ. ಇದೇ ಅವನ ಸಮಗ್ರ ಪ್ರಯತ್ನದ ಉಪಮೆ — ಮಗನನ್ನು ರಕ್ಷಿಸಲು ಬಯಸಿದರೂ ಎರಡು ವರಗಳ ಬಂಧನದಿಂದ ಅವನನ್ನು ಪಡೆಯಲಾರನು. ‘ಸ್ತ್ರೀಯರಿಂದ ಸುತ್ತುವರಿದ’ ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಕವಿ ಸೂಚಿಸುತ್ತಾನೆ — ರಾಜನು ಇಂದು ಸಭೆಯಲ್ಲಿ ಮಂತ್ರಿಗಳಿಂದ ಸುತ್ತುವರಿದಿಲ್ಲ, ಅಂತಃಪುರದಲ್ಲಿ ಸ್ತ್ರೀಯರಿಂದ ಸುತ್ತುವರಿದಿದ್ದಾನೆ — ರಾಜತ್ವ ಹೋಯಿತು, ಪಿತೃತ್ವವೇ ಉಳಿದಿದೆ. ಮಗನನ್ನು ಕರೆತರಲು ಮತ್ತೆ ಮತ್ತೆ ಸೂತನನ್ನು ನಿಯೋಜಿಸುವುದೂ ರಾಜನ ಅಸ್ಥಿರ ಮನಸ್ಸನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ; ಯಾರನ್ನು ಕಾಣಲು ಅವನು ಹಂಬಲಿಸುತ್ತಾನೋ ಅವನನ್ನೇ ಕಂಡು ಅವನು ಪ್ರಜ್ಞೆ ಕಳೆದುಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ.
ಆಗ ರಾಜಭವನದಲ್ಲಿ ಸಾವಿರಾರು ಸ್ತ್ರೀಯರ ನಿನಾದವು ಉಂಟಾಯಿತು; ‘ಹಾ ಹಾ ರಾಮ’ ಎಂಬ ಆರ್ತನಾದವು ಆಭರಣಗಳ ಧ್ವನಿಯೊಡನೆ ಬೆರೆತು ಥಟ್ಟನೆ ಎದ್ದಿತು. ರಾಮ ಲಕ್ಷ್ಮಣರಿಬ್ಬರೂ ಸೀತೆಯೊಡನೆ ಅಳುತ್ತಾ ತೋಳುಗಳಿಂದ ಅವನನ್ನು ಅಪ್ಪಿಹಿಡಿದು ಮಂಚದ ಮೇಲೆ ಮಲಗಿಸಿದರು. ಮುಹೂರ್ತಮಾತ್ರದಲ್ಲಿ ಪ್ರಜ್ಞೆ ಮರಳಿ ಪಡೆದ, ಕಣ್ಣೀರು ಮತ್ತು ಶೋಕಗಳ ಸಮುದ್ರದಲ್ಲಿ ಮುಳುಗಿದ ಭೂಪತಿಗೆ ಅನಂತರ ರಾಮನು ಕೈಮುಗಿದು ಹೇಳಿದನು. ಆಭರಣಗಳ ಝಣತ್ಕಾರದೊಡನೆ ಬೆರೆತ ಆಕ್ರಂದನ ಎಂಬ ವರ್ಣನೆಯಿಂದ ಕವಿ ಸೂಚಿಸುತ್ತಾನೆ — ಉತ್ಸವಗಳಲ್ಲಿ ಮಂಗಳಧ್ವನಿಯನ್ನುಂಟುಮಾಡುವ ಆಭರಣಗಳೇ ಇಂದು ಶೋಕದ ಸಾಧನಗಳಾಗಿವೆ. ‘ಕಣ್ಣೀರು ಶೋಕಗಳ ಸಮುದ್ರದಲ್ಲಿ ಮುಳುಗಿದ’ ಎಂಬ ರೂಪಕದಿಂದ ರಾಜನ ಸ್ಥಿತಿ ಸೂಚಿತವಾಗುತ್ತದೆ — ಅವನು ಶೋಕಸಮುದ್ರದಲ್ಲಿ ಮುಳುಗಿದ್ದಾನೆ, ಅಲ್ಲಿ ರಾಮನೇ ಏಕೈಕ ನೌಕೆ. ಅಳುತ್ತಿದ್ದರೂ ರಾಮ ಲಕ್ಷ್ಮಣರು ಮತ್ತು ಸೀತೆ ತಂದೆಯನ್ನು ಎತ್ತಿ ಮಂಚದ ಮೇಲೆ ಮಲಗಿಸುತ್ತಾರೆ; ಶೋಕದಲ್ಲಿಯೂ ಸೇವಾಧರ್ಮವು ಮರೆಯಲ್ಪಟ್ಟಿಲ್ಲ. ‘ಮುಹೂರ್ತಮಾತ್ರದಲ್ಲಿ ಪ್ರಜ್ಞೆ ಪಡೆದ’ ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಮೂರ್ಛೆಯು ಅಲ್ಪಕಾಲದ್ದು ಎಂದು ತೋರಿಸಲಾಗಿದೆ; ಇದರಿಂದ ಕಥೆ ಮುಂದೆ ಸಾಗುತ್ತದೆ.
ರಾಮನು ಹೇಳಿದನು — ‘ಮಹಾರಾಜ, ನಿನ್ನಿಂದ ಬೀಳ್ಕೊಳ್ಳುತ್ತಿದ್ದೇನೆ; ನೀನು ನಮ್ಮೆಲ್ಲರಿಗೂ ಒಡೆಯ. ದಂಡಕಾರಣ್ಯಕ್ಕೆ ಹೊರಟಿರುವ ನನ್ನನ್ನು ಕುಶಲದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ನೋಡು. ಲಕ್ಷ್ಮಣನಿಗೂ ಅನುಮತಿ ಕೊಡು, ಸೀತೆಯೂ ನನ್ನನ್ನು ಕಾಡಿಗೆ ಹಿಂಬಾಲಿಸಲಿ; ಅನೇಕ ನಿಜವಾದ ಕಾರಣಗಳಿಂದ ತಡೆದರೂ ಅವರಿಬ್ಬರೂ ಇಲ್ಲಿ ಉಳಿಯಲು ಬಯಸುವುದಿಲ್ಲ. ಮಾನದನೇ, ಶೋಕವನ್ನು ಬಿಟ್ಟು, ಪ್ರಜಾಪತಿಯು ತನ್ನ ಮಕ್ಕಳಿಗೆ ಅನುಮತಿ ಕೊಡುವಂತೆ ನಮ್ಮೆಲ್ಲರಿಗೂ — ಲಕ್ಷ್ಮಣನಿಗೂ ನನಗೂ ಸೀತೆಗೂ — ಅನುಮತಿ ಕೊಡು.’ ಭೂಪತಿಯ ಅನುಮತಿಯನ್ನು ಶಾಂತಚಿತ್ತನಾಗಿ ಎದುರುನೋಡುತ್ತಿದ್ದ, ವನವಾಸಕ್ಕೆ ಸಿದ್ಧನಾಗಿದ್ದ ರಾಘವನನ್ನು ನೋಡಿ ರಾಜನು ಹೇಳಿದನು — ‘ರಾಘವ, ನಾನು ಕೈಕೇಯಿಗೆ ಕೊಟ್ಟ ವರದಿಂದ ಮೋಹಗೊಂಡಿದ್ದೇನೆ; ಇಂದು ನನ್ನನ್ನೇ ಬಂಧಿಸಿ ನೀನು ಅಯೋಧ್ಯೆಯಲ್ಲಿ ರಾಜನಾಗು.’ ಇಲ್ಲಿ ರಾಮನ ಪ್ರಾರ್ಥನೆಯಲ್ಲಿ ಮೂರು ಹಂತಗಳಿವೆ — ಪ್ರಯಾಣದ ನಿವೇದನೆ, ಲಕ್ಷ್ಮಣ ಸೀತೆಯರಿಗಾಗಿ ಅನುಮತಿ, ಮತ್ತು ಶೋಕತ್ಯಾಗದ ಯಾಚನೆ. ಪ್ರಜಾಪತಿಯ ದೃಷ್ಟಾಂತವೂ ಸಾರ್ಥಕ — ತಂದೆ ಮಕ್ಕಳನ್ನು ತಪಸ್ಸಿಗಾಗಿ ಕಾಡಿಗೆ ಕಳುಹಿಸುತ್ತಾನೆ, ದ್ವೇಷದಿಂದಲ್ಲ; ಹಾಗೆಯೇ ನೀನೂ ನಮ್ಮನ್ನು ಕಳುಹಿಸು ಎಂಬುದು ರಾಮನ ಆಶಯ. ರಾಜನ ಪ್ರಸ್ತಾಪವಾದರೋ ಕೊನೆಯ ಪ್ರಯತ್ನ — ಮಗನು ತಂದೆಯನ್ನು ಬಂಧಿಸಿ ರಾಜ್ಯವನ್ನು ವಶಪಡಿಸಿಕೊಂಡರೆ ತಂದೆಯ ಮಾತು ಮುರಿಯುವುದಿಲ್ಲ, ರಾಮನೂ ಹೋಗಬೇಕಾಗಿಲ್ಲ; ಆದರೆ ಈ ಯುಕ್ತಿ ಧರ್ಮವಿರುದ್ಧ, ಆದ್ದರಿಂದ ರಾಮನು ಅದನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸುವುದಿಲ್ಲ.
