॥वाल्मीकिरामायणम् ಅಯೋಧ್ಯಾಕಾಂಡ · 32ನೇ ಸರ್ಗ

ಅಯೋಧ್ಯಾಕಾಂಡ

ಸರ್ಗ

ರಾಮನ ಸರ್ವಸ್ವದಾನ

ಸುಯಜ್ಞನನ್ನು ಕರೆಸಿ ಪೂಜಿಸುವುದು, ಆಚಾರ್ಯರಿಗೂ ಬ್ರಹ್ಮಚಾರಿಗಳಿಗೂ ಸೇವಕರಿಗೂ ಧನವಿತರಣೆ, ತ್ರಿಜಟನಿಗೆ ಗೋದಾನ ಮತ್ತು ಎಲ್ಲರ ತರ್ಪಣೆ

ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗದ ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ರಾಮನು ವಸಿಷ್ಠಪುತ್ರ ಸುಯಜ್ಞನನ್ನು ಕರೆತರಲು ಲಕ್ಷ್ಮಣನಿಗೆ ಆದೇಶಿಸಿದ್ದನು. ಅಣ್ಣನಿಗೆ ಪ್ರಿಯವೂ ಹಿತವೂ ಆದ ಆ ಆಜ್ಞೆಯನ್ನು ಪಡೆದು ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ಹೋಗಿ ಬೇಗನೆ ಸುಯಜ್ಞನ ಮನೆಯನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸಿದನು. ಅಗ್ನಿಶಾಲೆಯಲ್ಲಿದ್ದ ಆ ಬ್ರಾಹ್ಮಣನನ್ನು ಕಂಡು ವಂದಿಸಿ ಹೇಳಿದನು — ‘ಸಖನೇ, ಬಾ; ದುಷ್ಕರವಾದುದನ್ನು ಮಾಡುತ್ತಿರುವ ರಾಮನ ಮನೆಯನ್ನು ನೋಡು.’ ಅನಂತರ ಸುಯಜ್ಞನು ಸಂಧ್ಯಾವಂದನೆಯನ್ನು ಮುಗಿಸಿ ಸೌಮಿತ್ರಿಯೊಡನೆ ಹೋಗಿ ಐಶ್ವರ್ಯದಿಂದ ಸಮೃದ್ಧವಾದ ರಮ್ಯವಾದ ರಾಮನ ಮನೆಯನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸಿದನು. ಬಂದ ಆ ವೇದವಿದನಾದ ಸುಯಜ್ಞನನ್ನು ರಾಘವನು ಸೀತೆಯೊಡನೆ ಕೈಮುಗಿದು, ಹೋಮಕಾಲದಲ್ಲಿ ಪೂಜಿತವಾದ ಅಗ್ನಿಯನ್ನು ಸಮೀಪಿಸುವಂತೆ ಎದುರುಗೊಂಡನು. ಇಲ್ಲಿ ಸುಯಜ್ಞನು ಅಗ್ನಿಶಾಲೆಯಲ್ಲಿದ್ದುದರಿಂದ ಅವನು ನಿತ್ಯಾಗ್ನಿಹೋತ್ರಿ ಎಂಬುದು ಸೂಚಿತವಾಗುತ್ತದೆ; ರಾಮನು ಕೈಮುಗಿದು ಎದುರುಗೊಳ್ಳುವುದರಿಂದ ದಾತನ ವಿನಯವು ತೋರುತ್ತದೆ — ದಾನವನ್ನು ಅನುಗ್ರಹಬುದ್ಧಿಯಿಂದಲ್ಲ, ಪೂಜಾಬುದ್ಧಿಯಿಂದ ಮಾಡಲಾಗುತ್ತದೆ ಎಂದು. ‘ದುಷ್ಕರವಾದುದನ್ನು ಮಾಡುತ್ತಿರುವ’ ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ರಾಮನ ಆ ಕ್ಷಣದ ಕಾರ್ಯವನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತಾನೆ — ರಾಜ್ಯವನ್ನು ತ್ಯಜಿಸಿ ಕಾಡಿಗೆ ಹೊರಡಲು ಸಿದ್ಧನಾದವನ ಕಾರ್ಯ ದುಷ್ಕರವೇ ಸರಿ. ಈ ಒಂದೇ ವಿಶೇಷಣದಿಂದ ಸುಯಜ್ಞನಿಗೆ ಎಲ್ಲ ಸುದ್ದಿಯೂ ತಿಳಿಯುತ್ತದೆ, ವಿಸ್ತಾರದ ಅಗತ್ಯವಿಲ್ಲ. ಸುಯಜ್ಞನು ವಸಿಷ್ಠರ ಮಗ, ಆದ್ದರಿಂದ ರಾಮನ ಸಹಪಾಠಿಯೂ ಸಖನೂ; ಅದಕ್ಕಾಗಿಯೇ ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ಅವನನ್ನು ‘ಸಖನೇ’ ಎಂದು ಸಂಬೋಧಿಸುತ್ತಾನೆ. ಸೀತೆಯೊಡನೆ ರಾಮನು ಕೈಮುಗಿದು ಎದುರುಗೊಳ್ಳುವುದರಲ್ಲಿ ಗೃಹಸ್ಥಧರ್ಮದ ಆದರ್ಶವನ್ನು ತೋರಿಸಲಾಗಿದೆ.

