ಸರ್ಗ
ಪೌರರ ವಿಲಾಪ
ಸೀತೆ ಲಕ್ಷ್ಮಣರೊಡನೆ ರಾಮನು ಕಾಲ್ನಡಿಗೆಯಲ್ಲಿ ಹೊರಡುವುದು, ಅರಮನೆಗಳ ಮೇಲಿಂದ ಪೌರರು ನೋಡುವುದು, ಅವರ ನಾನಾಬಗೆಯ ವಿಲಾಪ ಮತ್ತು ಹಿಂಬಾಲಿಸುವ ಸಂಕಲ್ಪ, ಕೈಕೇಯಿಯ ಭವನಕ್ಕೆ ಪ್ರವೇಶ
ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ರಾಮನು ತನ್ನ ಸರ್ವಸ್ವವನ್ನೂ ಬ್ರಾಹ್ಮಣರಿಗೆ ದಾನ ಮಾಡಿದನು. ವೈದೇಹಿಯೊಡನೆ ಆ ಅಪಾರ ಧನವನ್ನು ಬ್ರಾಹ್ಮಣರಿಗೆ ಕೊಟ್ಟು ರಾಮ ಲಕ್ಷ್ಮಣರು ಸೀತೆಯೊಡನೆ ತಂದೆಯನ್ನು ಕಾಣಲು ಹೋದರು. ಆಗ ಇಬ್ಬರು ಸೇವಕರು ಹಿಡಿದಿದ್ದ ಅವರ ಆಯುಧಗಳು ಶೋಭಿಸುತ್ತಿದ್ದವು; ಅವು ಹೂಮಾಲೆಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದ್ದವು, ಸೀತೆಯಿಂದ ಅಲಂಕರಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿದ್ದವು. ಅನಂತರ ಶ್ರೀಮಂತರಾದ ಜನರು ಅರಮನೆಗಳ ಮಹಡಿಗಳನ್ನೂ ಉಪ್ಪರಿಗೆಗಳ ಶಿಖರಗಳನ್ನೂ ಏರಿ ನಿಶ್ಚೇಷ್ಟಿತರಾಗಿ ಅವರನ್ನು ನೋಡಿದರು. ಬೀದಿಗಳು ಜನಸಂದಣಿಯಿಂದ ತುಂಬಿಹೋಗಿದ್ದವು, ಆದ್ದರಿಂದ ಅವುಗಳಲ್ಲಿ ನಡೆಯಲು ಸಾಧ್ಯವಿರಲಿಲ್ಲ; ಆದ್ದರಿಂದ ದೀನರಾದ ಅವರು ಅರಮನೆಗಳನ್ನೇರಿ ರಾಘವನನ್ನು ನೋಡುತ್ತಿದ್ದರು. ಆಗ ತಮ್ಮನೊಡನೆಯೂ ಸೀತೆಯೊಡನೆಯೂ ಕಾಲ್ನಡಿಗೆಯಲ್ಲಿ ಹೋಗುತ್ತಿದ್ದ ಅವನನ್ನು ಕಂಡು ಶೋಕದಿಂದ ಮನಸ್ಸು ಘಾಸಿಗೊಂಡ ಅನೇಕ ಜನರು ನಾನಾ ಬಗೆಯ ಮಾತುಗಳನ್ನಾಡಿದರು. ಇಲ್ಲಿ ಕವಿ ಮೊದಲು