ರಾಜನು ಹೀಗೆ ಹೇಳಲು, ಧರ್ಮಧಾರಿಗಳಲ್ಲಿ ಶ್ರೇಷ್ಠನೂ ವಾಕ್ಕೋವಿದನೂ ಆದ ರಾಮನು ಕೈಮುಗಿದು ತಂದೆಗೆ ಉತ್ತರಿಸಿದನು — ‘ನೃಪತಿಯೇ, ನೀನು ಸಾವಿರ ವರ್ಷ ಭೂಮಿಯ ಒಡೆಯನಾಗಿರು; ನಾನಾದರೋ ಅರಣ್ಯದಲ್ಲಿ ವಾಸಿಸುವೆನು, ನನಗೆ ರಾಜ್ಯದ ಬಯಕೆಯಿಲ್ಲ. ನರಾಧಿಪನೇ, ಒಂಬತ್ತು ಮತ್ತು ಐದು ವರ್ಷಗಳನ್ನು ವನವಾಸದಲ್ಲಿ ಸಂಚರಿಸಿ ಕಳೆದು, ಪ್ರತಿಜ್ಞೆಯ ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಮತ್ತೆ ನಿನ್ನ ಪಾದಗಳನ್ನು ಹಿಡಿಯುವೆನು.’ ‘ಒಂಬತ್ತು ಮತ್ತು ಐದು’ ಎಂಬ ಎಣಿಕೆಯಿಂದ ಕವಿ ಹದಿನಾಲ್ಕು ಎಂಬ ಸಂಖ್ಯೆಯನ್ನು ರಮಣೀಯವಾಗಿ ನಿರ್ದೇಶಿಸುತ್ತಾನೆ; ‘ಪಾದಗಳನ್ನು ಹಿಡಿಯುವೆನು’ ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ರಾಮನು ವನವಾಸವು ತ್ಯಾಗವಲ್ಲ, ಪುನರಾಗಮನದಲ್ಲಿ ಕೊನೆಗೊಳ್ಳುವ ಕಾಲಾವಧಿ ಎಂದು ಸೂಚಿಸುತ್ತಾನೆ. ಸತ್ಯಪಾಶದಿಂದ ಕಟ್ಟಲ್ಪಟ್ಟ, ಗುಟ್ಟಾಗಿ ಕೈಕೇಯಿಯಿಂದ ಪ್ರಚೋದಿಸಲ್ಪಡುತ್ತಿದ್ದ, ಅಳುತ್ತಿದ್ದ ಆರ್ತನಾದ ರಾಜನು ಪ್ರಿಯ ಮಗನಿಗೆ ಹೇಳಿದನು — ‘ಮಗೂ, ಶ್ರೇಯಸ್ಸಿಗಾಗಿಯೂ ಅಭ್ಯುದಯಕ್ಕಾಗಿಯೂ ಪುನರಾಗಮನಕ್ಕಾಗಿಯೂ ಶಾಂತಚಿತ್ತನಾಗಿ ಹೋಗು; ನಿನ್ನ ದಾರಿ ಅಪಾಯರಹಿತವೂ ಎಲ್ಲಿಂದಲೂ ಭಯವಿಲ್ಲದುದೂ ಆಗಲಿ.’ ಇಲ್ಲಿ ತಂದೆಯ ದ್ವಂದ್ವ ಪ್ರಕಟವಾಗಿದೆ — ಬಾಯಿಂದ ಆಶೀರ್ವಾದ ಕೊಡುತ್ತಾನೆ, ಹೃದಯದಿಂದ ವಿರಹವನ್ನು ಸಹಿಸಲಾರದೆ ಅಳುತ್ತಾನೆ. ‘ಮಿಥಃ’ (ಗುಟ್ಟಾಗಿ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಕೈಕೇಯಿ ಜನರ ಸಮಕ್ಷಮದಲ್ಲಿ ಮಾತನಾಡುವುದಿಲ್ಲ, ಏಕಾಂತದಲ್ಲಿಯೇ ರಾಜನನ್ನು ಅವಸರಪಡಿಸುತ್ತಾಳೆ ಎಂಬುದು ಸೂಚಿತವಾಗುತ್ತದೆ; ಅವಳ ಈ ಗೂಢಚೇಷ್ಟೆಯೇ ಮುಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಸುಮಂತ್ರನ ಛೀಮಾರಿಗೆ ಬೀಜ. ‘ಸತ್ಯಪಾಶದಿಂದ ಕಟ್ಟಲ್ಪಟ್ಟ’ ಎಂಬ ರೂಪಕವೂ ಮನನೀಯ — ಇತರರನ್ನು ಕಟ್ಟುವ ಪಾಶವೇ ಇಲ್ಲಿ ರಾಜನನ್ನು ಕಟ್ಟಿದೆ; ತಾನೇ ಕೊಟ್ಟ ವರದಿಂದ ಅವನು ತಾನೇ ಬದ್ಧನಾಗಿದ್ದಾನೆ.
