॥वाल्मीकिरामायणम् ಅಯೋಧ್ಯಾಕಾಂಡ · 30ನೇ ಸರ್ಗ

ಅಯೋಧ್ಯಾಕಾಂಡ

ಸರ್ಗ

ಸೀತೆಗೆ ಅನುಮತಿ

ಸೀತೆಯ ಮರು ಒತ್ತಾಯ ಮತ್ತು ವಿಲಾಪ, ರಾಮನ ಅನುಮತಿ, ಮಾತಾಪಿತೃಗುರುಸೇವೆಯ ಮಾಹಾತ್ಮ್ಯ ಮತ್ತು ದಾನದ ಆಜ್ಞೆ

ರಾಮನು ಸಮಾಧಾನಪಡಿಸುತ್ತಿದ್ದರೂ ಜನಕನ ಮಗಳಾದ ಮೈಥಿಲಿ ವನವಾಸವನ್ನೇ ಗುರಿಯಾಗಿಟ್ಟುಕೊಂಡು ಮತ್ತೆ ಪತಿಗೆ ಹೀಗೆ ಹೇಳಿದಳು. ಅತ್ಯಂತ ಕಳವಳಗೊಂಡ ಅವಳು ವಿಶಾಲವಕ್ಷನಾದ ರಾಘವನನ್ನು ಪ್ರಣಯದಿಂದಲೂ ಅಭಿಮಾನದಿಂದಲೂ ಆಕ್ಷೇಪಿಸಿದಳು. ಇಲ್ಲಿ ‘ಪರಿಚಿಕ್ಷೇಪ’ (ಆಕ್ಷೇಪಿಸಿದಳು) ಎಂಬ ಪದವು ಮನನೀಯ — ಸೀತೆ ಈಗ ಯಾಚನೆಯನ್ನು ಬಿಟ್ಟು ಆಕ್ಷೇಪವನ್ನು ಕೈಗೆತ್ತಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾಳೆ. ಆದರೂ ಕವಿ ಅವಳ ಕೋಪದ ಎರಡು ಮೂಲಗಳನ್ನು ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿ ನಿರ್ದೇಶಿಸುತ್ತಾನೆ — ಪ್ರಣಯ ಮತ್ತು ಅಭಿಮಾನ; ದ್ವೇಷವಲ್ಲ, ಅವಿನಯವೂ ಅಲ್ಲ. ಯಾರ ಹೃದಯದಲ್ಲಿ ಪ್ರೇಮ ಹೆಚ್ಚೋ ಅವರಿಗೇ ಮಾನಭಂಗವು ತೀವ್ರವಾಗಿರುತ್ತದೆ. ಸರ್ಗದ ಆರಂಭದಲ್ಲಿಯೇ ಕವಿ ಸೂಚಿಸುತ್ತಾನೆ — ಈ ಆಕ್ಷೇಪವೇ ರಾಮನ ನಿಶ್ಚಯವನ್ನು ಬದಲಿಸುವುದು; ಹಿಂದಿನ ಎರಡು ಸರ್ಗಗಳಲ್ಲಿ ಅನೇಕ ಯುಕ್ತಿಗಳಿಂದ ಸಾಧ್ಯವಾಗದುದು ಮರ್ಮವನ್ನು ತಟ್ಟುವ ಒಂದೇ ಮಾತಿನಿಂದ ಸಿದ್ಧಿಸುವುದು. ಹಿಂದಿನ ಎರಡು ಸರ್ಗಗಳಲ್ಲಿ ಸೀತೆ ವಿನಯದಿಂದ ಯಾಚಿಸಿದಳು, ರಾಮನು ಯುಕ್ತಿಗಳಿಂದ ನಿರಾಕರಿಸಿದನು; ಈಗ ಅವಳು ರೀತಿಯನ್ನೇ ಬದಲಿಸುತ್ತಾಳೆ. ‘ವನವಾಸನಿಮಿತ್ತಾರ್ಥಮ್’ ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಕವಿ ಸೂಚಿಸುತ್ತಾನೆ — ಅವಳ ಮಾತೆಲ್ಲವೂ ಒಂದೇ ಉದ್ದೇಶಕ್ಕೆ ಕಟ್ಟುಬಿದ್ದಿದೆ.