ದೃಶ್ಯವನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸುತ್ತಾನೆ — ರಾಜಮಾರ್ಗದಲ್ಲಿ ಕಾಲ್ನಡಿಗೆಯಲ್ಲಿ ಸಾಗುವ ಮೂವರು, ಅರಮನೆಗಳ ಮೇಲೆ ಮೂಕರಾದ ಜನರು; ಇದರಿಂದಲೇ ಅಯೋಧ್ಯೆಯ ತಲೆಕೆಳಗಾದ ಸ್ಥಿತಿ ಸೂಚಿತವಾಗುತ್ತದೆ. ‘ಸೇವಕರು ಹಿಡಿದಿದ್ದ ಆಯುಧಗಳು’ ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ರಾಮ ಲಕ್ಷ್ಮಣರು ತಾವೇ ಧನುಸ್ಸುಗಳನ್ನು ಹೊತ್ತಿಲ್ಲ, ಇಬ್ಬರು ಸೇವಕರು ಅವನ್ನು ಹೊತ್ತಿದ್ದಾರೆ ಎಂದು ತಿಳಿಯುತ್ತದೆ — ಈಗಲೂ ಅವರು ರಾಜಪುತ್ರರೇ, ತಪಸ್ವಿಗಳಲ್ಲ. ಸೀತೆ ಹೂಮಾಲೆಗಳಿಂದಲೂ ಗಂಧದಿಂದಲೂ ಅವರ ಆಯುಧಗಳನ್ನು ಅಲಂಕರಿಸಿದುದು ಶುಭಯಾತ್ರೆಯ ಚಿಹ್ನೆ. ‘ಉದಾಸೀನ’ ಎಂಬ ಪದವು ಪೌರರ ಶೋಕದಿಂದ ಹುಟ್ಟಿದ ನಿಶ್ಚೇಷ್ಟತೆಯನ್ನೇ ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ, ಉಪೇಕ್ಷೆಯನ್ನಲ್ಲ; ಏನನ್ನೂ ಮಾಡಲು ಅಸಮರ್ಥರಾಗಿ ಅವರು ಕೇವಲ ನೋಡುತ್ತಾರೆ. ‘ದೀನರು’ ಎಂಬುದು ಅವರ ಮನೋದಶೆ.
‘ಯಾರು ಹೋಗುವಾಗ ಹಿಂದೆ ಮಹತ್ತಾದ ಚತುರಂಗಸೈನ್ಯವು ಹಿಂಬಾಲಿಸುತ್ತಿತ್ತೋ, ಏಕಾಕಿಯಾದ ಅವನನ್ನು ಈಗ ಸೀತೆಯೊಡನೆ ಲಕ್ಷ್ಮಣನೊಬ್ಬನೇ ಹಿಂಬಾಲಿಸುತ್ತಿದ್ದಾನೆ. ಐಶ್ವರ್ಯದ ರುಚಿಯನ್ನು ಬಲ್ಲವನೂ ಭೋಗಗಳ ಮಹಾನಿಧಿಯೂ ಆಗಿದ್ದರೂ ಅವನು ಧರ್ಮದ ಗೌರವದಿಂದ ತಂದೆಯ ಮಾತನ್ನು ಸುಳ್ಳಾಗಿಸಲು ಬಯಸುವುದಿಲ್ಲ. ಹಿಂದೆ ಆಕಾಶದಲ್ಲಿ ಸಂಚರಿಸುವ ಜೀವಿಗಳಿಗೂ ಕಾಣಲು ಸಾಧ್ಯವಾಗದಿದ್ದ ಆ ಸೀತೆಯನ್ನು ಇಂದು ರಾಜಮಾರ್ಗದಲ್ಲಿರುವ ಜನರು ನೋಡುತ್ತಿದ್ದಾರೆ. ಅಂಗರಾಗಕ್ಕೆ ಯೋಗ್ಯಳಾದ, ಕೆಂಪುಚಂದನವನ್ನು ಬಳಸುತ್ತಿದ್ದ ಆ ಸೀತೆಯನ್ನು ಮಳೆ, ಬಿಸಿಲು, ಚಳಿಗಳು ಬೇಗನೆ ಬಣ್ಣಗೆಡಿಸುವುವು. ಇಂದು ದಶರಥನು ಯಾವುದೋ ಭೂತದಿಂದ ಆವಿಷ್ಟನಾಗಿ ಮಾತನಾಡುತ್ತಿದ್ದಾನೆ ಎಂಬುದು ನಿಶ್ಚಯ; ಏಕೆಂದರೆ ರಾಜನು ಪ್ರಿಯನಾದ ಮಗನನ್ನು ಕಾಡಿಗಟ್ಟುವುದು ಉಚಿತವಲ್ಲ. ಗುಣಹೀನನಾದ ಮಗನನ್ನಾದರೂ ಕಾಡಿಗಟ್ಟುವುದು ಹೇಗೆ ಸಾಧ್ಯ? ಇನ್ನು ಕೇವಲ ತನ್ನ ನಡತೆಯಿಂದಲೇ ಈ ಲೋಕವನ್ನು ಗೆದ್ದವನನ್ನು ಕುರಿತು ಹೇಳುವುದೇನು?’ ಹೀಗೆ ಪೌರರು ರಾಮನ ತ್ಯಾಗವನ್ನೂ ಸೀತೆಯ ಸೌಕುಮಾರ್ಯವನ್ನೂ ಸ್ಮರಿಸುತ್ತಾ ವಿಲಪಿಸುತ್ತಾರೆ; ರಾಜನನ್ನಾದರೋ ಅವರು ನೇರವಾಗಿ ನಿಂದಿಸುವುದಿಲ್ಲ, ‘ಭೂತಾವಿಷ್ಟ’ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾ ಅವನ ಅಪರಾಧವನ್ನು ದೈವದ ಮೇಲೆ ಹೊರಿಸುತ್ತಾರೆ. ‘ಸುಳ್ಳಾಗಿಸಲು ಬಯಸುವುದಿಲ್ಲ’ ಎಂಬ ವಾಕ್ಯದಲ್ಲಿ ಪೌರರ ಪ್ರಶಂಸೆಯೂ ನಿಂದೆಯೂ ಏಕಕಾಲದಲ್ಲಿವೆ — ರಾಮನ ಸತ್ಯನಿಷ್ಠೆ ಶ್ಲಾಘನೀಯ, ಆದರೆ ಅದರಿಂದಲೇ ಅಯೋಧ್ಯೆ ಬರಿದಾಗುತ್ತದೆ. ಸೀತೆಯ ವರ್ಣನೆಯಲ್ಲಿ ಕವಿ ಸೌಕುಮಾರ್ಯವನ್ನೇ ಪ್ರಧಾನಗೊಳಿಸುತ್ತಾನೆ — ಆಕಾಶಚಾರಿಗಳಿಗೂ ಕಾಣದವಳು ಇಂದು ದಾರಿಯಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲರಿಗೂ ಕಾಣಿಸುತ್ತಿದ್ದಾಳೆ; ಇದೇ ಅವರ ಶೋಕಕ್ಕೆ ಮುಖ್ಯ ಕಾರಣ.
‘ಆನೃಶಂಸ್ಯ (ಕ್ರೌರ್ಯವಿಲ್ಲದಿರುವಿಕೆ), ಅನುಕ್ರೋಶ (ಕರುಣೆ), ಶ್ರುತ (ವಿದ್ಯೆ), ಶೀಲ, ದಮ, ಶಮ — ಈ ಆರು ಗುಣಗಳು ಈ ಪುರುಷಶ್ರೇಷ್ಠನಾದ ರಾಘವನನ್ನು ಶೋಭಿಸುತ್ತವೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಅವನಿಗೊದಗಿದ ಆಘಾತದಿಂದ ಪ್ರಜೆಗಳು, ಬೇಸಿಗೆಯಲ್ಲಿ ನೀರು ಬತ್ತಿದಾಗ ಜಲಚರಗಳು ಪೀಡಿತವಾಗುವಂತೆ, ಅತ್ಯಂತ ಪೀಡಿತರಾಗಿದ್ದಾರೆ. ಬೇರಿಗೆ ಹಾನಿಯಾದರೆ ಹೂವು ಹಣ್ಣುಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದ ಮರವು ಒಣಗುವಂತೆ ಈ ಜಗತ್ಪತಿಯ ಪೀಡೆಯಿಂದ ಇಡೀ ಜಗತ್ತೇ ಪೀಡಿತವಾಗಿದೆ. ಮಹಾತೇಜಸ್ವಿಯೂ ಧರ್ಮವೇ ಸಾರವಾಗಿರುವವನೂ ಆದ ಇವನೇ ಮನುಷ್ಯರ ಬೇರು; ಉಳಿದ ಜನರು ಇವನ ಹೂವು, ಹಣ್ಣು, ಎಲೆ ಮತ್ತು ಕೊಂಬೆಗಳು.’ ಇಲ್ಲಿ ಮೂರು ದೃಷ್ಟಾಂತಗಳನ್ನು ಕ್ರಮವಾಗಿ ಮಂಡಿಸಲಾಗಿದೆ — ಜಲಾಶಯ, ಮರ, ಬೇರು — ಮೂರೂ ಒಂದೇ ಅರ್ಥವನ್ನು ಪುಷ್ಟಿಗೊಳಿಸುತ್ತವೆ: ರಾಮನು ಕೇವಲ ರಾಜಪುತ್ರನಲ್ಲ, ಪ್ರಜೆಗಳ ಜೀವನಾಧಾರ. ಆರು ಗುಣಗಳ ಎಣಿಕೆಯಲ್ಲಿ ಆನೃಶಂಸ್ಯ ಮತ್ತು ಅನುಕ್ರೋಶಗಳನ್ನು ಮೊದಲೇ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ, ಏಕೆಂದರೆ ರಾಜನ ಮೊದಲ ಕರ್ತವ್ಯ ಅಹಿಂಸೆ ಮತ್ತು ಕರುಣೆ. ‘ಶ್ರುತ’ ಎಂದರೆ ವೇದಶಾಸ್ತ್ರಗಳ ಶ್ರವಣ, ‘ಶೀಲ’ ಎಂದರೆ ಸದಾಚಾರ, ‘ದಮ’ ಎಂದರೆ ಇಂದ್ರಿಯನಿಗ್ರಹ, ‘ಶಮ’ ಎಂದರೆ ಮನೋನಿಗ್ರಹ — ಹೀಗೆ ಬಾಹ್ಯ ಮತ್ತು ಆಂತರಿಕ ಎಂಬ ಎರಡು ಬಗೆಯ ಗುಣಗಳನ್ನು ಜೋಡಿಜೋಡಿಯಾಗಿ ಎಣಿಸಲಾಗಿದೆ. ‘ಔದಕಾನಿ ಸತ್ತ್ವಾನಿ’ ಎಂದರೆ ನೀರಿನಲ್ಲಿ ವಾಸಿಸುವ ಜೀವಿಗಳು; ಬೇಸಿಗೆಯಲ್ಲಿ ನೀರು ಬತ್ತಿದಾಗ ಅವು ಒದ್ದಾಡುವಂತೆ ರಾಮನ ವಿಯೋಗದಿಂದ ಪ್ರಜೆಗಳು ಪೀಡಿತರಾಗುತ್ತಾರೆ ಎಂಬುದು ದೃಷ್ಟಾಂತದ ತಾತ್ಪರ್ಯ. ಇಲ್ಲಿ ‘ಪುರುಷರ್ಷಭ’ ಎಂಬ ಪದದಲ್ಲಿ ಪುರುಷ ಮತ್ತು ಋಷಭ ಎಂಬವುಗಳ ಗುಣಸಂಧಿಯಾಗಿದೆ; ಋಷಭದಂತೆ (ಹೋರಿಯಂತೆ) ಶ್ರೇಷ್ಠನು ಎಂಬ ಅರ್ಥದ ಉಪಮಿತಸಮಾಸ.