ರಾಜನು ಮತ್ತೆ ಹೇಳಿದನು — ‘ರಘುನಂದನ, ಸತ್ಯಸ್ವರೂಪನೂ ಧರ್ಮದಲ್ಲಿ ಮನಸ್ಸಿಟ್ಟವನೂ ಆದ ನಿನ್ನ ಬುದ್ಧಿಯನ್ನು ಹಿಂತಿರುಗಿಸಲು ಸಾಧ್ಯವಿಲ್ಲ. ಆದರೂ ಇಂದಿನ ಈ ರಾತ್ರಿ ಹೇಗಾದರೂ ಹೋಗಬೇಡ; ಒಂದು ದಿನವಾದರೂ ನಿನ್ನನ್ನು ಕಾಣುತ್ತಾ ನಾನು ನೆಮ್ಮದಿಯಿಂದಿರುವೆನು. ತಾಯಿಯನ್ನೂ ನನ್ನನ್ನೂ ಕಾಣುತ್ತಾ ಇಂದಿನ ಈ ರಾತ್ರಿ ಇಲ್ಲಿರು; ಎಲ್ಲ ಬಯಕೆಗಳಿಂದ ತೃಪ್ತನಾಗಿ ನಾಳೆ ಬೆಳಿಗ್ಗೆ ಹೊರಡುವೆಯಂತೆ. ಮಗನೇ, ನೀನು ಸರ್ವಥಾ ದುಷ್ಕರವಾದುದನ್ನು ಮಾಡುತ್ತಿರುವೆ; ನನ್ನ ಪ್ರಿಯಕ್ಕಾಗಿಯೇ ನೀನು ಕಾಡನ್ನು ಆಶ್ರಯಿಸಿರುವೆ. ಸತ್ಯವಾಗಿ ಆಣೆಯಿಟ್ಟು ಹೇಳುತ್ತೇನೆ — ಇದು ನನಗೆ ಪ್ರಿಯವಲ್ಲ; ಬೂದಿಯಲ್ಲಿ ಮುಚ್ಚಿದ ಬೆಂಕಿಯಂತಿರುವ ಸ್ತ್ರೀಯಿಂದ ನಾನು ವಿಚಲಿತನಾಗಿದ್ದೇನೆ. ನಾನು ಪಡೆದ ವಂಚನೆಯನ್ನೇ ನೀನು ದಾಟಿಸಲು ಬಯಸುತ್ತಿರುವೆ; ಸನ್ನಡತೆಯನ್ನು ನಾಶಮಾಡುವ ಈ ಕೈಕೇಯಿಯಿಂದ ನಾನು ಪ್ರೇರಿತನಾಗಿದ್ದೇನೆ. ನೀನು ನನ್ನ ಹಿರಿಯ ಮಗನಾಗಿರುವುದರಿಂದ ತಂದೆಯನ್ನು ಅಸತ್ಯದ ಮಾತಿನಿಂದ ಮುಕ್ತನನ್ನಾಗಿ ಮಾಡಲು ಬಯಸುತ್ತಿರುವೆ — ಇದು ಆಶ್ಚರ್ಯವೇನಲ್ಲ.’ ಇಲ್ಲಿ ರಾಜನ ಮಾತು ಎರಡು ಭಾಗವಾಗಿದೆ — ಮೊದಲ ಭಾಗದಲ್ಲಿ ಅವನು ಒಂದು ರಾತ್ರಿಯನ್ನು ಯಾಚಿಸುತ್ತಾನೆ, ಎರಡನೆಯ ಭಾಗದಲ್ಲಿ ತನ್ನ ನಿರ್ದೋಷತೆಯನ್ನು ಪ್ರಕಟಪಡಿಸುತ್ತಾನೆ. ‘ಬೂದಿಯಲ್ಲಿ ಮುಚ್ಚಿದ ಬೆಂಕಿಯಂತಿರುವ’ ಎಂಬ ಉಪಮೆಯಿಂದ ಕವಿ ತೋರಿಸುತ್ತಾನೆ — ಕೈಕೇಯಿಯ ದೌರ್ಜನ್ಯವು ಬಹುಕಾಲ ಮುಚ್ಚಿಹೋಗಿತ್ತು, ವರದಾನದ ಪ್ರಸಂಗದಲ್ಲೇ ಉರಿಯಿತು; ಬೂದಿಯ ಮೇಲೆ ಕಾಲಿಟ್ಟವನು ಸುಟ್ಟುಹೋಗುತ್ತಾನೆ. ‘ನಾನು ಪಡೆದ ವಂಚನೆಯನ್ನು ನೀನು ದಾಟಿಸಲು ಬಯಸುವೆ’ ಎಂಬ ಮಾತಿನಿಂದ ತಾನು ಮಾಡಿದ ದೋಷದ ಫಲವನ್ನು ಮಗನು ಹೊರುತ್ತಿದ್ದಾನೆ ಎಂದು ರಾಜನು ಒಪ್ಪಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ. ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಪಿತೃವಾತ್ಸಲ್ಯವು ಗೌರವವಾಗಿ ಪರಿಣಮಿಸುತ್ತದೆ — ‘ತಂದೆಯನ್ನು ಸತ್ಯವಾದಿಯನ್ನಾಗಿ ಮಾಡಲು ಬಯಸುವೆ, ಇದು ನಿನ್ನಲ್ಲಿ ಆಶ್ಚರ್ಯವೇನಲ್ಲ’ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾ ಅವನು ಮಗನ ಧರ್ಮನಿಷ್ಠೆಯನ್ನೇ ಸ್ತುತಿಸುತ್ತಾನೆ.