‘ರಾಮ, ಮಿಥಿಲಾಧಿಪನಾದ ನನ್ನ ತಂದೆ ವೈದೇಹನು ನಿನ್ನನ್ನು ಅಳಿಯನನ್ನಾಗಿ ಪಡೆದು, ಪುರುಷನ ದೇಹವುಳ್ಳ ಸ್ತ್ರೀಯನ್ನೇ ಪಡೆದೆನೆಂದು ಭಾವಿಸಿದನೇ? ಈ ಅಜ್ಞ ಜನರು ಅಜ್ಞಾನದಿಂದ — ‘ಸೂರ್ಯನು ತಪಿಸದಿರುವಂತೆ ರಾಮನಲ್ಲಿ ಶ್ರೇಷ್ಠವಾದ ತೇಜಸ್ಸಿಲ್ಲ’ ಎಂದು ಸುಳ್ಳನ್ನು ಹೇಳಿದರೆ, ಅದು ನನಗೆ ಎಷ್ಟು ದುಃಖಕರ! ಏನು ಮಾಡಿ ನೀನು ವಿಷಣ್ಣನಾಗಿರುವೆ? ನಿನಗೆ ಯಾರಿಂದ ಭಯ, ಯಾವ ಕಾರಣದಿಂದ ಸರ್ವಥಾ ನಿನ್ನನ್ನಲ್ಲದೆ ಬೇರೆ ಆಸರೆಯಿಲ್ಲದ ನನ್ನನ್ನು ತೊರೆಯಲು ಬಯಸುತ್ತಿರುವೆ?’ ಈ ಆಕ್ಷೇಪವು ರಾಮನ ಕ್ಷಾತ್ರಾಭಿಮಾನವನ್ನೇ ತಟ್ಟುತ್ತದೆ. ಸೀತೆ ತನ್ನ ದುಃಖವನ್ನು ಹೇಳುವುದಿಲ್ಲ, ಲೋಕಾಪವಾದದ ಭಯವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತಾಳೆ — ಪತ್ನಿಯನ್ನು ರಕ್ಷಿಸಲು ಅಸಮರ್ಥನೆಂದು ಲೋಕವು ಭಾವಿಸಿದರೆ ರಾಮನ ಕೀರ್ತಿಯೇ ಕುಂದುತ್ತದೆ. ಈ ಯುಕ್ತಿಯನ್ನು ರಾಮನ ಸ್ವಭಾವವನ್ನು ಅನುಸರಿಸಿಯೇ ಪ್ರಯೋಗಿಸಲಾಗಿದೆ. ‘ಪುರುಷನ ದೇಹವುಳ್ಳ ಸ್ತ್ರೀ’ ಎಂಬ ಮಾತಾದರೋ ಅತ್ಯಂತ ಕಠೋರವಾದುದು — ಜನಕನು ದೇಹದಿಂದ ಪುರುಷನಾದ, ಕೃತಿಯಿಂದ ಸ್ತ್ರೀಯಾದ ಅಳಿಯನನ್ನು ಪಡೆದನು ಎಂದು. ಇದಲ್ಲದೆ ‘ಸೂರ್ಯನು ತಪಿಸದಿರುವಂತೆ’ ಎಂಬ ಉಪಮೆಯಿಂದ ಅವಳು ತೋರಿಸುತ್ತಾಳೆ — ಸೂರ್ಯನ ತಾಪವು ಸ್ವಭಾವಸಿದ್ಧವಾದಂತೆ ರಾಮನ ತೇಜಸ್ಸು; ಅದನ್ನು ಅಲ್ಲಗಳೆಯುವುದು ಲೋಕದ ಅಜ್ಞಾನವೇ.

‘ದ್ಯುಮತ್ಸೇನನ ಮಗನಾದ ವೀರ ಸತ್ಯವಂತನನ್ನು ಅನುಸರಿಸಿದ ಸಾವಿತ್ರಿಯಂತೆ ನನ್ನನ್ನು ನಿನ್ನ ವಶದಲ್ಲಿರುವವಳೆಂದು ತಿಳಿ. ಪಾಪರಹಿತನೇ, ನಿನ್ನನ್ನು ಬಿಟ್ಟು ಬೇರೊಬ್ಬನನ್ನು ನಾನು ಮನಸ್ಸಿನಿಂದಲೂ ನೋಡೆನು; ಕುಲಕ್ಕೆ ಕಳಂಕ ತರುವ ಬೇರೆ ಯಾವಳಾದರೂ ಬೇರೊಬ್ಬನನ್ನು ನೋಡುವಂತೆ ನಾನು ನೋಡುವವಳಲ್ಲ. ರಾಮ, ಕನ್ಯಾವಸ್ಥೆಯಿಂದಲೂ ಬಹುಕಾಲ ನಿನ್ನೊಡನೆ ವಾಸಿಸಿದ ಸತಿಯಾದ ಪತ್ನಿಯನ್ನು ನಟನಂತೆ ನೀನೇ ಸ್ವತಃ ಇತರರಿಗೆ ಒಪ್ಪಿಸಲು ಬಯಸುತ್ತೀಯೇನು? ಪಾಪರಹಿತನೇ, ಯಾರಿಗೆ ಅನುಕೂಲವಾಗಿ ನಡೆಯಬೇಕೆಂದು ನೀನು ನನಗೆ ಹೇಳುತ್ತಿರುವೆಯೋ, ಯಾರಿಗಾಗಿ ನೀನು ರಾಜ್ಯದಿಂದ ತಡೆಹಿಡಿಯಲ್ಪಟ್ಟಿರುವೆಯೋ, ಅವನಿಗೆ ನೀನೇ ವಶನಾಗಿ ಆಜ್ಞಾಧಾರಕನಾಗಿರು.’ ಇಲ್ಲಿ ನಟನ ಉಪಮೆ ಅತ್ಯಂತ ತೀಕ್ಷ್ಣವಾದುದು — ನಟನು ಸ್ತ್ರೀಯ ಸಂಪಾದನೆಯಿಂದ ಬದುಕುವಂತೆ ನೀನು ನನ್ನನ್ನು ಇತರರ ಕೈಗೆ ಒಪ್ಪಿಸುತ್ತಿರುವೆ ಎಂಬ ಭಾವ. ಕೊನೆಯ ವಾಕ್ಯವು ಭರತನ ಕುರಿತಾದ ವ್ಯಂಗ್ಯ — ‘ನೀನು ಅವನಿಗೆ ವಶನಾಗು, ನಾನಲ್ಲ’ ಎಂದು. ಸಾವಿತ್ರಿಯ ಉಪಮೆಯೂ ಚೆನ್ನಾಗಿ ಯೋಚಿಸಿದುದು — ಸಾವಿತ್ರಿ ಪತಿಯನ್ನು ಮರಣದಲ್ಲಿಯೂ ಹಿಂಬಾಲಿಸಿದಳು; ಅದಕ್ಕೆ ಹೋಲಿಸಿದರೆ ಕಾಡಿಗೆ ಹೋಗುವುದು ಅಲ್ಪವೇ. ‘ಕನ್ಯಾವಸ್ಥೆಯಿಂದಲೂ ಬಹುಕಾಲ ವಾಸಿಸಿದ’ ಎಂಬ ಪದಗಳಿಂದ ಅವಳು ದಾಂಪತ್ಯದ ದೀರ್ಘಕಾಲವನ್ನು ನೆನಪಿಸುತ್ತಾಳೆ — ಬಾಲ್ಯದಿಂದ ನಿನ್ನೊಡನೆ ವಾಸಿಸಿದವಳನ್ನು ನೀನು ಈಗ ಹೇಗೆ ತೊರೆಯಬಲ್ಲೆ?