ಅನಂತರ ಕಾಕುತ್ಸ್ಥನು ಚಿನ್ನದ ಶ್ರೇಷ್ಠ ಅಂಗದಗಳಿಂದಲೂ ಶುಭವಾದ ಕುಂಡಲಗಳಿಂದಲೂ ಚಿನ್ನದ ದಾರದಲ್ಲಿ ಪೋಣಿಸಿದ ಮಣಿಗಳಿಂದಲೂ ಕೇಯೂರಗಳಿಂದಲೂ ಬಳೆಗಳಿಂದಲೂ ಇತರ ಅನೇಕ ರತ್ನಗಳಿಂದಲೂ ಅವನನ್ನು ಪೂಜಿಸಿದನು. ಸೀತೆಯಿಂದ ಪ್ರೇರಿತನಾದ ಆ ರಾಮನು ಸುಯಜ್ಞನಿಗೆ ಹೇಳಿದನು — ‘ಸೌಮ್ಯನೇ, ಈ ಹಾರವನ್ನೂ ಚಿನ್ನದ ಸರವನ್ನೂ ನಿನ್ನ ಪತ್ನಿಗಾಗಿ ತೆಗೆದುಕೊಂಡು ಹೋಗು; ಈ ಒಡ್ಯಾಣವನ್ನೂ ಸೀತೆ ನಿನ್ನ ಪತ್ನಿಯಾದ ತನ್ನ ಸಖಿಗೆ ಕೊಡಲು ಬಯಸುತ್ತಾಳೆ. ಕಾಡಿಗೆ ಹೊರಟಿರುವ ನಿನ್ನ ಪತ್ನಿಯ ಸಖಿ ಸೀತೆ ನಿನಗೆ ಚಿತ್ರವಿಚಿತ್ರವಾದ ಅಂಗದಗಳನ್ನೂ ಶುಭವಾದ ಕೇಯೂರಗಳನ್ನೂ ನೀಡುತ್ತಾಳೆ. ಶ್ರೇಷ್ಠವಾದ ಹಾಸುಗಳುಳ್ಳ, ನಾನಾ ರತ್ನಗಳಿಂದ ಅಲಂಕೃತವಾದ ಮಂಚವನ್ನೂ ವೈದೇಹಿ ನಿನ್ನ ಮನೆಯಲ್ಲಿರಿಸಲು ಬಯಸುತ್ತಾಳೆ. ಬ್ರಾಹ್ಮಣಶ್ರೇಷ್ಠನೇ, ನನ್ನ ಸೋದರಮಾವನು ಕೊಟ್ಟ ಶತ್ರುಂಜಯ ಎಂಬ ಆನೆಯನ್ನು ಸಾವಿರ ನಿಷ್ಕಗಳೊಡನೆ ನಿನಗೆ ಕೊಡುತ್ತೇನೆ.’ ಹೀಗೆ ಹೇಳಲ್ಪಟ್ಟ ಸುಯಜ್ಞನು ಅದೆಲ್ಲವನ್ನೂ ಸ್ವೀಕರಿಸಿ ರಾಮ ಲಕ್ಷ್ಮಣ ಸೀತೆಯರಿಗೆ ಮಂಗಳಕರವಾದ ಆಶೀರ್ವಾದಗಳನ್ನು ಮಾಡಿದನು. ಇಲ್ಲಿ ಸೀತೆಯ ದಾನವನ್ನು ಪ್ರತ್ಯೇಕವಾಗಿ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ — ಅವಳು ಸಖಿಗೆ ಸ್ತ್ರೀಯರಿಗೆ ತಕ್ಕ ಆಭರಣವನ್ನೇ ಕೊಡುತ್ತಾಳೆ; ಇದರಿಂದ ದಾನದ ಔಚಿತ್ಯವು ರಕ್ಷಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ. ಇಲ್ಲಿ ದಾನದ ಕ್ರಮವನ್ನೂ ಗಮನಿಸಬೇಕು — ಮೊದಲು ರಾಮನು ತಾನೇ ಅಂಗದ ಕುಂಡಲಾದಿಗಳಿಂದ ಅರ್ಚಿಸುತ್ತಾನೆ, ಅನಂತರ ಸೀತೆಯ ಮಾತನ್ನು ತಿಳಿಸುತ್ತಾನೆ, ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಆನೆಯನ್ನು ಕೊಡುತ್ತಾನೆ. ಅಂಗದಗಳು ಮತ್ತು ಕೇಯೂರಗಳು ತೋಳಿನ ಆಭರಣಗಳು, ಕುಂಡಲಗಳು ಕಿವಿಯ ಆಭರಣಗಳು, ರಶನೆ ಎಂದರೆ ಒಡ್ಯಾಣ; ಹೀಗೆ ದೇಹದ ಎಲ್ಲ ಅವಯವಗಳಿಗೂ ತಕ್ಕ ಆಭರಣಗಳನ್ನು ಕೊಡಲಾಗಿದೆ. ‘ನಿಷ್ಕಸಹಸ್ರೇಣ’ ಎಂದರೆ ಸಾವಿರ ಚಿನ್ನದ ನಾಣ್ಯಗಳೊಡನೆ; ಆನೆಯನ್ನೊಂದನ್ನೇ ಕೊಟ್ಟರೆ ಅದು ಬ್ರಾಹ್ಮಣನಿಗೆ ಭಾರವಾದೀತು, ಆದ್ದರಿಂದ ಅದರ ಪೋಷಣೆಗಾಗಿ ಧನವನ್ನೂ ಜೊತೆಯಲ್ಲಿ ಕೊಡಲಾಗಿದೆ — ಇದು ದಾತನ ಸೂಕ್ಷ್ಮದೃಷ್ಟಿ. ‘ಶತ್ರುಂಜಯ’ ಎಂಬುದು ಆನೆಯ ಹೆಸರು; ಅದು ಸೋದರಮಾವನಿಂದ ಕೊಡಲ್ಪಟ್ಟುದು, ಅಂದರೆ ತಾಯಿಯ ಕುಲದಿಂದ ಬಂದ ಪ್ರಿಯವಾದ ವಸ್ತುವನ್ನೂ ರಾಮನು ಉಳಿಸಿಕೊಳ್ಳುವುದಿಲ್ಲ. ಪ್ರಿಯತಮವಾದುದನ್ನೂ ವಿಸರ್ಜಿಸಿದಾಗಲೇ ದಾನವು ಪೂರ್ಣವಾಗುತ್ತದೆ.