‘ಆದ್ದರಿಂದ ನಾವೂ ಲಕ್ಷ್ಮಣನಂತೆ ಬೇಗನೆ ಪತ್ನಿಯರೊಡನೆಯೂ ಬಂಧುಗಳೊಡನೆಯೂ ರಾಘವನು ಯಾವ ಮಾರ್ಗದಲ್ಲಿ ಹೋಗುತ್ತಿದ್ದಾನೋ ಆ ಮಾರ್ಗದಲ್ಲಿ ಹೋಗುತ್ತಿರುವ ಅವನನ್ನು ಹಿಂಬಾಲಿಸೋಣ. ಉದ್ಯಾನಗಳನ್ನೂ ಹೊಲಗಳನ್ನೂ ಮನೆಗಳನ್ನೂ ತೊರೆದು, ಸುಖದುಃಖಗಳನ್ನು ಒಂದಾಗಿ ಹಂಚಿಕೊಳ್ಳುವವರಾಗಿ ಧಾರ್ಮಿಕನಾದ ರಾಮನನ್ನು ಹಿಂಬಾಲಿಸೋಣ. ನಮ್ಮ ಮನೆಗಳು — ಹೂತಿಟ್ಟ ನಿಧಿಗಳನ್ನು ಅಗೆದು ತೆಗೆದವುಗಳಾಗಿ, ಅಂಗಳಗಳು ಹಾಳಾದವುಗಳಾಗಿ, ಧನಧಾನ್ಯಗಳನ್ನು ತೆಗೆದುಕೊಂಡು ಹೋದವುಗಳಾಗಿ, ಸರ್ವಥಾ ಸಾರವನ್ನು ಕಳೆದುಕೊಂಡವುಗಳಾಗಲಿ; ಧೂಳಿನಿಂದ ಮುಚ್ಚಿದವುಗಳಾಗಿ, ದೇವತೆಗಳಿಂದ ತೊರೆಯಲ್ಪಟ್ಟವುಗಳಾಗಿ, ಬಿಲಗಳಿಂದ ಹೊರಬಂದು ಓಡಾಡುವ ಇಲಿಗಳಿಂದ ತುಂಬಿದವುಗಳಾಗಿ, ನೀರೂ ಹೊಗೆಯೂ ಇಲ್ಲದವುಗಳಾಗಿ, ಗುಡಿಸುವವರಿಲ್ಲದವುಗಳಾಗಿ, ಬಲಿಕರ್ಮ ಯಜ್ಞ ಮಂತ್ರ ಹೋಮ ಜಪಗಳು ನಷ್ಟವಾದವುಗಳಾಗಿ, ದುಷ್ಕಾಲದಿಂದ ಹಾಳಾದವುಗಳಂತೆ, ಒಡೆದ ಪಾತ್ರೆಗಳುಳ್ಳವುಗಳಾಗಲಿ; ನಾವು ತೊರೆದ ಆ ಮನೆಗಳನ್ನು ಕೈಕೇಯಿ ಪಡೆದುಕೊಳ್ಳಲಿ.’ ಇಲ್ಲಿ ಪೌರರ ರೋಷವು ಮನೆತೊರೆಯುವ ಸಂಕಲ್ಪದ ಮೂಲಕ ಪ್ರಕಟವಾಗಿದೆ — ಅವರು ಕೈಕೇಯಿಯನ್ನು ಶಪಿಸುವುದಿಲ್ಲ, ಬರಿದಾದ ಶೂನ್ಯ ನಗರವನ್ನು ಅವಳಿಗೆ ಒಪ್ಪಿಸುತ್ತಾರೆ. ‘ದೇವತೆಗಳಿಂದ ತೊರೆಯಲ್ಪಟ್ಟವು’ ಎಂಬುದರಿಂದ ಮನೆಯ ಮರಣವನ್ನೇ ಹೇಳಲಾಗುತ್ತದೆ, ಏಕೆಂದರೆ ಎಲ್ಲಿ ಬಲಿ, ಹೋಮ, ಜಪಗಳಿಲ್ಲವೋ ಅಲ್ಲಿ ದೇವತೆಗಳು ನೆಲೆಸುವುದಿಲ್ಲ. ‘ಸುಖದುಃಖಗಳನ್ನು ಒಂದಾಗಿ ಹಂಚಿಕೊಳ್ಳುವವರು’ ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಪೌರರ ಸಂಕಲ್ಪದ ಗಾಂಭೀರ್ಯ ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ — ಅವರು ದಾರಿಯಲ್ಲಿ ಹಿಂಬಾಲಿಸುವುದು ಮಾತ್ರವಲ್ಲ, ರಾಮನ ಸುಖದುಃಖಗಳಲ್ಲಿ ಪಾಲುದಾರರಾಗುವರು. ‘ಸಮುದ್ಧೃತನಿಧಾನಾನಿ’ ಎಂದರೆ ನೆಲದಲ್ಲಿ ಹೂತಿಟ್ಟ ಧನವನ್ನೂ ಅಗೆದು ತೆಗೆದುಕೊಂಡು ಹೋಗಲಾಗುತ್ತದೆ, ‘ಪರಿಧ್ವಸ್ತಾಜಿರಾಣಿ’ ಎಂದರೆ ಅಂಗಳದ ನೆಲವನ್ನೂ ಅಗೆಯಲಾಗಿದೆ — ಹೀಗೆ ಮನೆಯಲ್ಲಿ ಏನೂ ಉಳಿಯುವುದಿಲ್ಲ. ‘ಬಿಲಗಳಿಂದ ಹೊರಬಂದ ಇಲಿಗಳಿಂದ ತುಂಬಿದವು’ ಎಂಬುದು ತೊರೆದ ನಂತರ ಮನೆಗೆ ಒದಗುವ ದುರ್ದಶೆಯನ್ನು ಚಿತ್ರಿಸುತ್ತದೆ.
‘ರಾಘವನು ಎಲ್ಲಿಗೆ ಹೋಗುವನೋ ಆ ಕಾಡೇ ನಗರವಾಗಲಿ; ನಾವು ತೊರೆದ ಈ ಪುರವು ಕಾಡಾಗಲಿ. ಕೋರೆಹಲ್ಲುಗಳುಳ್ಳ ಸರ್ಪಗಳು ಬಿಲಗಳನ್ನೂ, ಮೃಗಪಕ್ಷಿಗಳು ಬೆಟ್ಟದ ತಪ್ಪಲುಗಳನ್ನೂ, ಆನೆಗಳೂ ಸಿಂಹಗಳೂ ಕಾಡುಗಳನ್ನೂ ನಮ್ಮ ಭಯದಿಂದ ಹೆದರಿ ತೊರೆಯಲಿ. ನಾವು ತೊರೆದ ಪ್ರದೇಶವನ್ನು ಅವು ಸೇರಲಿ, ನಾವು ಸೇರುವ ಪ್ರದೇಶವನ್ನು ಅವು ತೊರೆಯಲಿ; ಈ ದೇಶವು ಹುಲ್ಲು, ಮಾಂಸ, ಹಣ್ಣುಗಳನ್ನು ತಿನ್ನುವ ಕ್ರೂರಮೃಗಗಳ ಮತ್ತು ಪಕ್ಷಿಗಳ ದೇಶವಾಗಲಿ. ಮಗನೊಡನೆಯೂ ಬಂಧುಗಳೊಡನೆಯೂ ಕೈಕೇಯಿ ಇದನ್ನು ಪಡೆಯಲಿ; ನಾವಾದರೋ ಎಲ್ಲರೂ ರಾಘವನೊಡನೆ ಕಾಡಿನಲ್ಲಿ ನೆಮ್ಮದಿಯಿಂದ ವಾಸಿಸೋಣ.’ ಹೀಗೆ ನಾನಾ ಜನರು ಆಡಿದ ವಿವಿಧ ಮಾತುಗಳನ್ನು ರಾಘವನು ಕೇಳಿದನು; ಕೇಳಿಯೂ ಅವನ ಮನಸ್ಸು ವಿಕಾರಗೊಳ್ಳಲಿಲ್ಲ. ಇಲ್ಲಿ ಪೌರರ ಮಾತಿನಲ್ಲಿ ನಗರ ಮತ್ತು ಕಾಡುಗಳ ತಲೆಕೆಳಗಾಗುವಿಕೆಯನ್ನು ವರ್ಣಿಸಲಾಗಿದೆ — ರಾಮನು ಎಲ್ಲಿರುವನೋ ಅದೇ ನಗರ, ಅವನು ಎಲ್ಲಿಲ್ಲವೋ ಅದು ಕಾಡೇ. ರಾಮನ ಮನಸ್ಸಾದರೋ ವಿಕಾರಗೊಳ್ಳಲಿಲ್ಲ — ಪ್ರಿಯವಚನಗಳಿಂದಾಗಲಿ ನಿಂದಾವಚನಗಳಿಂದಾಗಲಿ ಅವನು ಅಲುಗಾಡುವುದಿಲ್ಲ ಎಂಬುದೇ ಅವನ ಸ್ಥೈರ್ಯದ ಲಕ್ಷಣ. ‘ಬಿಲಗಳನ್ನೂ ತಪ್ಪಲುಗಳನ್ನೂ ಕಾಡುಗಳನ್ನೂ ತೊರೆಯಲಿ’ ಎಂಬ ಮಾತಿನಿಂದ ತಮ್ಮ ಆಗಮನದಿಂದ ಕಾಡಿನ ಪ್ರಾಣಿಗಳೂ ಹೆದರಿ ಓಡಿಹೋಗುವುವು ಎಂದು ಪೌರರು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ; ಇದರಿಂದ ಅವರ ಸಮೂಹದ ಗಾತ್ರವನ್ನು ಹೇಳಲಾಗುತ್ತದೆ. ‘ಅವನ ಮನಸ್ಸು ವಿಕಾರಗೊಳ್ಳಲಿಲ್ಲ’ ಎಂಬುದೇ ಸರ್ಗದ ಕೇಂದ್ರವಾಕ್ಯ — ಪೌರರ ಶೋಕ ಪರಿಪೂರ್ಣ, ರಾಮನ ಚಿತ್ತವಾದರೋ ಅಚಲ. ‘ನಿರ್ವೃತಾಃ’ (ನೆಮ್ಮದಿಯಿಂದ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಕಾಡಿನಲ್ಲಿಯೂ ತಮಗೆ ಸುಖವಿರುತ್ತದೆ ಎಂಬ ಅವರ ದೃಢವಾದ ನಂಬಿಕೆ ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ.