‘ನನ್ನನ್ನು ಕರೆದೊಯ್ಯದೆ ನೀನು ಕಾಡಿಗೆ ಹೊರಡಬಾರದು. ತಪಸ್ಸಾಗಲಿ, ಅರಣ್ಯವಾಗಲಿ, ಸ್ವರ್ಗವಾಗಲಿ — ಏನೇ ಇರಲಿ, ಅದು ನಿನ್ನೊಡನೆ ಇದ್ದರೆ ಮಾತ್ರ ನನಗೆ ಇಷ್ಟ. ನಿನ್ನ ಹಿಂದೆ ನಡೆಯುವ ನನಗೆ ದಾರಿಯಲ್ಲಿ ಯಾವ ಆಯಾಸವೂ ಆಗದು, ಬದಲಿಗೆ ವಿಹಾರದ ಹಾಸಿಗೆಗಳಲ್ಲಿರುವಂತೆ ಸುಖವಾಗುವುದು. ದರ್ಭೆಗಳು, ಕಾಶಹುಲ್ಲುಗಳು, ಶರಗಳು, ಇಷೀಕಾಹುಲ್ಲುಗಳು, ಮುಳ್ಳಿನ ಮರಗಳು — ದಾರಿಯಲ್ಲಿ ನಿನ್ನೊಡನೆ ಇರುವಾಗ ಇವು ನನಗೆ ಹತ್ತಿ ಮತ್ತು ಮೃದುಚರ್ಮಗಳ ಸ್ಪರ್ಶದಂತಿರುವುವು. ಬಿರುಗಾಳಿಯಿಂದ ಎದ್ದ ಧೂಳು ನನ್ನ ಮೇಲೆ ಮುಸುಕಿದರೆ, ರಮಣನೇ, ಅದನ್ನು ನಾನು ಅತ್ಯಮೂಲ್ಯವಾದ ಶ್ರೀಗಂಧವೆಂದು ಭಾವಿಸುವೆನು. ಕಾಡಿನೊಳಗೆ ವನವಾಸಿಯಾಗಿ ಹಸಿರುಹುಲ್ಲಿನ ಮೇಲೆ ಮಲಗಿದಾಗ, ಕಂಬಳಿ ಹಾಸುಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದ ಮಂಚಗಳಲ್ಲಿ ಅದಕ್ಕಿಂತ ಹೆಚ್ಚಿನ ಸುಖವಿದ್ದೀತೇ?’ ಹೀಗೆ ರಾಮನು ಎಣಿಸಿದ ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಕ್ಲೇಶವನ್ನೂ ಅವಳು ಪ್ರೇಮರಸದಿಂದ ಸುಖವಾಗಿ ಪರಿವರ್ತಿಸುತ್ತಾಳೆ. ಇಪ್ಪತ್ತೆಂಟನೆಯ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ರಾಮನು ಮುಳ್ಳೆಂದು ವರ್ಣಿಸಿದುದನ್ನು ಅವಳು ಹತ್ತಿ ಮೃದುಚರ್ಮಗಳಂತೆ ಭಾವಿಸುತ್ತಾಳೆ; ಅವನು ಒಣಧೂಳೆಂದು ಹೇಳಿದುದನ್ನು ಅವಳು ಶ್ರೀಗಂಧದಂತೆ. ಈ ಪ್ರತ್ಯುತ್ತರದ ರೀತಿ ಕಾವ್ಯದಲ್ಲಿ ‘ಪ್ರತಿವಸ್ತೂಪಮೆ’ಯಂತೆ ತೋರುತ್ತದೆ — ಪ್ರತಿ ಪದದಲ್ಲೂ ಅವನ ವರ್ಣನೆಯನ್ನೇ ಅನುಸರಿಸಿ ವಿರುದ್ಧವಾದ ನಿಷ್ಕರ್ಷ.