ಅನಂತರ ರಾಮನು ಶಾಂತಚಿತ್ತನೂ ಪ್ರಿಯನೂ ಪ್ರಿಯವಾಗಿ ಮಾತನಾಡುವವನೂ ಆದ ತಮ್ಮ ಸೌಮಿತ್ರಿಗೆ, ಬ್ರಹ್ಮನು ದೇವೇಂದ್ರನಿಗೆ ಉಪದೇಶಿಸುವಂತೆ ಹೇಳಿದನು — ‘ಸೌಮಿತ್ರಿ, ಅಗಸ್ತ್ಯ ಮತ್ತು ಕೌಶಿಕ ಎಂಬ ಆ ಇಬ್ಬರು ಬ್ರಾಹ್ಮಣಶ್ರೇಷ್ಠರನ್ನು ಕರೆಸಿ, ನೀರಿನಿಂದ ಬೆಳೆಯನ್ನು ಪೋಷಿಸುವಂತೆ ರತ್ನಗಳಿಂದ ಅರ್ಚಿಸು. ಮಹಾಬಾಹುವಾದ ರಾಘವ, ಸಾವಿರ ಗೋವುಗಳಿಂದಲೂ ಚಿನ್ನ ಬೆಳ್ಳಿಗಳಿಂದಲೂ ಮಹಾಧನದಿಂದಲೂ ಮಣಿಗಳಿಂದಲೂ ಅವರನ್ನು ತೃಪ್ತಿಪಡಿಸು. ಭಕ್ತನಾಗಿ ಆಶೀರ್ವಾದಗಳಿಂದ ಕೌಸಲ್ಯೆಯನ್ನು ಸೇವಿಸುತ್ತಿರುವ, ತೈತ್ತಿರೀಯರ ಆಚಾರ್ಯನೂ ಸುಂದರನೂ ವೇದವಿದನೂ ಆದವನಿಗೆ, ಆ ಬ್ರಾಹ್ಮಣನು ತೃಪ್ತನಾಗುವವರೆಗೆ ವಾಹನಗಳನ್ನೂ ದಾಸಿಯರನ್ನೂ ರೇಷ್ಮೆಯ ವಸ್ತ್ರಗಳನ್ನೂ ಕೊಡಿಸು. ಚಿತ್ರರಥನೆಂಬ ಪೂಜ್ಯನಾದ ಸೂತನು ಬಹುಕಾಲದಿಂದ ಇಲ್ಲಿರುವ ಸಚಿವನು; ಅವನನ್ನೂ ಬೆಲೆಬಾಳುವ ರತ್ನಗಳಿಂದಲೂ ವಸ್ತ್ರಗಳಿಂದಲೂ ಧನದಿಂದಲೂ ಸಂತೋಷಪಡಿಸು.’ ಇಲ್ಲಿ ದಾನದ ಕ್ರಮವನ್ನು ಗಮನಿಸಬೇಕು — ಮೊದಲು ತಪಸ್ವಿಗಳು, ಅನಂತರ ಕುಲಾಚಾರ್ಯರು, ಆಮೇಲೆ ಪುರೋಹಿತರು, ಅನಂತರ ಬಹುಕಾಲದ ಸೇವಕರು; ಪ್ರತಿಯೊಂದು ದಾನವನ್ನೂ ಪಾತ್ರನ ಯೋಗ್ಯತೆಗೆ ಅನುಸಾರವಾಗಿ ನಿರೂಪಿಸಲಾಗಿದೆ. ‘ನೀರಿನಿಂದ ಬೆಳೆಯಂತೆ’ ಎಂಬ ಉಪಮೆಯಿಂದ ದಾನದ ಫಲವನ್ನು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ — ಮಳೆಯಿಂದ ಬೆಳೆ ಬೆಳೆಯುವಂತೆ ದಾನದಿಂದ ಬ್ರಾಹ್ಮಣರ ಸ್ವಾಧ್ಯಾಯವೂ ತಪಸ್ಸೂ ಬೆಳೆಯುತ್ತವೆ. ಬ್ರಹ್ಮನು ಇಂದ್ರನಿಗೆ ಉಪದೇಶಿಸುವಂತೆ ಎಂಬ ಉಪಮೆಯಿಂದ ರಾಮನ ಮಾತು ಕೇವಲ ಆಜ್ಞೆಯಲ್ಲ, ಶಾಸ್ತ್ರಾನುಸಾರಿಯಾದ ಉಪದೇಶ ಎಂಬುದು ಸೂಚಿತವಾಗುತ್ತದೆ. ತೈತ್ತಿರೀಯಶಾಖೆ ಯಜುರ್ವೇದಕ್ಕೆ ಸೇರಿದುದು; ಅದರ ಆಚಾರ್ಯನು ಪ್ರತಿದಿನ ಆಶೀರ್ವಾದಗಳಿಂದ ಕೌಸಲ್ಯೆಯನ್ನು ಸೇವಿಸುತ್ತಾನೆ, ಆದ್ದರಿಂದ ಅವನು ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಪೂಜ್ಯನು. ಚಿತ್ರರಥನು ಸೂತನೂ ಸಚಿವನೂ ಆಗಿದ್ದು ಬಹುಕಾಲದಿಂದ ರಾಜಕುಲದಲ್ಲಿ ವಾಸಿಸಿದವನು; ಆದ್ದರಿಂದ ಅವನಿಗೆ ರತ್ನ ವಸ್ತ್ರ ಧನಗಳೊಡನೆ ಪಶುಗಳನ್ನೂ ಗೋವುಗಳನ್ನೂ ಕೊಡಬೇಕೆಂದು ರಾಮನು ಆದೇಶಿಸುತ್ತಾನೆ. ಹೀಗೆ ಬ್ರಾಹ್ಮಣರಿಗೂ ತಪಸ್ವಿಗಳಿಗೂ ಕೊಟ್ಟ ಅನಂತರವೇ ಸೇವಕರನ್ನು ಸ್ಮರಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ — ಇಲ್ಲಿಯೂ ಕ್ರಮವು ರಕ್ಷಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ.