ಆರ್ತನಾದ ತಂದೆಯ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ, ತಮ್ಮ ಲಕ್ಷ್ಮಣನೊಡನೆ ದೀನನಾದ ರಾಮನು ಹೇಳಿದನು — ‘ಇಂದು ನಾನು ಪಡೆಯುವ ಸುಖಗಳನ್ನು ನಾಳೆ ನನಗೆ ಯಾರು ಕೊಡುವರು? ಆದ್ದರಿಂದ ಎಲ್ಲ ಭೋಗಗಳಿಂದ ದೂರ ಸರಿಯುವುದನ್ನೇ ನಾನು ಆರಿಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತೇನೆ. ರಾಷ್ಟ್ರಗಳೊಡನೆಯೂ ಜನರೊಡನೆಯೂ ಧನಧಾನ್ಯಗಳಿಂದ ತುಂಬಿದ ಈ ವಸುಧೆಯನ್ನು ನಾನು ತೊರೆದಿದ್ದೇನೆ; ಅದನ್ನು ಭರತನಿಗೆ ಕೊಡಿ. ವನವಾಸದ ಬಗೆಗಿನ ನನ್ನ ನಿಶ್ಚಯ ಇಂದು ಅಲುಗದು. ವರದನೇ, ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ನೀನು ಕೈಕೇಯಿಗೆ ಕೊಟ್ಟ ವರವನ್ನು ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿಯೇ ಕೊಡು; ನೀನು ಸತ್ಯವಂತನಾದ ರಾಜನಾಗು. ನಿನ್ನ ಆದೇಶವನ್ನು ಹೇಳಿದಂತೆಯೇ ಪಾಲಿಸುತ್ತಾ ನಾನು ಹದಿನಾಲ್ಕು ವರ್ಷ ವನಚರರೊಡನೆ ಕಾಡಿನಲ್ಲಿ ವಾಸಿಸುವೆನು. ಇದರಲ್ಲಿ ವಿಮರ್ಶೆ ಬೇಡ; ಭೂಮಿಯನ್ನು ಭರತನಿಗೆ ಕೊಡು.’ ಮೊದಲ ವಾಕ್ಯದಲ್ಲಿ ರಾಮನ ವೈರಾಗ್ಯದ ಮೂಲ ಕಾಣುತ್ತದೆ — ಇಂದು ಸುಲಭವಾದುದು ನಾಳೆ ನಿಶ್ಚಿತವಲ್ಲ; ಆದ್ದರಿಂದ ಕ್ಷಣಿಕ ಭೋಗಗಳಿಗಾಗಿ ಧರ್ಮವನ್ನು ತ್ಯಜಿಸಬಾರದು. ‘ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿಯೇ ಕೊಡು’ ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಅವನು ಸೂಚಿಸುತ್ತಾನೆ — ವರವನ್ನು ಅರ್ಧ ಪಾಲಿಸಿದರೆ ಅದೇ ಅಸತ್ಯ; ಸತ್ಯವನ್ನು ವಿಭಜಿಸಲಾಗದು. ‘ವನಚರರೊಡನೆ ವಾಸಿಸುವೆನು’ ಎಂಬ ಮಾತಿನಿಂದ ಅವನು ವನವಾಸವನ್ನು ಶಿಕ್ಷೆಯಂತಲ್ಲ, ಸ್ವೀಕರಿಸಿದ ವ್ರತದಂತೆ ವರ್ಣಿಸುತ್ತಾನೆ. ‘ವಿಮರ್ಶೆ ಬೇಡ’ ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ತಂದೆಯಲ್ಲಿ ಮತ್ತೆ ಮತ್ತೆ ಹುಟ್ಟುತ್ತಿರುವ ಸಂಶಯವನ್ನೇ ಅವನು ನಿವಾರಿಸುತ್ತಾನೆ; ದ್ವಂದ್ವಭಾವವೇ ಸತ್ಯದ ಮಹಾಶತ್ರು.