‘ಎಲೆಯಾಗಲಿ, ಗೆಡ್ಡೆಯಾಗಲಿ, ಹಣ್ಣಾಗಲಿ — ಸ್ವಲ್ಪವಿರಲಿ ಹೆಚ್ಚಿರಲಿ, ನೀನೇ ಸ್ವತಃ ತಂದು ಏನನ್ನು ಕೊಡುವೆಯೋ ಅದು ನನಗೆ ಅಮೃತರಸಕ್ಕೆ ಸಮನಾಗುವುದು. ಋತುಋತುವಿನ ಹೂಗಳನ್ನೂ ಹಣ್ಣುಗಳನ್ನೂ ಅನುಭವಿಸುತ್ತಾ ಅಲ್ಲಿ ನಾನು ತಾಯಿಯನ್ನಾಗಲಿ ತಂದೆಯನ್ನಾಗಲಿ ಮನೆಯನ್ನಾಗಲಿ ನೆನೆಯೆನು. ಅಲ್ಲಿಗೆ ಹೋದಮೇಲೆ ನೀನು ಸ್ವಲ್ಪವೂ ಅಪ್ರಿಯವಾದುದನ್ನು ಕಾಣಬೇಕಾಗಿಲ್ಲ; ನನ್ನ ದೆಸೆಯಿಂದ ನಿನಗೆ ಶೋಕವಾಗದು, ನಾನು ನಿನಗೆ ಹೊರೆಯಾಗೆನು.’ ಇಲ್ಲಿ ‘ಸ್ವತಃ ತಂದು’ ಎಂಬ ಪದದಲ್ಲಿ ಸೀತೆಯ ಪ್ರೇಮದ ಸಾರ ಅಡಗಿದೆ — ಆಹಾರದ ಗುಣವಿರುವುದು ವಸ್ತುವಿನಲ್ಲಲ್ಲ, ಕೊಡುವವನಲ್ಲಿ. ತವರುಮನೆಯನ್ನು ಮರೆಯುವುದು ಅವಳ ಸಂಪೂರ್ಣ ಸಮರ್ಪಣೆಯನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ; ತವರುಮನೆಯನ್ನು ನೆನೆಯದವಳು ಕಾಡನ್ನೂ ಪತಿಯ ಮನೆಯೆಂದೇ ಭಾವಿಸುತ್ತಾಳೆ. ‘ನಾನು ಹೊರೆಯಾಗೆನು’ ಎಂಬ ಮಾತಿನಲ್ಲಿ ಅವಳ ವಿನಯ ಪ್ರಕಾಶಿಸುತ್ತದೆ — ಅವಳು ಕೇವಲ ಸುಖವನ್ನು ಯಾಚಿಸುವುದಿಲ್ಲ, ತಾನು ಭಾರವಾಗುವುದಿಲ್ಲವೆಂದು ಆಶ್ವಾಸನೆಯನ್ನೂ ನೀಡುತ್ತಾಳೆ. ಇದರಿಂದ ‘ನೀನು ಸುಕುಮಾರಿ, ಕಾಡಿನಲ್ಲಿ ಹೇಗೆ ಬಾಳುವೆ’ ಎಂಬ ರಾಮನ ಪ್ರಧಾನ ಆಕ್ಷೇಪವು ಮೂಲದಿಂದಲೇ ನಿರಾಕರಿಸಲ್ಪಡುತ್ತದೆ.

‘ನಿನ್ನೊಡನೆ ಇರುವುದೇ ಸ್ವರ್ಗ; ನೀನಿಲ್ಲದಿರುವುದೇ ನರಕ. ಇದನ್ನು ತಿಳಿದು, ರಾಮ, ಪರಮಪ್ರೀತಿಯಿಂದ ನನ್ನೊಡನೆ ಹೋಗು. ಹೀಗೆ ಕಳವಳವಿಲ್ಲದೆ ನಿಶ್ಚಯಿಸಿರುವ ನನ್ನನ್ನು ನೀನು ಕಾಡಿಗೆ ಕರೆದೊಯ್ಯದಿದ್ದರೆ, ಇಂದೇ ವಿಷವನ್ನು ಕುಡಿಯುವೆನು — ಶತ್ರುಗಳ ವಶಕ್ಕಂತೂ ಹೋಗೆನು. ಆಮೇಲೆಯೂ ದುಃಖದಿಂದ ನನಗೆ ಬದುಕೇ ಇಲ್ಲ; ನಾಥ, ನಿನ್ನಿಂದ ತೊರೆಯಲ್ಪಟ್ಟ ನನಗೆ ಆಗಲೇ ಸಾವು ಮೇಲು. ಈ ಶೋಕವನ್ನು ಒಂದು ಕ್ಷಣವೂ ಸಹಿಸಲು ನನಗೆ ಸಾಧ್ಯವಿಲ್ಲ; ಇನ್ನು ದುಃಖಿತಳಾಗಿ ಹತ್ತು, ಮೂರು ಮತ್ತು ಒಂದು ವರ್ಷಗಳನ್ನು ಹೇಗೆ ಸಹಿಸಲಿ?’ ‘ಹದಿನಾಲ್ಕು ವರ್ಷಗಳು’ ಎಂದು ನೇರವಾಗಿ ಹೇಳದೆ ‘ಹತ್ತು, ಮೂರು ಮತ್ತು ಒಂದು’ ಎಂದು ಎಣಿಸುವುದು ಕವಿಸಂಕೇತ — ಆ ಅವಧಿಯನ್ನು ಎಣಿಸಲೂ ಅವಳಿಗೆ ಆಗುತ್ತಿಲ್ಲ, ಅದು ಅವಳಿಗೆ ಅಷ್ಟು ದೀರ್ಘ. ‘ಶತ್ರುಗಳ ವಶಕ್ಕೆ ಹೋಗೆನು’ ಎಂಬ ಮಾತೂ ಸೂಚಕವಾದುದು — ರಾಮನು ಹೋದಮೇಲೆ ಅವಳು ಅಯೋಧ್ಯೆಯಲ್ಲಿ ಕೈಕೇಯಿಯ ಅಧೀನಳಾಗಬೇಕಾದೀತು, ಅದು ಸಾವಿಗಿಂತಲೂ ಭಾರವಾದುದು ಎಂಬುದು ಅವಳ ಮತ. ಹೀಗೆ ಮೊದಲ ಇಪ್ಪತ್ತೊಂದು ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ಸೀತೆಯ ಪಕ್ಷವು ಪೂರ್ಣವಾಗುತ್ತದೆ — ಪ್ರೇಮ, ಧರ್ಮ, ಪ್ರಮಾಣ, ಅಭಿಮಾನ ಮತ್ತು ಭಯ ಕ್ರಮವಾಗಿ ಮಂಡಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿವೆ.