‘ಎಲ್ಲ ಬಗೆಯ ಸಣ್ಣ ಪಶುಗಳಿಂದಲೂ ಸಾವಿರ ಗೋವುಗಳಿಂದಲೂ ಅವನನ್ನು ಸಂತೋಷಪಡಿಸು. ಕಠಶಾಖೆಯನ್ನೂ ಕಲಾಪಶಾಖೆಯನ್ನೂ ಅಧ್ಯಯನ ಮಾಡುವ ಅನೇಕ ದಂಡಧಾರಿ ಬ್ರಹ್ಮಚಾರಿಗಳು ಇದ್ದಾರೆ; ನಿತ್ಯಸ್ವಾಧ್ಯಾಯಶೀಲರಾದ್ದರಿಂದ ಅವರು ಬೇರೆ ಏನನ್ನೂ ಮಾಡುವುದಿಲ್ಲ; ಅವರು ಸೋಮಾರಿಗಳು, ರುಚಿಯಾದುದನ್ನು ಬಯಸುವವರು, ಮಹಾತ್ಮರಿಂದ ಸಮ್ಮಾನಿತರು — ಅವರಿಗೆ ರತ್ನಗಳಿಂದ ತುಂಬಿದ ಎಂಬತ್ತು ವಾಹನಗಳನ್ನೂ, ಭತ್ತವನ್ನು ಹೊರುವ ಸಾವಿರ ಎತ್ತುಗಳನ್ನೂ, ಇನ್ನೂರು ಭದ್ರಕಗಳನ್ನೂ ಕೊಡಿಸು. ಸೌಮಿತ್ರಿ, ವ್ಯಂಜನಗಳಿಗಾಗಿ ಸಾವಿರ ಗೋವುಗಳನ್ನು ಒದಗಿಸು. ಮೇಖಲೆ ಧರಿಸಿದ ಬ್ರಹ್ಮಚಾರಿಗಳ ದೊಡ್ಡ ಗುಂಪು ಕೌಸಲ್ಯೆಯ ಬಳಿ ನೆರೆದಿದೆ; ಅವರಲ್ಲಿ ಪ್ರತಿಯೊಬ್ಬರಿಗೂ ಸಾವಿರವನ್ನು ಕೊಡಿಸು. ಲಕ್ಷ್ಮಣ, ನನ್ನ ದಕ್ಷಿಣೆಯನ್ನು ಕಂಡು ತಾಯಿ ಕೌಸಲ್ಯೆ ಆನಂದಪಡುವಂತೆ ಆ ಎಲ್ಲ ಬ್ರಾಹ್ಮಣರನ್ನೂ ಎಲ್ಲ ಬಗೆಯಲ್ಲಿಯೂ ಅರ್ಚಿಸು.’ ಇಲ್ಲಿ ‘ದಂಡಮಾಣವರು’ ಎಂದರೆ ದಂಡವನ್ನು ಧರಿಸಿದ ಬ್ರಹ್ಮಚಾರಿಗಳು, ‘ಮೇಖಲಿನಃ’ ಎಂದರೆ ಮುಂಜಿಯ ಮೇಖಲೆಯನ್ನು ಧರಿಸಿದವರು; ಎರಡೂ ಕಡೆ ವೇದಾಧ್ಯಯನದಲ್ಲಿ ನಿರತರಾದವರನ್ನೇ ಗ್ರಹಿಸಲಾಗಿದೆ. ರಾಮನ ಈ ಕೊನೆಯ ವಾಕ್ಯವು ತಾಯಿಯ ಸಂತೋಷಕ್ಕಾಗಿ ದಾನವನ್ನು ಪ್ರವರ್ತಿಸುತ್ತದೆ. ‘ಸೋಮಾರಿಗಳು, ರುಚಿಯನ್ನು ಬಯಸುವವರು’ ಎಂಬ ಎರಡು ವಿಶೇಷಣಗಳು ನಿಂದೆಗಾಗಿ ಅಲ್ಲ; ಭಿಕ್ಷಾಟನೆಗೆ ಹೋಗಲು ಉದ್ಯುಕ್ತರಲ್ಲದವರು ಎಂಬುದರಿಂದ ‘ಸೋಮಾರಿಗಳು’, ಉತ್ತಮವಾದ ಅನ್ನವನ್ನು ಬಯಸುವವರು ಎಂಬುದರಿಂದ ‘ರುಚಿಯನ್ನು ಬಯಸುವವರು’ — ಆದರೂ ‘ಮಹಾತ್ಮರಿಂದ ಸಮ್ಮಾನಿತರು’ ಎಂದು ಅವರ ಹಿರಿಮೆಯನ್ನೂ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ಶಾಲಿವಾಹಗಳು ಎಂದರೆ ಭತ್ತವನ್ನು ಹೊರುವ ಎತ್ತುಗಳು, ಭದ್ರಕಗಳು ಎಂದರೆ ಇತರ ಧಾನ್ಯಗಳನ್ನು ಹೊರುವವು; ವ್ಯಂಜನಕ್ಕಾಗಿ ಎಂದರೆ ಮೊಸರು ತುಪ್ಪ ಮೊದಲಾದವುಗಳಿಗಾಗಿ ಗೋವುಗಳು. ಹೀಗೆ ದಾನವು ಕೇವಲ ರತ್ನರೂಪದ್ದಲ್ಲ, ದೈನಂದಿನ ಜೀವನಕ್ಕೆ ಉಪಯುಕ್ತವಾದುದೂ ಹೌದು. ‘ತಾಯಿ ಆನಂದಪಡುವಂತೆ’ ಎಂಬುದು ರಾಮನ ಉದ್ದೇಶವನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ — ದಾನದ ಫಲವನ್ನು ಅವನು ತಾನು ಬಯಸುವುದಿಲ್ಲ, ತಾಯಿಯ ಹರ್ಷವನ್ನೇ ಬಯಸುತ್ತಾನೆ. ಮಗನ ವನಗಮನದಿಂದ ಶೋಕಾಕುಲಳಾದ ಕೌಸಲ್ಯೆ ಮಗನು ಮಾಡಿದ ಧರ್ಮವನ್ನು ಕಂಡು ಸ್ವಲ್ಪವಾದರೂ ಸಮಾಧಾನ ಹೊಂದಲಿ ಎಂಬುದು ರಾಮನ ಆಶಯ.