ರಾಮನು ಹೇಳಿದನು — ‘ರಘುನಂದನ, ನನಗೆ ರಾಜ್ಯದ ಬಯಕೆಯಿಲ್ಲ, ನನಗಾಗಿ ಸುಖವನ್ನಾಗಲಿ ಪ್ರಿಯವನ್ನಾಗಲಿ ಬಯಸುವುದಿಲ್ಲ; ನಿನ್ನ ಆದೇಶವನ್ನು ಯಥಾವತ್ತಾಗಿ ನೆರವೇರಿಸುವುದೇ ನನ್ನ ಇಚ್ಛೆ. ನಿನ್ನ ದುಃಖ ತೊಲಗಲಿ; ಕಣ್ಣೀರಿನಲ್ಲಿ ಮುಳುಗಬೇಡ. ಅಜೇಯನಾದ ನದೀಪತಿ ಸಮುದ್ರವು ಕ್ಷೋಭೆಗೊಳ್ಳದಂತೆ ನೀನೂ ಸ್ಥಿರನಾಗಿರು. ಪುರುಷಶ್ರೇಷ್ಠನೇ, ನಾನು ರಾಜ್ಯವನ್ನಾಗಲಿ, ಸುಖವನ್ನಾಗಲಿ, ಭೂಮಿಯನ್ನಾಗಲಿ, ಈ ಎಲ್ಲ ಭೋಗಗಳನ್ನಾಗಲಿ, ಸ್ವರ್ಗವನ್ನಾಗಲಿ, ಬದುಕುವುದನ್ನಾಗಲಿ ಬಯಸುವುದಿಲ್ಲ; ನೀನು ಸತ್ಯವಂತನಾಗಿರುವುದನ್ನೇ ಬಯಸುತ್ತೇನೆ, ಅಸತ್ಯನಾಗುವುದನ್ನಲ್ಲ. ನಿನ್ನ ಸಮಕ್ಷಮದಲ್ಲಿ ಸತ್ಯದ ಮೇಲೂ ಸುಕೃತದ ಮೇಲೂ ನಿನಗೆ ಆಣೆಯಿಡುತ್ತೇನೆ. ತಂದೆಯೇ, ಪ್ರಭುವೇ, ನಾನು ಒಂದು ಕ್ಷಣವೂ ಇಲ್ಲಿ ನಿಲ್ಲಲಾರೆ; ಈ ಶೋಕವನ್ನು ತಡೆದುಕೋ, ನನ್ನ ನಿಶ್ಚಯದಲ್ಲಿ ಬದಲಾವಣೆಯಿಲ್ಲ.’ ಸಮುದ್ರದ ಉಪಮೆಯಿಂದ ರಾಮನು ಸೂಚಿಸುತ್ತಾನೆ — ಮಹಾಪುರುಷನಿಗೆ ಮರ್ಯಾದೆಯೇ ಬಲ; ನದಿಗಳಿಂದ ತುಂಬುತ್ತಿದ್ದರೂ ಸಮುದ್ರವು ದಡವನ್ನು ಮೀರಿ ಹರಿಯುವುದಿಲ್ಲ, ಹಾಗೆಯೇ ಶೋಕದಿಂದ ತುಂಬಿದ್ದರೂ ರಾಜನು ಸತ್ಯದ ದಡವನ್ನು ಮೀರಬಾರದು. ‘ಸ್ವರ್ಗವನ್ನೂ ಬದುಕನ್ನೂ ಬಯಸುವುದಿಲ್ಲ’ ಎಂಬ ಮಾತಿನಲ್ಲಿ ರಾಮನ ನಿಷ್ಠೆಯ ಪರಮಸೀಮೆ ಕಾಣುತ್ತದೆ — ಅವನು ಜೀವನವನ್ನೂ ಸತ್ಯದಷ್ಟು ಮೌಲ್ಯವುಳ್ಳದ್ದೆಂದು ಭಾವಿಸುವುದಿಲ್ಲ. ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ‘ನನ್ನ ನಿಶ್ಚಯದಲ್ಲಿ ಬದಲಾವಣೆಯಿಲ್ಲ’ ಎಂದು ದೃಢವಾಗಿ ಹೇಳುತ್ತಾ ಅವನು ತಂದೆಯ ಕೊನೆಯ ಆಸೆಯನ್ನೂ ಕತ್ತರಿಸುತ್ತಾನೆ.
ರಾಮನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ — ‘ರಾಘವ ಎಂದು ಸಂಬೋಧಿಸಿ ಕೈಕೇಯಿ ನನ್ನನ್ನು ‘ಕಾಡಿಗೆ ಹೋಗು’ ಎಂದು ಕೇಳಿಕೊಂಡಳು; ನಾನೂ ‘ಹೋಗುತ್ತೇನೆ’ ಎಂದು ಹೇಳಿದೆ. ಆ ಸತ್ಯವನ್ನು ನಾನು ಪಾಲಿಸುತ್ತೇನೆ. ದೇವ, ಕಳವಳಪಡಬೇಡ; ಶಾಂತವಾದ ಜಿಂಕೆಗಳಿಂದ ತುಂಬಿದ, ನಾನಾ ಪಕ್ಷಿಗಳ ಕಲರವದಿಂದ ಮೊಳಗುವ ಕಾಡಿನಲ್ಲಿ ನಾವು ವಿಹರಿಸುವೆವು. ತಂದೆಯೇ, ತಂದೆಯು ದೇವತೆಗಳಿಗೂ ದೇವತೆಯೆಂದು ಸ್ಮೃತಿ ಹೇಳುತ್ತದೆ; ಆದ್ದರಿಂದ ದೇವತೆಯೆಂದೇ ಭಾವಿಸಿ ತಂದೆಯ ಮಾತನ್ನು ನಡೆಸುವೆನು. ನೃಪಶ್ರೇಷ್ಠನೇ, ಹದಿನಾಲ್ಕು ವರ್ಷಗಳು ಕಳೆದಮೇಲೆ ಮರಳಿ ಬಂದ ನನ್ನನ್ನು ನೀನು ಮತ್ತೆ ಕಾಣುವೆ; ಈ ಸಂತಾಪವನ್ನು ಬಿಡು. ಕಣ್ಣೀರಿನಿಂದ ಗದ್ಗದರಾದ ಈ ಎಲ್ಲ ಜನರನ್ನು ಸ್ಥಿರಗೊಳಿಸಬೇಕಾದ ಪುರುಷಶ್ರೇಷ್ಠನಾದ ನೀನೇ ಏಕೆ ವಿಕಾರಕ್ಕೆ ಒಳಗಾಗಿರುವೆ?’ ಇಲ್ಲಿ ರಾಮನು ನಾಲ್ಕು ಕಾರಣಗಳನ್ನು ಮಂಡಿಸುತ್ತಾನೆ — ತನ್ನ ಪ್ರತಿಜ್ಞೆ, ಕಾಡಿನ ರಮಣೀಯತೆ, ತಂದೆಯ ದೈವತ್ವ ಮತ್ತು ಅವಧಿಯ ಪರಿಮಿತತೆ. ಕಾಡಿನ ವರ್ಣನೆ ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಮನನೀಯ — ಅವನು ಕಾಡನ್ನು ಭಯದ ಸ್ಥಳವಾಗಿ ಅಲ್ಲ, ಶಾಂತಮೃಗಗಳಿಂದಲೂ ನಾನಾ ಪಕ್ಷಿಗಳ ಕಲರವದಿಂದಲೂ ರಮಣೀಯವಾದ ಉದ್ಯಾನದಂತೆ ತೋರಿಸುತ್ತಾನೆ, ತಂದೆಯ ಕಳವಳ ಶಮನವಾಗಲೆಂದು. ಕೊನೆಯ ವಾಕ್ಯದಲ್ಲಿ ಅವನು ತಂದೆಗೆ ಅವನ ಸ್ವಧರ್ಮವನ್ನು ನೆನಪಿಸುತ್ತಾನೆ — ರಾಜನೇ ಪ್ರಜೆಗಳ ಧೈರ್ಯದ ಮೂಲ; ಅವನೇ ವಿಕಾರಕ್ಕೆ ಒಳಗಾದರೆ ಅಳುತ್ತಿರುವ ಜನರಿಗೆ ಯಾರು ಧೈರ್ಯ ತುಂಬುವರು? ‘ತಂದೆಯು ದೇವತೆಗಳಿಗೂ ದೇವತೆ’ ಎಂಬ ಮಾತು ಸಮಗ್ರ ರಾಮಾಯಣದ ಒಂದು ಸಾರಸೂತ್ರ — ತಂದೆಯ ಆಜ್ಞೆಯನ್ನು ಮುರಿದರೆ ದೇವಾರಾಧನೆಯೂ ಸಿದ್ಧಿಸುವುದಿಲ್ಲ.
ಇಲ್ಲಿಂದ ಮುಂದೆ ರಾಮನ ಮಾತು ದೀರ್ಘವೃತ್ತಗಳಲ್ಲಿ ರಚಿತವಾಗಿದೆ; ಛಂದಸ್ಸಿನ ಬದಲಾವಣೆಯಿಂದಲೇ ಕವಿ ಭಾವದ ಗಾಂಭೀರ್ಯವನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತಾನೆ. ‘ಪುರವನ್ನೂ ರಾಷ್ಟ್ರವನ್ನೂ ಇಡೀ ಭೂಮಿಯನ್ನೂ ನಾನು ತೊರೆದಿದ್ದೇನೆ, ಅದನ್ನು ಭರತನಿಗೆ ಕೊಡು; ನಿನ್ನ ಆದೇಶವನ್ನು ಪಾಲಿಸುತ್ತಾ ನಾನು ಬಹುಕಾಲ ವಾಸಿಸಲು ಕಾಡಿಗೆ ಹೋಗುವೆನು. ನಾನು ತೊರೆದ, ಪರ್ವತಪ್ರದೇಶಗಳೊಡನೆಯೂ ಪುರಗಳೊಡನೆಯೂ ಉಪವನಗಳೊಡನೆಯೂ ಕೂಡಿದ ಈ ಭೂಮಿಯನ್ನು ಮಂಗಳಕರವಾದ ಎಲ್ಲೆಗಳೊಳಗೆ ಭರತನೊಬ್ಬನೇ ಆಳಲಿ; ನೃಪತಿಯೇ, ನೀನು ಹೇಳಿದುದು ಹಾಗೆಯೇ ಆಗಲಿ. ರಾಜನೇ, ಮಹತ್ತಾದ ಭೋಗಗಳಲ್ಲಾಗಲಿ ನನಗೆ ಪ್ರಿಯವಾದುದರಲ್ಲಾಗಲಿ ನನ್ನ ಮನಸ್ಸು, ಶಿಷ್ಟರು ಒಪ್ಪಿದ ನಿನ್ನ ಆದೇಶದಲ್ಲಿ ನೆಲೆಸಿದಷ್ಟು ನೆಲೆಸುವುದಿಲ್ಲ; ಪಾಪರಹಿತನೇ, ನನಗಾಗಿ ನಿನ್ನ ದುಃಖ ತೊಲಗಲಿ. ಪಾಪರಹಿತನೇ, ಇಂದು ನಿನ್ನನ್ನು ಅಸತ್ಯಕ್ಕೆ ಗುರಿಮಾಡಿ ನಾನು ಅಕ್ಷಯವಾದ ರಾಜ್ಯವನ್ನಾಗಲಿ, ಎಲ್ಲ ಭೋಗಗಳನ್ನಾಗಲಿ, ವಸುಧೆಯನ್ನಾಗಲಿ, ಮೈಥಿಲಿಯನ್ನಾಗಲಿ, ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಚಿಂತಿಸಿದ ಯಾವುದನ್ನೂ ಆರಿಸಿಕೊಳ್ಳೆನು; ಸತ್ಯವನ್ನೇ ಆರಿಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತೇನೆ, ನಿನ್ನ ವ್ರತವು ಹಾಗೆಯೇ ಉಳಿಯಲಿ. ಕಾಡಿನಲ್ಲಿ ಹಣ್ಣುಗಳನ್ನೂ ಗೆಡ್ಡೆಗಳನ್ನೂ ತಿನ್ನುತ್ತಾ, ಪರ್ವತಗಳನ್ನೂ ನದಿಗಳನ್ನೂ ಸರೋವರಗಳನ್ನೂ ನೋಡುತ್ತಾ, ವಿಚಿತ್ರವಾದ ಮರಗಳುಳ್ಳ ಕಾಡನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸಿಯೇ ನಾನು ಸುಖಿಯಾಗುವೆನು; ನಿನಗೆ ನೆಮ್ಮದಿಯಾಗಲಿ.’ ಈ ನಾಲ್ಕು ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ರಾಮನ ನಾಲ್ಕು ಅಭಿಪ್ರಾಯಗಳು ಕ್ರಮವಾಗಿ ಪ್ರಕಟವಾಗಿವೆ — ರಾಜ್ಯತ್ಯಾಗ, ಭರತನ ಅಭಿಷೇಕಕ್ಕೆ ಅನುಮೋದನೆ, ತಂದೆಯ ಆದೇಶದಲ್ಲೇ ತನ್ನ ಆನಂದ, ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ವನಜೀವನದ ಸುಖದ ವರ್ಣನೆ. ‘ಮಂಗಳಕರವಾದ ಎಲ್ಲೆಗಳೊಳಗೆ’ ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಅವನು ಭರತನಿಗೆ ಶುಭವಾದ ರಾಜ್ಯವನ್ನು ಹಾರೈಸುತ್ತಾನೆ, ಅಸೂಯೆಯನ್ನು ಪ್ರಕಟಿಸುವುದಿಲ್ಲ.
ಹೀಗೆ ವ್ಯಸನಕ್ಕೆ ಒಳಗಾಗಿ ತಾಪದಿಂದಲೂ ದುಃಖದಿಂದಲೂ ಪೀಡಿತನಾದ ಆ ರಾಜನು ಮಗನನ್ನು ಅಪ್ಪಿಕೊಂಡು ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿ ಪ್ರಜ್ಞೆ ತಪ್ಪಿ ನೆಲಕ್ಕೆ ಬಿದ್ದು ಸ್ವಲ್ಪವೂ ಅಲುಗಾಡಲಿಲ್ಲ; ಜಡದಂತೆ ನಿಶ್ಚೇಷ್ಟನಾಗಿ ಅವನು ಹಾಸಿಗೆಯ ಮೇಲೆಂಬಂತೆ ನೆಲದ ಮೇಲೆಯೇ ಮಲಗಿದನು. ರಾಜಪತ್ನಿಯಾದ ಆ ಕೈಕೇಯಿಯನ್ನು ಬಿಟ್ಟು ಉಳಿದ ಎಲ್ಲ ದೇವಿಯರೂ ಒಟ್ಟಾಗಿ ಅತ್ತರು; ಸುಮಂತ್ರನೂ ಅಳುತ್ತಾ ಮೂರ್ಛೆಹೋದನು; ಅಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲೆಡೆ ಹಾಹಾಕಾರವಾಯಿತು. ‘ಅವಳನ್ನು ಬಿಟ್ಟು’ ಎಂಬ ಒಂದೇ ಪದದಿಂದ ಕವಿ ಕೈಕೇಯಿಯ ಏಕಾಕಿತನವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತಾನೆ — ಎಲ್ಲರ ಶೋಕದಲ್ಲಿಯೂ ಅವಳೊಬ್ಬಳೇ ಅಸ್ಪೃಷ್ಟಳು. ಇದರೊಂದಿಗೆ ಸರ್ಗವು ಮುಕ್ತಾಯವಾಗುತ್ತದೆ; ಮುಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಸುಮಂತ್ರನು ಅವಳನ್ನೇ ಕಠೋರವಾದ ಮಾತುಗಳಿಂದ ಛೀಮಾರಿ ಹಾಕುವನು.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्येऽयोध्याकाण्डे चतुस्त्रिंशः सर्गः॥ ३४॥