ಹೀಗೆ ಶೋಕಸಂತಪ್ತಳಾದ ಅವಳು ಬಹಳ ಕರುಣಾಜನಕವಾಗಿ ವಿಲಪಿಸಿ, ದಣಿದು, ಪತಿಯನ್ನು ಬಿಗಿಯಾಗಿ ಅಪ್ಪಿಕೊಂಡು ಗಟ್ಟಿಯಾಗಿ ಅತ್ತಳು. ವಿಷಲಿಪ್ತ ಬಾಣಗಳಿಂದ ಹೊಡೆಯಲ್ಪಟ್ಟ ಹೆಣ್ಣಾನೆಯಂತೆ ರಾಮನ ಅನೇಕ ಮಾತುಗಳಿಂದ ಚುಚ್ಚಲ್ಪಟ್ಟ ಅವಳು, ಅರಣಿಯು ಅಗ್ನಿಯನ್ನು ಹೊರಹಾಕುವಂತೆ ಬಹುಕಾಲದಿಂದ ತಡೆಹಿಡಿದಿದ್ದ ಕಣ್ಣೀರನ್ನು ಸುರಿಸಿದಳು. ಕಮಲಗಳಿಂದ ನೀರು ಸುರಿಯುವಂತೆ ಅವಳ ಕಣ್ಣುಗಳಿಂದ ಸಂತಾಪದಿಂದ ಹುಟ್ಟಿದ ಸ್ಫಟಿಕದಂತಹ ನೀರು ಹರಿಯಿತು. ಬಿಳಿಯ ನಿರ್ಮಲ ಚಂದ್ರನಂತೆ ಹೊಳೆಯುವ, ವಿಶಾಲ ಕಣ್ಣುಗಳುಳ್ಳ ಆ ಮುಖವು, ನೀರಿನಿಂದ ಮೇಲೆತ್ತಿದ ಕಮಲದಂತೆ, ಕಣ್ಣೀರಿನಿಂದ ಬಾಡಿಹೋಯಿತು. ಈ ನಾಲ್ಕು ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ಮಾತು ನಿಲ್ಲುತ್ತದೆ, ದೇಹದ ಭಾಷೆ ಮಾತ್ರ ಉಳಿಯುತ್ತದೆ; ಉಪಮೆಗಳೂ ಕ್ರಮವಾಗಿ ಮೃದುವಾಗುತ್ತವೆ — ಹೆಣ್ಣಾನೆ, ಅರಣಿ, ಕಮಲ, ಜಲಜ. ಮೊದಲ ಉಪಮೆ ಹಿಂಸೆಯನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ, ಎರಡನೆಯದು ಬಹುಕಾಲ ತಡೆಹಿಡಿದ ಆವೇಗದ ಸ್ಫೋಟವನ್ನು, ಮೂರನೆಯದು ಮತ್ತು ನಾಲ್ಕನೆಯದು ಸೌಕುಮಾರ್ಯದ ಬಾಡುವಿಕೆಯನ್ನು. ‘ದಿಗ್ಧೈಃ’ ಎಂದು ವಿಷಲಿಪ್ತ ಬಾಣಗಳನ್ನು ನಿರ್ದೇಶಿಸುವುದರಿಂದ ಕವಿ ಸೂಚಿಸುತ್ತಾನೆ — ರಾಮನ ಮಾತುಗಳು ಹಿತಕಾಮನೆಯಿಂದ ಹೇಳಲ್ಪಟ್ಟಿದ್ದರೂ ಸೀತೆಗೆ ವಿಷದಂತಾದವು.