ಅನಂತರ ಪುರುಷಶ್ರೇಷ್ಠನಾದ ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ಹೇಳಿದಂತೆ ಆ ಧನವನ್ನು ಕುಬೇರನಂತೆ ತಾನೇ ಬ್ರಾಹ್ಮಣಶ್ರೇಷ್ಠರಿಗೆ ದಾನ ಮಾಡಿದನು. ಆಮೇಲೆ ರಾಮನು ಕಣ್ಣೀರಿನಿಂದ ಗಂಟಲು ಕಟ್ಟಿ ನಿಂತಿದ್ದ ತನ್ನ ಆಶ್ರಿತರಲ್ಲಿ ಪ್ರತಿಯೊಬ್ಬರ ಜೀವನಕ್ಕೂ ಸಾಕಷ್ಟು ದ್ರವ್ಯವನ್ನು ಕೊಟ್ಟು ಹೇಳಿದನು — ‘ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ಮನೆಯೂ ನನ್ನ ಈ ಮನೆಯೂ — ಪ್ರತಿಯೊಂದನ್ನೂ ನಾನು ಮರಳಿ ಬರುವವರೆಗೂ ಬರಿದಾಗದಂತೆ ನೋಡಿಕೊಳ್ಳಬೇಕು.’ ದುಃಖಿತರಾದ ಆ ಎಲ್ಲ ಆಶ್ರಿತ ಜನರಿಗೂ ಹೀಗೆ ಹೇಳಿ ಅವನು ಧನಾಧ್ಯಕ್ಷನಿಗೆ ಹೇಳಿದನು — ‘ನನ್ನ ಧನವನ್ನು ತರಿಸು.’ ಆಗ ಆಶ್ರಿತರೆಲ್ಲರೂ ಅವನ ಧನವನ್ನು ತಂದರು; ಅಲ್ಲಿ ನೋಡಲು ಯೋಗ್ಯವಾದ ದೊಡ್ಡ ರಾಶಿಯೊಂದು ಕಾಣಿಸಿತು. ಅನಂತರ ಆ ಪುರುಷವ್ಯಾಘ್ರನು ಲಕ್ಷ್ಮಣನೊಡನೆ ಸೇರಿ ಆ ಧನವನ್ನು ಬ್ರಾಹ್ಮಣರಿಗೂ ಬಾಲರಿಗೂ ವೃದ್ಧರಿಗೂ ದೀನರಿಗೂ ಕೊಡಿಸಿದನು. ಇಲ್ಲಿ ‘ಬರಿದಾಗದಂತೆ ನೋಡಿಕೊಳ್ಳಬೇಕು’ ಎಂಬ ಮಾತಿನಿಂದ ರಾಮನು ಮರಳಿ ಬರುವ ನಿಶ್ಚಯವು ಸೂಚಿತವಾಗುತ್ತದೆ — ಮನೆಯನ್ನು ತೊರೆದಿಲ್ಲ, ಹದಿನಾಲ್ಕು ವರ್ಷ ಅದನ್ನು ರಕ್ಷಿಸಬೇಕು ಎಂದು. ‘ಕುಬೇರನಂತೆ’ ಎಂಬ ಉಪಮೆಯಿಂದ ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ದಾನದಲ್ಲಿನ ಉದಾರತೆ ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ. ‘ಕಣ್ಣೀರಿನಿಂದ ಗಂಟಲು ಕಟ್ಟಿದ’ ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಸೇವಕರ ಶೋಕವನ್ನು ತೋರಿಸಲಾಗಿದೆ — ಅವರು ಧನವನ್ನು ಯಾಚಿಸುವುದಿಲ್ಲ, ಒಡೆಯನು ಹೋಗುವುದನ್ನು ಕಂಡು ಅಳುತ್ತಾರೆ. ರಾಮನಾದರೋ ಪ್ರತಿಯೊಬ್ಬರ ಜೀವನಕ್ಕೂ ಸಾಕಷ್ಟು ದ್ರವ್ಯವನ್ನು ಕೊಟ್ಟು ಅವರನ್ನು ಮನೆಯ ರಕ್ಷಣೆಯಲ್ಲಿ ನಿಯೋಜಿಸುತ್ತಾನೆ; ಇದರಿಂದ ಅವರ ಜೀವನೋಪಾಯವೂ ರಕ್ಷಿತವಾಗುತ್ತದೆ, ಗೌರವವೂ. ಧನರಾಶಿ ನೋಡಲು ಯೋಗ್ಯವಾಗಿದ್ದುದರಿಂದ ರಾಜಕುಲದ ಸಮೃದ್ಧಿ ಸೂಚಿತವಾಗುತ್ತದೆ; ಅದೆಲ್ಲವನ್ನೂ ಅವನು ವಿಸರ್ಜಿಸುತ್ತಾನೆ. ಬಾಲರು, ವೃದ್ಧರು, ದೀನರು ಎಂದು ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ, ಏಕೆಂದರೆ ಅವರು ತಾವಾಗಿ ಯಾಚಿಸಲೂ ಅಶಕ್ತರು; ಆದ್ದರಿಂದ ಅವರ ಬಗ್ಗೆ ವಿಶೇಷ ದೃಷ್ಟಿಯಿರಬೇಕು ಎಂಬುದು ದಾನಧರ್ಮದ ರಹಸ್ಯ.