ಅನಂತರ ಮದಿಸಿದ ಆನೆಯಂತಹ ಗತಿಯುಳ್ಳ ಆ ಧರ್ಮಾತ್ಮನು ಮತ್ತೆ ತಾಯಿ ಕೈಕೇಯಿಯ, ಕೈಲಾಸಶಿಖರದಂತೆ ಹೊಳೆಯುವ ಭವನದ ಕಡೆಗೆ ನಡೆದನು. ವಿನೀತರಾದ ವೀರಪುರುಷರಿಂದ ಕೂಡಿದ ಆ ರಾಜಭವನವನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸಿ ಅವನು ಹತ್ತಿರದಲ್ಲೇ ನಿಂತಿದ್ದ ದೀನನಾದ ಸುಮಂತ್ರನನ್ನು ಕಂಡನು. ಆಗ ಆರ್ತರಾದ ಸ್ವಜನರನ್ನು ಕಾಣುತ್ತಿದ್ದರೂ ಅವನು ತಾನು ಆರ್ತನಾಗದೆ ನಗುತ್ತಿರುವವನಂತೆ ಇದ್ದನು; ತಂದೆಯನ್ನು ಕಾಣಲು, ತಂದೆಯ ಆದೇಶವನ್ನು ವಿಧಿವತ್ತಾಗಿ ನೆರವೇರಿಸಲು ಬಯಸಿ ಅವನು ನಡೆದನು. ಆದರೆ ಆರ್ತನಾಗಿದ್ದ ರಾಜನ ಬಳಿಗೆ ಹೋಗುವ ಮೊದಲು ಇಕ್ಷ್ವಾಕುಪುತ್ರನಾದ ಮಹಾತ್ಮ ರಾಮನು ಮೊದಲು ಸುಮಂತ್ರನನ್ನು ಕಂಡು ತಂದೆಗೆ ಸುದ್ದಿ ತಿಳಿಸಲೆಂದು ಅಲ್ಲಿಯೇ ನಿಂತನು. ತಂದೆಯ ಆದೇಶದಂತೆ ವನಪ್ರವೇಶಕ್ಕೆ ದೃಢವಾಗಿ ನಿಶ್ಚಯಿಸಿದ್ದ ಆ ರಾಘವನು ಸುಮಂತ್ರನನ್ನು ಕಂಡು ಹೇಳಿದನು — ‘ನನ್ನ ಆಗಮನವನ್ನು ರಾಜನಿಗೆ ನಿವೇದಿಸು.’ ಇಲ್ಲಿ ಸರ್ಗವು ಮುಕ್ತಾಯವಾಗುತ್ತದೆ; ಮುಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಸುಮಂತ್ರನು ರಾಜನಿಗೆ ನಿವೇದಿಸುವನು. ‘ನಗುತ್ತಿರುವವನಂತೆ’ ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ರಾಮನ ಬಾಹ್ಯ ಧೈರ್ಯವನ್ನು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ; ‘ಸುದ್ದಿ ತಿಳಿಸಲೆಂದು ನಿಂತನು’ ಎಂಬುದರಿಂದ ಅವನ ಮರ್ಯಾದಾಪಾಲನೆ — ಮಗನಾಗಿದ್ದರೂ ಅವನು ತಿಳಿಸದೆ ತಂದೆಯ ಬಳಿಗೆ ಪ್ರವೇಶಿಸುವುದಿಲ್ಲ. ‘ಮದಿಸಿದ ಆನೆಯಂತಹ ಗತಿಯುಳ್ಳವನು’ ಎಂಬ ಉಪಮೆಯಿಂದ ರಾಮನ ನಡಿಗೆಯ ಗಾಂಭೀರ್ಯವೂ ಧೈರ್ಯವೂ ಸೂಚಿತವಾಗಿವೆ; ಶೋಕಾಕುಲವಾದ ನಗರದಲ್ಲಿಯೂ ಅವನ ಹೆಜ್ಜೆ ತಡವರಿಸುವುದಿಲ್ಲ. ‘ಕೈಲಾಸಶಿಖರದಂತೆ ಹೊಳೆಯುವ’ ಎಂಬುದರಿಂದ ಕೈಕೇಯಿಯ ಭವನದ ಶುಭ್ರತೆಯನ್ನು ವರ್ಣಿಸಲಾಗಿದೆ — ಹೊರಗೆ ಶುಭ್ರ, ಒಳಗೆ ಅಲ್ಲಿಯೇ ಎಲ್ಲ ಅನರ್ಥವೂ ಹುಟ್ಟಿತು; ಈ ವೈರುಧ್ಯದ ಛಾಯೆಯೇ ಕವಿಯ ಉದ್ದೇಶ. ಸುಮಂತ್ರನ ‘ದೀನ’ ಎಂಬ ವಿಶೇಷಣದಿಂದ ರಾಜನ ಸ್ಥಿತಿಯನ್ನು ಪರೋಕ್ಷವಾಗಿಯೇ ತಿಳಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्येऽयोध्याकाण्डे त्रयस्त्रिंशः सर्गः॥ ३३॥