ಪ್ರಜ್ಞೆ ತಪ್ಪಿದವಳಂತಿದ್ದ ದುಃಖಿತಳಾದ ಅವಳನ್ನು ರಾಮನು ತೋಳುಗಳಿಂದ ಅಪ್ಪಿಕೊಂಡು ವಿಶ್ವಾಸ ತುಂಬುತ್ತಾ ಹೇಳಿದನು — ‘ದೇವಿ, ಅಯ್ಯೋ, ನಿನಗೆ ದುಃಖವಾಗುವುದಾದರೆ ಸ್ವರ್ಗವೂ ನನಗೆ ರುಚಿಸದು. ಸ್ವಯಂಭುವಿಗಿರುವಂತೆ ನನಗೆ ಎಲ್ಲಿಂದಲೂ ಯಾವ ಭಯವೂ ಇಲ್ಲ. ಶುಭಾನನೆ, ರಕ್ಷಿಸಲು ಸಮರ್ಥನಾಗಿದ್ದರೂ ನಿನ್ನ ಸಂಪೂರ್ಣ ಅಭಿಪ್ರಾಯವನ್ನು ತಿಳಿಯದೆಯೇ ನಾನು ಅರಣ್ಯದಲ್ಲಿ ನಿನ್ನ ವಾಸವನ್ನು ಒಪ್ಪಲಿಲ್ಲ. ಮೈಥಿಲಿ, ನೀನು ನನ್ನೊಡನೆ ವನವಾಸಕ್ಕಾಗಿಯೇ ಸೃಷ್ಟಿಸಲ್ಪಟ್ಟವಳಾದುದರಿಂದ, ಆತ್ಮಸಂಯಮಿಯು ಕೀರ್ತಿಯನ್ನು ತೊರೆಯಲಾಗದಂತೆ ನಿನ್ನನ್ನು ನಾನು ತೊರೆಯಲಾರೆ. ಆನೆಯ ಸೊಂಡಿಲಿನಂತಹ ತೊಡೆಗಳುಳ್ಳವಳೇ, ಹಿಂದೆ ಸಜ್ಜನರು ಆಚರಿಸಿದ ಧರ್ಮವನ್ನು ಸುವರ್ಚಲೆ ಸೂರ್ಯನನ್ನು ಅನುಸರಿಸುವಂತೆ ನಾನು ಇಂದು ಅನುಸರಿಸುವೆನು.’ ಇಲ್ಲಿಯೇ ರಾಮನ ನಿಶ್ಚಯವು ಬದಲಾಗುತ್ತದೆ; ಕಾರಣವನ್ನೂ ಅವನು ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿ ಹೇಳುತ್ತಾನೆ — ‘ನಿನ್ನ ಅಭಿಪ್ರಾಯವನ್ನು ತಿಳಿಯದೆ’ ಎಂದು. ಅವನಿಗೆ ತನ್ನ ಶಕ್ತಿಯ ಬಗ್ಗೆ ಸಂಶಯವಿರಲಿಲ್ಲ, ಅವಳ ಸಹನಶಕ್ತಿಯ ಬಗ್ಗೆ ಇತ್ತು; ಅದು ಈಗ ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷವಾಗಿದೆ. ‘ಆತ್ಮಸಂಯಮಿಗೆ ಕೀರ್ತಿಯಂತೆ’ ಎಂಬ ಉಪಮೆಯಿಂದ ಸೀತೆಯನ್ನು ರಾಮನ ಕೀರ್ತಿಗೆ ಸಮನಾಗಿ ಸ್ಥಾಪಿಸಲಾಗಿದೆ — ಧೀರನಾದ ಪುರುಷನು ಯಶಸ್ಸನ್ನು ತೊರೆಯದಂತೆ ಅವನು ಅವಳನ್ನು ತೊರೆಯುವುದಿಲ್ಲ.