ಅಲ್ಲಿ ಪಿಂಗಳವರ್ಣನಾದ ಗಾರ್ಗ್ಯಗೋತ್ರದ ತ್ರಿಜಟನೆಂಬ ಒಬ್ಬ ಬ್ರಾಹ್ಮಣನಿದ್ದನು; ಜೀವನೋಪಾಯ ನಷ್ಟವಾದವನಾಗಿ ಅವನು ನಿತ್ಯವೂ ಗುಳ, ಗುದ್ದಲಿ, ನೇಗಿಲುಗಳನ್ನು ಹಿಡಿದು ಕಾಡಿನಲ್ಲಿ ಅಲೆಯುತ್ತಿದ್ದನು. ಅವನ ತರುಣಿಯಾದ ಪತ್ನಿ ಎಳೆಯ ಮಕ್ಕಳನ್ನು ಕರೆದುಕೊಂಡು ಆ ವೃದ್ಧನಿಗೆ ಹೇಳಿದಳು — ‘ಸ್ತ್ರೀಯರಿಗೆ ಪತಿಯೇ ದೇವತೆ; ಆದರೂ ಗುಳವನ್ನೂ ಗುದ್ದಲಿಯನ್ನೂ ಬದಿಗಿಟ್ಟು ನನ್ನ ಮಾತನ್ನು ನಡೆಸು. ಧರ್ಮಜ್ಞನಾದ ರಾಮನನ್ನು ಕಾಣು; ಏನಾದರೂ ದೊರೆತೀತು.’ ಪತ್ನಿಯ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ಅವನು ಮೈಯನ್ನು ಸರಿಯಾಗಿ ಮುಚ್ಚಲಾಗದ ಹರಕು ಬಟ್ಟೆಯನ್ನು ಹೊದ್ದು ರಾಮನ ಮನೆಯಿದ್ದ ದಾರಿಯಲ್ಲಿ ಹೊರಟನು. ತೇಜಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಭೃಗು ಅಂಗಿರಸರಿಗೆ ಸಮಾನನಾದ ಆ ತ್ರಿಜಟನನ್ನು ಜನಸಮೂಹದಲ್ಲಿ ಐದನೆಯ ಪ್ರಾಕಾರದವರೆಗೂ ಯಾರೂ ತಡೆಯಲಿಲ್ಲ. ಅವನು ರಾಮನ ಬಳಿಸಾರಿ ಹೇಳಿದನು — ‘ಮಹಾಬಲನಾದ ರಾಜಪುತ್ರನೇ, ನಾನು ನಿರ್ಧನನು, ಅನೇಕ ಮಕ್ಕಳುಳ್ಳವನು; ಜೀವನೋಪಾಯ ನಷ್ಟವಾಗಿ ನಿತ್ಯವೂ ಕಾಡಿನಲ್ಲಿ ವಾಸಿಸುತ್ತೇನೆ; ನನ್ನ ಕಡೆಗೆ ಕೃಪೆದೋರು.’ ಆಗ ರಾಮನು ಪರಿಹಾಸದಿಂದ ಕೂಡಿ ಅವನಿಗೆ ಹೇಳಿದನು — ‘ನಾನು ಇನ್ನೂ ಒಂದು ಸಾವಿರ ಗೋವುಗಳನ್ನೂ ಕೊಟ್ಟಿಲ್ಲ; ನೀನು ನಿನ್ನ ದಂಡವನ್ನು ಎಷ್ಟು ದೂರ ಎಸೆಯುವೆಯೋ ಅಷ್ಟನ್ನೂ ಪಡೆಯುವೆ.’ ‘ಕ್ಷತವೃತ್ತಿ’ ಎಂದರೆ ಜೀವನೋಪಾಯವನ್ನು ಕಳೆದುಕೊಂಡವನು; ‘ಫಾಲಕುದ್ದಾಲಲಾಂಗಲೀ’ ಎಂದರೆ ಗುಳ, ಗುದ್ದಲಿ, ನೇಗಿಲುಗಳನ್ನು ಹೊತ್ತವನು — ಹೀಗೆ ಬ್ರಾಹ್ಮಣನಾದರೂ ಅವನು ಕೃಷಿಕರ್ಮದಿಂದ ಬದುಕುತ್ತಿದ್ದನು ಎಂದು ಅವನ ಬಡತನದ ಆಳವನ್ನು ಸೂಚಿಸಲಾಗಿದೆ. ಪತ್ನಿಯ ಮಾತು ವಿನಯದಿಂದ ಕೂಡಿದೆ — ಮೊದಲು ಅವಳು ‘ಪತಿಯೇ ದೇವತೆ’ ಎಂದು ತನ್ನ ಮರ್ಯಾದೆಯನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸುತ್ತಾಳೆ, ಅನಂತರವೇ ಪ್ರಾರ್ಥಿಸುತ್ತಾಳೆ. ‘ಐದನೆಯ ಪ್ರಾಕಾರದವರೆಗೂ’ ಎಂದರೆ ರಾಜಭವನದ ಐದನೆಯ ಆವರಣದವರೆಗೆ; ಅಲ್ಲಿಯೂ ದ್ವಾರಪಾಲಕರು ಅವನನ್ನು ತಡೆಯಲಿಲ್ಲ, ಏಕೆಂದರೆ ಅವನ ತೇಜಸ್ಸು ಭೃಗು ಅಂಗಿರಸರಿಗೆ ಸಮಾನವಾಗಿತ್ತು. ರಾಮನ ಪರಿಹಾಸವೂ ಅವಜ್ಞೆಯನ್ನು ಸೂಚಿಸುವುದಿಲ್ಲ, ಬ್ರಾಹ್ಮಣನ ತೇಜಸ್ಸಿನ ಪರೀಕ್ಷೆಯ ರೂಪದ್ದು. ‘ನಾನು ಇನ್ನೂ ಒಂದು ಸಾವಿರ ಗೋವುಗಳನ್ನೂ ಕೊಟ್ಟಿಲ್ಲ’ ಎಂಬ ರಾಮನ ಮಾತು ತನ್ನ ಕೊರತೆಯನ್ನೇ ಹೇಳುತ್ತದೆ, ದರ್ಪವನ್ನಲ್ಲ; ಇನ್ನೂ ನಾನು ಏನನ್ನೂ ಕೊಟ್ಟಿಲ್ಲ ಎಂಬ ಭಾವ. ‘ಎಷ್ಟು ದೂರ ಎಸೆಯುವೆಯೋ ಅಷ್ಟನ್ನೂ ಪಡೆಯುವೆ’ ಎಂಬುದರಿಂದ ದಾನದ ಪರಿಮಾಣವು ಯಾಚಕನ ಸಾಮರ್ಥ್ಯದಲ್ಲೇ ಅಡಗಿದೆ — ಇದು ವಿಲಕ್ಷಣವಾದ ರೀತಿ.

ಅದನ್ನು ಕೇಳಿ ಆತುರಗೊಂಡ ಅವನು ಬಟ್ಟೆಯನ್ನು ಸೊಂಟಕ್ಕೆ ಸುತ್ತಲೂ ಬಿಗಿದುಕೊಂಡು, ದಂಡವನ್ನು ಗರಗರನೆ ತಿರುಗಿಸಿ, ಸರ್ವಪ್ರಾಣದಿಂದ ವೇಗವಾಗಿ ಎಸೆದನು. ಅವನ ಕೈಯಿಂದ ಹಾರಿದ ಆ ದಂಡವು ಸರಯೂ ನದಿಯನ್ನು ದಾಟಿ ಆಚೆಯ ದಡದಲ್ಲಿ ಅನೇಕ ಸಾವಿರ ಗೋವುಗಳ ಹಟ್ಟಿಯಲ್ಲಿ ಹೋರಿಯೊಂದರ ಬಳಿ ಬಿದ್ದಿತು. ಧರ್ಮಾತ್ಮನಾದ ರಾಮನು ಅವನನ್ನು ಅಪ್ಪಿಕೊಂಡು, ಸರಯೂ ತೀರದಿಂದ ದಂಡ ಬಿದ್ದ ಸ್ಥಳದವರೆಗಿನ ಆ ಗೋವುಗಳೆಲ್ಲವನ್ನೂ ತ್ರಿಜಟನ ಆಶ್ರಮಕ್ಕೆ ಕಳುಹಿಸಿಕೊಟ್ಟನು. ಅನಂತರ ಅವನು ಗಾರ್ಗ್ಯನನ್ನು ಸಮಾಧಾನಪಡಿಸುತ್ತಾ ಹೇಳಿದನು — ‘ಕೋಪಿಸಿಕೊಳ್ಳಬೇಡಿ; ಇದು ನನ್ನ ಪರಿಹಾಸ ಮಾತ್ರ. ನಿಮ್ಮ ಮೀರಲಾಗದ ತೇಜಸ್ಸನ್ನು ತಿಳಿಯಲು ಬಯಸಿ ನಾನು ನಿಮ್ಮನ್ನು ಈ ಕಾರ್ಯಕ್ಕೆ ಪ್ರೇರಿಸಿದೆ; ಇನ್ನೇನಾದರೂ ನೀವು ಬಯಸುವುದಾದರೆ ಅದನ್ನು ಕೇಳಿಕೊಳ್ಳಿ. ಸತ್ಯವಾಗಿ ಹೇಳುತ್ತೇನೆ — ನಿಮಗೆ ಯಾವ ನಿರ್ಬಂಧವೂ ಇಲ್ಲ; ನನ್ನ ಧನವೆಲ್ಲವೂ ಬ್ರಾಹ್ಮಣರಿಗಾಗಿಯೇ; ನಿಮ್ಮಂಥವರಿಗೆ ಸರಿಯಾಗಿ ದಾನ ಮಾಡುವುದರಿಂದಲೇ ನಾನು ಗಳಿಸಿದ ಅದು ಯಶಸ್ಕರವಾಗುತ್ತದೆ.’ ಅನಂತರ ಪತ್ನಿಸಮೇತನಾದ ಮಹಾಮುನಿ ತ್ರಿಜಟನು ಆ ಗೋವುಗಳ ಹಿಂಡನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸಿ ಸಂತೋಷಗೊಂಡು, ಮಹಾತ್ಮನಿಗೆ ಯಶಸ್ಸು, ಬಲ, ಪ್ರೀತಿ ಮತ್ತು ಸುಖಗಳನ್ನು ವೃದ್ಧಿಗೊಳಿಸುವ ಆಶೀರ್ವಾದಗಳನ್ನು ಮಾಡಿದನು. ಪರಿಪೂರ್ಣ ಪೌರುಷವುಳ್ಳ ಆ ರಾಮನೂ ಧರ್ಮಬಲದಿಂದ ಗಳಿಸಿದ ಮಹಾಧನವನ್ನು ಯಥೋಚಿತ ಸಮ್ಮಾನದ ಮಾತುಗಳಿಂದ ಪ್ರೇರಿತನಾಗಿ ಬಹುಹೊತ್ತು