ಸರ್ಗ
ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ವನಗಮನಸಂಕಲ್ಪ
ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ಜೊತೆಯಲ್ಲಿ ಬರಲು ಯಾಚಿಸುವುದು, ತಾಯಂದಿರ ಪೋಷಣೆಗಾಗಿ ರಾಮನು ನಿರಾಕರಿಸುವುದು, ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ಪ್ರತ್ಯುತ್ತರ, ದಿವ್ಯಾಯುಧಗಳನ್ನು ತರುವುದು ಮತ್ತು ಬ್ರಾಹ್ಮಣರಿಗೆ ಧನದಾನದ ಸಂಕಲ್ಪ
ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಸೀತೆ ಅನೇಕ ಮಾತುಗಳಿಂದ ರಾಮನನ್ನು ಒಲಿಸಿ ವನವಾಸಕ್ಕೆ ಅನುಮತಿ ಪಡೆದಿದ್ದಳು. ಅವರಿಬ್ಬರ ಆ ಸಂವಾದವನ್ನು ಮೊದಲೇ ಅಲ್ಲಿಗೆ ಬಂದಿದ್ದ ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ಕೇಳುತ್ತಾನೆ. ಅದನ್ನು ಕೇಳಿ ಅವನ ಮುಖವು ಕಣ್ಣೀರಿನಿಂದ ತುಂಬಿಹೋಯಿತು; ಅಣ್ಣನ ಅಗಲಿಕೆಯಿಂದಾಗುವ ಶೋಕವನ್ನು ಸಹಿಸಲು ಅವನು ಅಸಮರ್ಥನಾದನು. ಅನಂತರ ಆ ರಘುನಂದನನು ಅಣ್ಣನ ಪಾದಗಳನ್ನು ಗಾಢವಾಗಿ ಹಿಡಿದು, ಅತಿಯಶಸ್ವಿನಿಯಾದ ಸೀತೆಗೂ ಮಹಾವ್ರತನಾದ ರಾಘವನಿಗೂ ಹೇಳಿದನು — ‘ಮೃಗಗಳಿಂದಲೂ ಆನೆಗಳಿಂದಲೂ ತುಂಬಿದ ಕಾಡಿಗೆ ಹೋಗಲು ನೀನು ನಿಶ್ಚಯಿಸಿದ್ದರೆ, ನಾನೂ ಧನುರ್ಧಾರಿಯಾಗಿ ಮುಂದೆ ನಡೆಯುತ್ತಾ ನಿನ್ನನ್ನು ಹಿಂಬಾಲಿಸುತ್ತೇನೆ. ನನ್ನೊಡನೆ ಕೂಡಿ ನೀನು ಪಕ್ಷಿಗಳಿಂದಲೂ ಮೃಗಗಳ ಹಿಂಡುಗಳಿಂದಲೂ ಸುತ್ತಲೂ ಮೊಳಗುತ್ತಿರುವ ರಮ್ಯವಾದ ಅರಣ್ಯಗಳಲ್ಲಿ ಸಂಚರಿಸುವೆ. ದೇವಲೋಕವನ್ನು ಏರುವುದನ್ನು ನಾನು ಆರಿಸುವುದಿಲ್ಲ, ಅಮರತ್ವವನ್ನೂ ಯಾಚಿಸುವುದಿಲ್ಲ; ನೀನಿಲ್ಲದೆ ಎಲ್ಲ ಲೋಕಗಳ ಐಶ್ವರ್ಯವನ್ನೂ ನಾನು ಬಯಸುವುದಿಲ್ಲ.’ ಹೀಗೆ ವನವಾಸಕ್ಕೆ ನಿಶ್ಚಯಿಸಿದ ಸೌಮಿತ್ರಿ, ರಾಮನು ಅನೇಕ ಸಮಾಧಾನದ ಮಾತುಗಳಿಂದ ತಡೆದರೂ ಸುಮ್ಮನಾಗಲಿಲ್ಲ; ಮತ್ತೆ ಹೇಳಿದನು — ‘ನೀನು ಮೊದಲೇ ನನಗೆ ಅನುಮತಿ ಕೊಟ್ಟಿದ್ದೆಯಲ್ಲ, ಈಗ ಮತ್ತೆ ನನ್ನನ್ನು ಏಕೆ ತಡೆಯುತ್ತಿರುವೆ? ಹೋಗಲು ಬಯಸುವ ನನ್ನನ್ನು ಯಾವ ಕಾರಣಕ್ಕಾಗಿ ತಡೆಯಲಾಗುತ್ತಿದೆಯೋ ಆ ಕಾರಣವನ್ನೇ ತಿಳಿಯಲು ಬಯಸುತ್ತೇನೆ; ಪಾಪರಹಿತನೇ, ಈ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ನನಗೆ ದೊಡ್ಡ ಸಂಶಯವಿದೆ.’ ಇಲ್ಲಿ ಗಮನಿಸಬೇಕು — ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ಆಜ್ಞೆಯನ್ನು ಉಲ್ಲಂಘಿಸುವುದಿಲ್ಲ, ಹಿಂದೆ ಕೊಟ್ಟ ಅನುಮತಿಯನ್ನು ನೆನಪಿಸುತ್ತಾನೆ ಅಷ್ಟೆ. ಅವನು ಕಾಡಿನ ಸುಖವನ್ನು ಯಾಚಿಸುವುದಿಲ್ಲ, ಸೇವೆಯ ಅವಕಾಶವನ್ನೇ ಪ್ರಾರ್ಥಿಸುತ್ತಾನೆ. ಸ್ವರ್ಗ, ಅಮರತ್ವ, ಮೂರು ಲೋಕಗಳ ಐಶ್ವರ್ಯ — ಇವನ್ನು ಅವನು ಹುಲ್ಲಿನಂತೆ ತ್ಯಜಿಸುತ್ತಾನೆ, ಏಕೆಂದರೆ ಅವನ ಲೋಕವಿರುವುದು ಅಣ್ಣನ ಸನ್ನಿಧಿಯಲ್ಲಿಯೇ. ಸೀತೆಯನ್ನೂ ಅವನು ಪ್ರತ್ಯೇಕವಾಗಿ ಸಂಬೋಧಿಸುತ್ತಾನೆ, ಏಕೆಂದರೆ ಅವಳೂ ಅಲ್ಲಿಗೆ ಹೋಗುವಳು; ಇಬ್ಬರ ಅನುಮತಿಯನ್ನೂ ಅವನು ಅಪೇಕ್ಷಿಸುತ್ತಾನೆ. ಇದೇ ಈ ಸರ್ಗದ ಮೂಲಭಾವ — ಧರ್ಮರೂಪದಲ್ಲಿ ಪ್ರಕಟವಾದ ಸೋದರಸ್ನೇಹ. ವಾಸ್ತವವಾಗಿ ಇಲ್ಲಿ ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ಮೂರು ಕಾರಣಗಳು ಕಾಣುತ್ತವೆ — ಅಣ್ಣನ ರಕ್ಷಣೆ, ಮಾರ್ಗದರ್ಶನ ಮತ್ತು ಸೇವೆ. ‘ಧನುರ್ಧಾರಿಯಾಗಿ ಮುಂದೆ’ ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಮೊದಲನೆಯ ಕಾರಣ ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ; ‘ನನ್ನೊಡನೆ ಕೂಡಿ ಸಂಚರಿಸುವೆ’ ಎಂಬುದರಿಂದ ಎರಡನೆಯದು; ‘ನೀನಿಲ್ಲದೆ ಸ್ವರ್ಗವನ್ನೂ ಬಯಸೆನು’ ಎಂಬುದರಿಂದ ಮೂರನೆಯದು. ಈ ಮೂರರಿಂದ ಅವನು ತನ್ನ ಹೋಗುವಿಕೆ ಸ್ವೇಚ್ಛೆಯಿಂದ ಹುಟ್ಟಿದುದಲ್ಲ, ಧರ್ಮಸಿದ್ಧವಾದುದು ಎಂದು ಸ್ಥಾಪಿಸುತ್ತಾನೆ.