‘ಜನಕನಂದಿನಿ, ನಾನು ಕಾಡಿಗೆ ಹೋಗದಿರಲು ಸಾಧ್ಯವೇ ಇಲ್ಲ; ಸತ್ಯದಿಂದ ಪುಷ್ಟವಾದ ತಂದೆಯ ಮಾತೇ ನನ್ನನ್ನು ಅಲ್ಲಿಗೆ ಕೊಂಡೊಯ್ಯುತ್ತಿದೆ. ಸುಂದರಿ, ತಂದೆತಾಯಿಯರಿಗೆ ವಶನಾಗಿರುವುದೇ ಧರ್ಮ; ಅವರ ಆಜ್ಞೆಯನ್ನು ಮೀರಿ ನಾನು ಬದುಕಲು ಬಯಸುವುದಿಲ್ಲ. ನಮ್ಮ ಅಧೀನದಲ್ಲಿರುವ ತಾಯಿ, ತಂದೆ ಮತ್ತು ಗುರುವನ್ನು ಉಲ್ಲಂಘಿಸಿ, ನಮ್ಮ ಅಧೀನದಲ್ಲಿಲ್ಲದ ದೈವವನ್ನು ಯಾವ ಬಗೆಯಲ್ಲಿ ಆರಾಧಿಸಲು ಸಾಧ್ಯ? ಶುಭಕಟಾಕ್ಷೆಯೇ, ಈ ಮೂವರು ಎಲ್ಲಿರುವರೋ ಅಲ್ಲಿಯೇ ಮೂರು ಲೋಕಗಳಿವೆ; ಭೂಮಿಯಲ್ಲಿ ಅದಕ್ಕೆ ಸಮನಾದ ಪವಿತ್ರವಾದುದು ಬೇರೊಂದಿಲ್ಲ — ಅದರಿಂದಲೇ ಇದೆಲ್ಲವೂ ಆರಾಧಿಸಲ್ಪಡುತ್ತದೆ.’ ಇಲ್ಲಿ ರಾಮನು ತನ್ನ ವನಗಮನದ ಕಾರಣವನ್ನು ಸಾಮಾನ್ಯ ಧರ್ಮದ ರೂಪದಲ್ಲಿ ಮಂಡಿಸುತ್ತಾನೆ; ಕೈಕೇಯಿಯ ವರವನ್ನಾಗಲಿ ತಂದೆಯನ್ನಾಗಲಿ ಅವನು ದೂಷಿಸುವುದಿಲ್ಲ. ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷ ದೇವತೆಗಳೇ ಪೂಜ್ಯರು, ಕಾಣದ ದೈವವಾದರೋ ಅವರ ಅಧೀನ — ಇದು ಅವನ ಸಿದ್ಧಾಂತ. ‘ಸತ್ಯೋಪಬೃಂಹಿತ’ (ಸತ್ಯದಿಂದ ಪುಷ್ಟವಾದ) ಎಂಬ ವಿಶೇಷಣದಿಂದ ಅವನು ತಂದೆಯ ಮಾತಿನ ಬಲವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತಾನೆ — ಅದು ಕೇವಲ ಆಜ್ಞೆಯಲ್ಲ, ಸತ್ಯದಿಂದ ಪುಷ್ಟವಾದ ಪ್ರತಿಜ್ಞೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಅದರ ಪಾಲನೆ ಪರಾಧೀನತೆಯಲ್ಲ, ಧರ್ಮರಕ್ಷಣೆಯೇ.

‘ಸೀತೆ, ಸತ್ಯವಾಗಲಿ, ದಾನಮಾನಗಳಾಗಲಿ, ಯೋಗ್ಯ ದಕ್ಷಿಣೆಗಳುಳ್ಳ ಯಜ್ಞಗಳಾಗಲಿ ತಂದೆಯ ಸೇವೆಯಷ್ಟು ಬಲದಾಯಕವೆಂದು ಪರಿಗಣಿತವಲ್ಲ. ಗುರುಗಳ ಸೇವೆಯನ್ನು ಅನುಸರಿಸುವುದರಿಂದ ಸ್ವರ್ಗ, ಧನ, ಧಾನ್ಯ, ವಿದ್ಯೆ, ಪುತ್ರರು, ಸುಖಗಳು — ಯಾವುದೂ ದುರ್ಲಭವಲ್ಲ. ತಂದೆತಾಯಿಯರಲ್ಲಿ ನಿಷ್ಠರಾದ ಮಹಾತ್ಮರು ದೇವಲೋಕಗಳನ್ನೂ ಗಂಧರ್ವಲೋಕಗಳನ್ನೂ ಗೋಲೋಕಗಳನ್ನೂ ಬ್ರಹ್ಮಲೋಕಗಳನ್ನೂ ಹಾಗೆಯೇ ಇತರ ಲೋಕಗಳನ್ನೂ ಪಡೆಯುತ್ತಾರೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಸತ್ಯಧರ್ಮಮಾರ್ಗದಲ್ಲಿ ನೆಲೆನಿಂತ ಆ ತಂದೆ ನನ್ನನ್ನು ಹೇಗೆ ಶಾಸಿಸುತ್ತಾನೋ ಹಾಗೆಯೇ ನಡೆಯಲು ಬಯಸುತ್ತೇನೆ; ಅದೇ ಸನಾತನ ಧರ್ಮ.’ ಈ ನಾಲ್ಕು ಶ್ಲೋಕಗಳು ಅಯೋಧ್ಯಾಕಾಂಡದ ನೈತಿಕ ಕೇಂದ್ರ — ರಾಮನ ಸಮಗ್ರ ವನವಾಸವು ಇದೇ ಸಿದ್ಧಾಂತದಲ್ಲಿ ಪ್ರತಿಷ್ಠಿತವಾಗಿದೆ. ಯಜ್ಞ ದಾನಾದಿಗಳಿಗಿಂತಲೂ ಪಿತೃಶುಶ್ರೂಷೆ ಶ್ರೇಯಸ್ಕರ ಎಂಬ ಮಾತು ಕಾವ್ಯದ ಮೂಲಸ್ವರ. ಇಲ್ಲಿ ಗಮನಿಸಬೇಕು — ರಾಮನು ಸೀತೆಗೆ ಉಪದೇಶಿಸುತ್ತಿದ್ದರೂ ವಾಸ್ತವವಾಗಿ ತನ್ನ ಆಚರಣೆಯನ್ನೇ ಸಮರ್ಥಿಸುತ್ತಾನೆ; ಅವಳು ಅವನ ವನಗಮನವನ್ನು ದೌರ್ಭಾಗ್ಯವೆಂದಲ್ಲ, ಧರ್ಮಸಾಧನೆಯೆಂದು ಭಾವಿಸಲಿ ಎಂದು. ಹೀಗೆ ಅವನು ಮೊದಲು ಅವಳನ್ನು ಧರ್ಮದಿಂದ ಒಪ್ಪಿಸಿ ಅನಂತರವೇ ಅನುಮತಿ ನೀಡುತ್ತಾನೆ.