ಸ್ನೇಹಿತರಿಗೆ ಹಂಚಿದನು. ಆಗ ಅಲ್ಲಿ ಯಥೋಚಿತವಾದ ಸಮ್ಮಾನ, ದಾನ ಮತ್ತು ಆದರಗಳಿಂದ ತೃಪ್ತನಾಗದ ಬ್ರಾಹ್ಮಣನಾಗಲಿ, ಸ್ನೇಹಿತನಾಗಲಿ, ಸೇವಕನಾಗಲಿ, ದರಿದ್ರನಾಗಲಿ, ಭಿಕ್ಷುಕನಾಗಲಿ ಯಾರೂ ಇರಲಿಲ್ಲ. ತ್ರಿಜಟನ ದಂಡವು ತಪಸ್ಸಿನ ಬಲದಿಂದಲೇ ಸರಯೂವಿನ ಆಚೆಗೆ ಹೋಯಿತು; ಇದರಿಂದ ಬಡತನದಿಂದ ಅವನ ತೇಜಸ್ಸು ಕುಂದಿರಲಿಲ್ಲ ಎಂದು ತಿಳಿಯುತ್ತದೆ. ರಾಮನು ಅವನನ್ನು ಅಪ್ಪಿಕೊಳ್ಳುವ ಮೂಲಕ ಮೊದಲು ಸಮ್ಮಾನಿಸುತ್ತಾನೆ, ಅನಂತರ ಗೋವುಗಳನ್ನು ಕೊಡುತ್ತಾನೆ — ದಾನಕ್ಕೆ ಮೊದಲು ಸಮ್ಮಾನ ಎಂಬ ಕ್ರಮ. ‘ಕೋಪಿಸಿಕೊಳ್ಳಬೇಡಿ’ ಎಂಬ ಮಾತಿನಿಂದ ಅವನು ಪರಿಹಾಸದ ಕಾರಣವನ್ನು ತಾನೇ ಸ್ಪಷ್ಟಪಡಿಸುತ್ತಾನೆ, ಬ್ರಾಹ್ಮಣನನ್ನು ಸಂಶಯದಲ್ಲಿ ಉಳಿಸುವುದಿಲ್ಲ. ‘ನನ್ನ ಧನವೆಲ್ಲವೂ ಬ್ರಾಹ್ಮಣರಿಗಾಗಿಯೇ’ ಎಂಬ ವಾಕ್ಯದಿಂದ ರಾಜಧನದ ಸ್ವರೂಪವನ್ನು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ — ರಾಜನು ಅದರ ರಕ್ಷಕನೇ ಹೊರತು ಒಡೆಯನಲ್ಲ. ಸರ್ಗದ ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲರ ತೃಪ್ತಿಯನ್ನು ಹೇಳಿ ಕವಿ ತೋರಿಸುತ್ತಾನೆ — ರಾಮನು ಹೊರಡುವಾಗ ಯಾರನ್ನೂ ಅತೃಪ್ತರನ್ನಾಗಿ ಬಿಡುವುದಿಲ್ಲ; ಇದರಿಂದ ಮುಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಪೌರರ ಶೋಕಕ್ಕೆ ಕಾರಣವೂ ಸಿದ್ಧವಾಗುತ್ತದೆ — ಹೀಗೆ ಕೊಡುವವನ ಅಗಲಿಕೆ ಹೇಗೆ ತಾನೇ ಶೋಚನೀಯವಾಗದು? ‘ಸಂಭ್ರಾಂತ’ (ಆತುರಗೊಂಡ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ತ್ರಿಜಟನ ಕಾತರ ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ; ಮುದುಕನಾದರೂ ಅವನು ಸರ್ವಪ್ರಾಣದಿಂದ ದಂಡವನ್ನು ಎಸೆಯುತ್ತಾನೆ, ಏಕೆಂದರೆ ಕುಟುಂಬದ ಪೋಷಣೆಯೇ ಅವನ ಚಿಂತೆ. ದಂಡವು ಸರಯೂವಿನ ಆಚೆಯವರೆಗೆ ಹೋದುದನ್ನು ಕವಿ ಅತಿಶಯೋಕ್ತಿಯಾಗಿ ಹೇಳಿಲ್ಲ, ತಪೋಬಲದ ಫಲವಾಗಿ ಹೇಳಿದ್ದಾನೆ.

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्येऽयोध्याकाण्डे द्वात्रिंशः सर्गः॥ ३२॥

ತಪ್ಪನ್ನು ತಿಳಿಸಿ

ಮೂಲ ಶ್ಲೋಕಗಳು ಮತ್ತು ಪದವಿವರಣೆಯೊಂದಿಗೆ ಓದಿ