ಅನಂತರ ಮಹಾತೇಜಸ್ವಿಯಾದ ರಾಮನು ಮುಂದೆ ನಿಂತಿದ್ದ, ಮುಂದೆ ನಡೆಯಲು ಸಿದ್ಧನಾಗಿದ್ದ, ಧೀರನಾದ, ಕೈಮುಗಿದು ಯಾಚಿಸುತ್ತಿದ್ದ ಲಕ್ಷ್ಮಣನಿಗೆ ಹೇಳಿದನು — ‘ನೀನು ಸ್ನೇಹಮಯ, ಧರ್ಮನಿರತ, ಧೀರ, ಸದಾ ಸನ್ಮಾರ್ಗದಲ್ಲಿ ನೆಲೆನಿಂತವನು; ನನಗೆ ಪ್ರಿಯನು, ಪ್ರಾಣಸಮಾನನು, ವಶನು, ವಿಧೇಯನು, ಸಖನು; ಇದೆಲ್ಲವನ್ನೂ ನಾನು ಬಲ್ಲೆ. ಆದರೂ ಇಂದು ನನ್ನೊಡನೆ ನೀನೂ ಆ ಕಾಡಿಗೆ ಹೋದರೆ ಯಶಸ್ವಿನಿಯಾದ ಕೌಸಲ್ಯೆಯನ್ನಾಗಲಿ ಸುಮಿತ್ರೆಯನ್ನಾಗಲಿ ಯಾರು ಪೋಷಿಸುವರು? ಮೇಘವು ಭೂಮಿಯ ಮೇಲೆ ಮಳೆಗರೆಯುವಂತೆ ಪ್ರಜೆಗಳ ಮೇಲೆ ಬಯಕೆಗಳನ್ನು ಸುರಿಸುತ್ತಿದ್ದ ಮಹಾತೇಜಸ್ವಿಯಾದ ಮಹೀಪತಿ ದಶರಥನು ಈಗ ಕಾಮಪಾಶದಲ್ಲಿ ಸಿಲುಕಿದ್ದಾನೆ; ಆದ್ದರಿಂದ ಅವನಿಂದ ರಕ್ಷಣೆಯನ್ನು ಅಪೇಕ್ಷಿಸಲು ಸಾಧ್ಯವಿಲ್ಲ. ಅಶ್ವಪತಿರಾಜನ ಮಗಳಾದ ಕೈಕೇಯಿ ಈ ರಾಜ್ಯವನ್ನು ಪಡೆದು ದುಃಖಿತರಾದ ಸವತಿಯರಿಗೆ ಒಳಿತನ್ನು ಮಾಡಲಾರಳು. ಭರತನೂ ರಾಜ್ಯವನ್ನು ಪಡೆದು ಕೈಕೇಯಿಯಲ್ಲಿ ನೆಲೆನಿಂತು ಅತ್ಯಂತ ದುಃಖಿತರಾದ ಕೌಸಲ್ಯೆಯನ್ನೂ ಸುಮಿತ್ರೆಯನ್ನೂ ಪೋಷಿಸಲಾರನು. ಆದ್ದರಿಂದ ಸೌಮಿತ್ರಿ, ನೀನೇ ಇಲ್ಲಿದ್ದುಕೊಂಡು ಸ್ವಪ್ರಯತ್ನದಿಂದಲೋ ರಾಜನ ಅನುಗ್ರಹದಿಂದಲೋ ಆ ಪೂಜ್ಯೆ ಕೌಸಲ್ಯೆಯನ್ನು ಪೋಷಿಸು; ನಾನು ಹೇಳಿದ ಈ ಕಾರ್ಯವನ್ನು ನಡೆಸು.’ ಇಲ್ಲಿ ರಾಮನು ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ಸ್ನೇಹವನ್ನು ನಿರಾಕರಿಸುವುದಿಲ್ಲ, ಅದೇ ಸ್ನೇಹವನ್ನು ಉನ್ನತವಾದ ಕರ್ತವ್ಯದಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿಸುತ್ತಾನೆ — ನನ್ನ ಸೇವೆ ಮಾಡಲು ಬಯಸುವವನು ನನ್ನ ತಾಯಿಯ ಸೇವೆ ಮಾಡಲಿ ಎಂದು. ಈ ಮಾತಿನಿಂದ ರಾಮನ ದೃಷ್ಟಿಯಲ್ಲಿ ಕೈಕೇಯಿಯ ಶೀಲವೂ ಭರತನ ಮುಂದಿನ ನಡವಳಿಕೆಯೂ ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗುತ್ತವೆ; ಹಾಗೆಯೇ ತಂದೆ ದಶರಥನ ಅಸಾಮರ್ಥ್ಯವನ್ನೂ ಅವನು ಮೃದುವಾದ ಮಾತಿನಿಂದಲೇ ಸೂಚಿಸುತ್ತಾನೆ, ನಿಂದಿಸುವುದಿಲ್ಲ. ಇದು ರಾಮನ ವಿನಯದ ಲಕ್ಷಣ. ರಾಮನ ನಿರಾಕರಣೆಯೂ ಕಠೋರವಾದುದಲ್ಲ, ಕಾರಣಸಹಿತವಾದುದು; ಅವನು ಮೊದಲು ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ಗುಣಗಳನ್ನು ಎಣಿಸುತ್ತಾನೆ, ಅನಂತರವೇ ನಿರಾಕರಣೆಯ ಕಾರಣವನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ. ಇದೇ ಸಂಭಾಷಣೆಯ ರೀತಿ ಅಯೋಧ್ಯಾಕಾಂಡದಲ್ಲೆಲ್ಲ ಕಾಣುತ್ತದೆ — ನಿಷೇಧಕ್ಕೆ ಮೊದಲು ಪ್ರಶಂಸೆ, ಆದೇಶಕ್ಕೆ ಮೊದಲು ಕಾರಣ.
‘ಹೀಗೆ ಮಾಡಿದರೆ ನನ್ನಲ್ಲಿರುವ ನಿನ್ನ ಭಕ್ತಿ ಚೆನ್ನಾಗಿ ತೋರಿಬರುವುದು; ಧರ್ಮಜ್ಞರಾದ ಗುರುಗಳ ಪೂಜೆಯಲ್ಲಿ ಮಹತ್ತಾದ ಅತುಲವಾದ ಧರ್ಮವೂ ನಿನಗೆ ಸಿದ್ಧಿಸುವುದು. ಸೌಮಿತ್ರಿ, ರಘುನಂದನ, ನನಗಾಗಿ ಹೀಗೆಯೇ ಮಾಡು; ನಾವಿಬ್ಬರೂ ಇಲ್ಲದಿದ್ದರೆ ನಮ್ಮ ತಾಯಿಗೆ ಸುಖವಿರದು.’ ರಾಮನು ಹೀಗೆ ಮೃದುವಾದ ಮಾತಿನಿಂದ ಹೇಳಲು, ಮಾತಿನ ಮರ್ಮವನ್ನು ಬಲ್ಲ ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ವಾಕ್ಕೋವಿದನಾದ ರಾಮನಿಗೆ ಉತ್ತರಿಸಿದನು — ‘ವೀರನೇ, ನಿನ್ನ ತೇಜಸ್ಸಿನಿಂದಲೇ ಪ್ರೇರಿತನಾದ, ಸಂಯಮಿಯಾದ ಭರತನು ಕೌಸಲ್ಯೆಯನ್ನೂ ಸುಮಿತ್ರೆಯನ್ನೂ ಪೂಜಿಸುವನು, ಇದರಲ್ಲಿ ಸಂಶಯವಿಲ್ಲ. ಉತ್ತಮ ರಾಜ್ಯವನ್ನು ಪಡೆದು ದುರ್ಬುದ್ಧಿಯಿಂದಲೂ ಗರ್ವದಿಂದಲೂ ವಿಶೇಷವಾಗಿ ದಾರಿತಪ್ಪಿ ಅವನು ಅವರನ್ನು ರಕ್ಷಿಸದಿದ್ದರೆ, ಆ ದುರ್ಮತಿಯಾದ ಕ್ರೂರನನ್ನು ನಾನು ಕೊಲ್ಲುವೆನು, ಇದರಲ್ಲಿ ಸಂಶಯವಿಲ್ಲ; ಅವನ ಪಕ್ಷದವರೆಲ್ಲರನ್ನೂ ಕೊಲ್ಲುವೆನು — ಮೂರು ಲೋಕಗಳೇ ಅವನ ಪಕ್ಷದಲ್ಲಿದ್ದರೂ ಸರಿ; ಇನ್ನು ಆ ಕೈಕೇಯಿಯೊಬ್ಬಳ ಪಾಡೇನು. ಪೂಜ್ಯೆ ಕೌಸಲ್ಯೆಯಾದರೋ ನನ್ನಂಥ ಸಾವಿರ ಜನರನ್ನಾದರೂ ಪೋಷಿಸಬಲ್ಲಳು; ಅವಳಿಗೆ ಜೀವನಾಧಾರವಾಗಿ ಸಾವಿರ ಗ್ರಾಮಗಳು ದೊರೆತಿವೆ. ಮನಸ್ವಿನಿಯಾದ ಅವಳು ತನ್ನನ್ನೂ ನನ್ನ ತಾಯಿ ಸುಮಿತ್ರೆಯನ್ನೂ ನನ್ನಂಥವರನ್ನೂ ಪೋಷಿಸಲು ಸಾಕಷ್ಟು ಸಮರ್ಥಳು.’ ಇಲ್ಲಿ ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ರೋಷವು ಮೊದಲ ಬಾರಿಗೆ ಪ್ರಕಟವಾಗುತ್ತದೆ; ಆ ರೋಷವೂ ಸ್ವಾರ್ಥದಿಂದ ಹುಟ್ಟಿದುದಲ್ಲ, ತಾಯಂದಿರ ರಕ್ಷಣೆಗಾಗಿಯೇ. ಹಾಗೆಯೇ ಅವನು ರಾಮನ ಆಶಂಕೆಯನ್ನು ಕ್ರಮವಾಗಿ ಮೂರು ಬಗೆಯಲ್ಲಿ ನಿರಾಕರಿಸುತ್ತಾನೆ — ಮೊದಲು ಭರತನಲ್ಲಿ ವಿಶ್ವಾಸವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತಾನೆ, ಅನಂತರ ಬಲದಿಂದ ಪ್ರತಿಜ್ಞೆ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ, ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಕೌಸಲ್ಯೆಯ ಸ್ವತಂತ್ರವಾದ ಸಂಪತ್ತನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಾ ಆರ್ಥಿಕ ಚಿಂತೆಯನ್ನೂ ತೊಲಗಿಸುತ್ತಾನೆ. ಸಾವಿರ ಗ್ರಾಮಗಳ ಉಲ್ಲೇಖದಿಂದ ಮಹಾರಾಣಿ ತಾನೇ ರಾಜಕುಲದ ಭಾರವನ್ನು ಹೊರಲು ಶಕ್ತಳು ಎಂದು ತಿಳಿಯುತ್ತದೆ; ಆದ್ದರಿಂದ ರಾಮನ ಆಕ್ಷೇಪವು ನಿಲ್ಲುವುದಿಲ್ಲ. ‘ಹೀಗೆ ಮಾಡಿದರೆ ನನ್ನಲ್ಲಿ ನಿನ್ನ ಭಕ್ತಿ ಚೆನ್ನಾಗಿ ತೋರಿಬರುವುದು’ ಎಂಬ ರಾಮನ ಮಾತು ಇಲ್ಲಿ ಮುಖ್ಯ — ಭಕ್ತಿಯ ಪರೀಕ್ಷೆ ಜೊತೆಯಲ್ಲಿ ಹೋಗುವುದರಲ್ಲಲ್ಲ, ಆಜ್ಞಾಪಾಲನೆಯಲ್ಲಿ ಎಂದು. ಆದರೆ ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ಅದೇ ತರ್ಕವನ್ನು ತಿರುಗಿಸುತ್ತಾನೆ, ಏಕೆಂದರೆ ಅವನ ಮತದಲ್ಲಿ ಆಜ್ಞಾಪಾಲನೆಯೂ ಜೊತೆಯಲ್ಲಿ ಹೋಗುವುದರಿಂದಲೇ ಸಿದ್ಧಿಸುತ್ತದೆ.
‘ಆದ್ದರಿಂದ ನನ್ನನ್ನು ನಿನ್ನ ಅನುಚರನನ್ನಾಗಿ ಮಾಡಿಕೋ; ಇದರಲ್ಲಿ ಯಾವ ಅಧರ್ಮವೂ ಇಲ್ಲ. ಹೀಗೆ ಮಾಡಿದರೆ ನಾನು ಕೃತಾರ್ಥನಾಗುವೆನು, ನಿನ್ನ ಉದ್ದೇಶವೂ ಸಿದ್ಧಿಸುವುದು. ಹೆದೆಯೇರಿಸಿದ ಧನುಸ್ಸನ್ನು ಹಿಡಿದು, ಗುದ್ದಲಿ ಬುಟ್ಟಿಗಳನ್ನು ಹೊತ್ತು, ನಿನಗೆ ದಾರಿ ತೋರಿಸುತ್ತಾ ನಾನು ಮುಂದೆ ನಡೆಯುವೆನು. ನಿನಗಾಗಿ ನಿತ್ಯವೂ ಗೆಡ್ಡೆಗಳನ್ನೂ ಹಣ್ಣುಗಳನ್ನೂ ತರುವೆನು, ತಪಸ್ವಿಗಳಿಗೆ ತಕ್ಕ ಕಾಡಿನ ಆಹಾರಗಳನ್ನೂ ಇತರ ವಸ್ತುಗಳನ್ನೂ ಒದಗಿಸುವೆನು. ನೀನು ವೈದೇಹಿಯೊಡನೆ ಬೆಟ್ಟದ ತಪ್ಪಲುಗಳಲ್ಲಿ ವಿಹರಿಸುವೆ; ನೀನು ಎಚ್ಚರವಿರುವಾಗಲೂ ನಿದ್ರಿಸುವಾಗಲೂ ನಿನ್ನ ಎಲ್ಲ ಕಾರ್ಯಗಳನ್ನೂ ನಾನೇ ಮಾಡುವೆನು.’ ಈ ಮಾತಿನಿಂದ ಬಹಳ ಸಂತೋಷಗೊಂಡ ರಾಮನು ಅವನಿಗೆ ಉತ್ತರಿಸಿದನು — ‘ಸೌಮಿತ್ರಿ, ಹೋಗು, ಎಲ್ಲ ಸ್ನೇಹಿತರಿಂದಲೂ ಬೀಳ್ಕೊಂಡು ಬಾ. ಜನಕನ ಮಹಾಯಜ್ಞದಲ್ಲಿ ಮಹಾತ್ಮನಾದ ವರುಣನು ಸ್ವತಃ ದಶರಥರಾಜನಿಗೆ ಕೊಟ್ಟ ಭಯಂಕರವಾಗಿ ಕಾಣುವ ಎರಡು ದಿವ್ಯ ಧನುಸ್ಸುಗಳು, ಭೇದಿಸಲಾಗದ ಎರಡು ದಿವ್ಯ ಕವಚಗಳು, ಬಾಣಗಳು ಎಂದೂ ಮುಗಿಯದ ಎರಡು ಬತ್ತಳಿಕೆಗಳು, ಸೂರ್ಯನಂತೆ ನಿರ್ಮಲವಾಗಿ ಹೊಳೆಯುವ ಚಿನ್ನದಿಂದ ಅಲಂಕೃತವಾದ ಎರಡು ಖಡ್ಗಗಳು — ಇವೆಲ್ಲವೂ ಆಚಾರ್ಯ ವಸಿಷ್ಠರ ಮನೆಯಲ್ಲಿ ಸತ್ಕಾರಪೂರ್ವಕವಾಗಿ ಇರಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿವೆ; ಲಕ್ಷ್ಮಣ, ಆ ಆಯುಧಗಳೆಲ್ಲವನ್ನೂ ತೆಗೆದುಕೊಂಡು ಬೇಗನೆ ಬಾ.’ ಈ ಮಾತಿನಿಂದ ರಾಮನ ಅನುಮತಿ ಸೂಚಿತವಾಗುತ್ತದೆ — ವಾದ ಮುಗಿಯಿತು, ಕಾರ್ಯ ಆರಂಭವಾಯಿತು. ಗುದ್ದಲಿ ಬುಟ್ಟಿಗಳನ್ನು ಹೊತ್ತು ಮುಂದೆ ನಡೆಯುವೆನು ಎಂದು ಹೇಳುವ ಮೂಲಕ ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ಸೇವಕನ ಸ್ಥಾನವನ್ನೇ ಸ್ವೀಕರಿಸುತ್ತಾನೆ, ಸೋದರನ ಸಮಾನತೆಯನ್ನಲ್ಲ. ಆಯುಧಗಳ ಉಲ್ಲೇಖದಿಂದ ಈ ವನವಾಸವು ಕೇವಲ ತಪಶ್ಚರ್ಯೆಯಲ್ಲ, ರಕ್ಷಣೆಯನ್ನು ಅಪೇಕ್ಷಿಸುವ ದೀರ್ಘಯಾತ್ರೆ ಎಂದು ತಿಳಿಯುತ್ತದೆ. ಆ ಆಯುಧಗಳನ್ನು ಜನಕನ ಯಜ್ಞದಲ್ಲಿ ವರುಣನು ಕೊಟ್ಟನೆಂಬುದರಿಂದ ಅವುಗಳ ಮಹಿಮೆಯೂ ಸೂಚಿತವಾಗುತ್ತದೆ; ಆದ್ದರಿಂದಲೇ ಅವನ್ನು ಗುರುವಿನ ಮನೆಯಲ್ಲಿ ಸತ್ಕಾರದಿಂದ ಇರಿಸಲಾಗಿತ್ತು. ‘ನಾನು ಕೃತಾರ್ಥನಾಗುವೆನು, ನಿನ್ನ ಉದ್ದೇಶವೂ ಸಿದ್ಧಿಸುವುದು’ ಎಂಬ ವಾಕ್ಯದಲ್ಲಿ ಇಬ್ಬರ ಪ್ರಯೋಜನವನ್ನೂ ತೋರಿಸಲಾಗಿದೆ — ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ಸೇವಾಕಾಮನೆ ಮತ್ತು ರಾಮನ ವನವಾಸದ ನಿರ್ವಹಣೆ. ಇದರಿಂದ ವಿವಾದವು ಸಮಾಧಾನವನ್ನು ಪಡೆಯುತ್ತದೆ. ‘ಸೌಮಿತ್ರಿ, ಹೋಗು, ಎಲ್ಲ ಸ್ನೇಹಿತರಿಂದ ಬೀಳ್ಕೊಂಡು ಬಾ’ ಎಂಬ ಆದೇಶದಿಂದ ರಾಮನು ತಾನು ಅನುಸರಿಸಿದ ವಿಧಿಯನ್ನೇ ಲಕ್ಷ್ಮಣನಿಂದಲೂ ಮಾಡಿಸುತ್ತಾನೆ — ಮನೆಯನ್ನು ತೊರೆಯುವ ಮೊದಲು ಸ್ವಜನರ ಅನುಮತಿಯನ್ನು ಪಡೆಯಬೇಕು ಎಂದು.
ಆ ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ಸ್ನೇಹಿತರಿಂದ ಬೀಳ್ಕೊಂಡು, ವನವಾಸಕ್ಕೆ ನಿಶ್ಚಯಿಸಿದವನಾಗಿ, ಇಕ್ಷ್ವಾಕುಗಳ ಗುರುವಾದ ವಸಿಷ್ಠರ ಬಳಿಗೆ ಹೋಗಿ ಆ ಉತ್ತಮ ಆಯುಧಗಳನ್ನು ತೆಗೆದುಕೊಂಡನು. ಅನಂತರ ರಾಜಶ್ರೇಷ್ಠನಾದ ಆ ಸೌಮಿತ್ರಿ ಸತ್ಕರಿಸಲ್ಪಟ್ಟ, ಹೂಮಾಲೆಗಳಿಂದ ಅಲಂಕೃತವಾದ ಆ ದಿವ್ಯ ಆಯುಧಗಳೆಲ್ಲವನ್ನೂ ರಾಮನಿಗೆ ತೋರಿಸಿದನು. ಬಂದ ಲಕ್ಷ್ಮಣನಿಗೆ ಆತ್ಮಸಂಯಮಿಯಾದ ರಾಮನು ಪ್ರೀತಿಯಿಂದ ಹೇಳಿದನು — ‘ಸೌಮ್ಯ ಲಕ್ಷ್ಮಣ, ನೀನು ಸರಿಯಾದ ಸಮಯಕ್ಕೆ ಬಂದೆ; ನಾನು ಬಯಸಿದ ಸಮಯಕ್ಕೇ ಬಂದಿರುವೆ. ಪರಂತಪನೇ, ನನ್ನದಾದ ಈ ಧನವೆಲ್ಲವನ್ನೂ ನಿನ್ನೊಡನೆ ಸೇರಿ ತಪಸ್ವಿಗಳಾದ ಬ್ರಾಹ್ಮಣರಿಗೆ ದಾನ ಮಾಡಲು ಬಯಸುತ್ತೇನೆ. ಗುರುಗಳಲ್ಲಿ ದೃಢಭಕ್ತಿಯುಳ್ಳ ಇಲ್ಲಿ ವಾಸಿಸುವ ಬ್ರಾಹ್ಮಣಶ್ರೇಷ್ಠರಿಗೂ ನಮ್ಮನ್ನು ಆಶ್ರಯಿಸಿ ಬದುಕುವ ಎಲ್ಲರಿಗೂ ಮತ್ತಷ್ಟು ಕೊಡಬೇಕು. ಆದ್ದರಿಂದ ಬ್ರಾಹ್ಮಣಶ್ರೇಷ್ಠನೂ ಪೂಜ್ಯನೂ ಆದ ವಸಿಷ್ಠಪುತ್ರ ಸುಯಜ್ಞನನ್ನು ನೀನು ಬೇಗನೆ ಕರೆದು ತಾ; ಉಳಿದ ಎಲ್ಲ ಶಿಷ್ಟರಾದ ಬ್ರಾಹ್ಮಣರನ್ನೂ ಅರ್ಚಿಸಿಯೇ ನಾನು ಕಾಡಿಗೆ ಹೊರಡುವೆನು.’ ಹೀಗೆ ಈ ಸರ್ಗವು ಮುಂದಿನ ದಾನಸರ್ಗಕ್ಕೆ ಭೂಮಿಕೆಯನ್ನು ಸಿದ್ಧಪಡಿಸುತ್ತದೆ. ರಾಮನು ಮನೆಯನ್ನು ತೊರೆಯುವಾಗ ಬರಿಗೈಯಲ್ಲಿ ಹೊರಡುವುದಿಲ್ಲ, ಇರುವುದೆಲ್ಲವನ್ನೂ ವಿಸರ್ಜಿಸಿಯೇ ಹೊರಡುತ್ತಾನೆ; ಇದೇ ಇಕ್ಷ್ವಾಕುಕುಲದ ರೀತಿ. ‘ಸರಿಯಾದ ಸಮಯಕ್ಕೆ ಬಂದೆ’ ಎಂಬ ಮಾತಿನಿಂದ ರಾಮನ ತ್ವರೆ ಸೂಚಿತವಾಗುತ್ತದೆ — ಹೊರಡುವ ಸಮಯ ಸಮೀಪಿಸಿದೆ, ಆದ್ದರಿಂದ ದಾನವನ್ನೂ ಬೇಗನೆ ಮಾಡಬೇಕು ಎಂದು. ‘ತಪಸ್ವಿಗಳಾದ ಬ್ರಾಹ್ಮಣರಿಗೆ’ ಎಂಬ ವಿಶೇಷಣದಿಂದ ದಾನವನ್ನು ಎಲ್ಲರಿಗೂ ಹೇಗೆಂದರೆ ಹಾಗೆ ಮಾಡಬಾರದು, ಪಾತ್ರವಿಶೇಷವನ್ನು ವಿಚಾರಿಸಿಯೇ ಮಾಡಬೇಕು ಎಂಬುದು ರಾಮನ ಮತ ಎಂದು ತಿಳಿಯುತ್ತದೆ. ಸುಯಜ್ಞನು ವಸಿಷ್ಠರ ಮಗ, ಅಂದರೆ ಕುಲಗುರುವಿನ ಸಂತತಿಯೇ; ಮೊದಲು ಅವನನ್ನು ಕರೆಯುವುದರಿಂದ ದಾನಕ್ರಮದ ಔಚಿತ್ಯವೂ ರಕ್ಷಿಸಲ್ಪಡುತ್ತದೆ.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्येऽयोध्याकाण्डे एकत्रिंशः सर्गः॥ ३१॥