‘ಸೀತೆ, ನಿನ್ನನ್ನು ದಂಡಕಾರಣ್ಯಕ್ಕೆ ಕರೆದೊಯ್ಯುವ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ನನಗಿದ್ದ ವಿರೋಧಬುದ್ಧಿ ಶಿಥಿಲವಾಯಿತು; ಏಕೆಂದರೆ ‘ವಾಸಿಸುವೆನು’ ಎಂದು ಹೇಳಿ ನೀನು ನನ್ನನ್ನು ಹಿಂಬಾಲಿಸಲು ದೃಢವಾಗಿ ನಿಶ್ಚಯಿಸಿರುವೆ. ದೋಷರಹಿತ ಅಂಗಗಳುಳ್ಳವಳೇ, ಮದಿರೇಕ್ಷಣೆಯೇ, ಅಂಥ ನೀನು ವನಕ್ಕಾಗಿಯೇ ನಿಯೋಜಿತಳಾಗಿರುವೆ; ಆದ್ದರಿಂದ ಭೀರುವೇ, ನನ್ನನ್ನು ಹಿಂಬಾಲಿಸು, ಸಹಧರ್ಮಚಾರಿಣಿಯಾಗು. ಪ್ರಿಯೆ ಸೀತೆ, ನೀನು ಕೈಗೊಂಡ ನಿರ್ಧಾರವು ನನಗೂ ನನ್ನ ಕುಲಕ್ಕೂ ಸರ್ವಥಾ ತಕ್ಕುದು, ಅತಿಶೋಭನವಾದುದು. ಶುಭಶ್ರೋಣಿ, ವನವಾಸಕ್ಕೆ ತಕ್ಕ ಸಿದ್ಧತೆಗಳನ್ನು ಆರಂಭಿಸು; ಈಗ ನೀನಿಲ್ಲದೆ ಸ್ವರ್ಗವೂ ನನಗೆ ರುಚಿಸದು.’ ‘ಈಗ ನೀನಿಲ್ಲದೆ ಸ್ವರ್ಗವೂ ನನಗೆ ರುಚಿಸದು’ ಎಂಬ ಮಾತಿನಿಂದ ರಾಮನು ಮೊದಲು ಹೇಳಿದ ‘ನಿನಗೆ ದುಃಖವಾಗುವುದಾದರೆ ಸ್ವರ್ಗವೂ ನನಗೆ ರುಚಿಸದು’ ಎಂಬ ವಾಕ್ಯವನ್ನು ಪೂರ್ಣಗೊಳಿಸುತ್ತಾನೆ; ಹೀಗೆ ಸರ್ಗವು ವೃತ್ತಾಕಾರದಲ್ಲಿ ಪರಿಸಮಾಪ್ತವಾಗುತ್ತದೆ. ‘ನನ್ನ ಬುದ್ಧಿ ಶಿಥಿಲವಾಯಿತು’ ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಕವಿ ಸೂಚಿಸುತ್ತಾನೆ — ರಾಮನ ನಿಶ್ಚಯ ಸೋಲಲಿಲ್ಲ, ತಾನಾಗಿಯೇ ಸಡಿಲವಾಯಿತು; ಪ್ರೇಮದ ಬಲ ಅಷ್ಟು. ‘ಸಹಧರ್ಮಚಾರಿಣಿಯಾಗು’ ಎಂಬ ಮಾತು ದಾಂಪತ್ಯದ ಪರಮಲಕ್ಷಣ — ಪತ್ನಿ ಕೇವಲ ಸುಖದ ಸಹಚರಿಯಲ್ಲ, ಧರ್ಮದ ಸಹಚರಿಯೂ ಹೌದು.

‘ಬ್ರಾಹ್ಮಣರಿಗೆ ರತ್ನಗಳನ್ನೂ, ಭಿಕ್ಷುಕರಿಗೆ ಭೋಜನವನ್ನೂ, ಬಯಸಿ ಬಂದವರಿಗೂ ಕೊಡು; ತ್ವರೆಮಾಡು, ತಡಮಾಡಬೇಡ. ಬೆಲೆಬಾಳುವ ಆಭರಣಗಳು, ಶ್ರೇಷ್ಠ ವಸ್ತ್ರಗಳು, ರಮಣೀಯವಾದ ಆಟದ ಸಾಮಗ್ರಿಗಳು, ಹಾಸಿಗೆಗಳು, ವಾಹನಗಳು ಮತ್ತು ನನ್ನ ಇತರ ವಸ್ತುಗಳು — ಅವನ್ನು ಬ್ರಾಹ್ಮಣರಿಗೆ ಕೊಟ್ಟ ನಂತರ ನಮ್ಮ ಸೇವಕವರ್ಗಕ್ಕೆ ಕೊಡು.’ ಪತಿ ತನ್ನ ಹೋಗುವಿಕೆಗೆ ಒಪ್ಪಿದುದನ್ನು ತಿಳಿದು ಸಂತೋಷಗೊಂಡ ದೇವಿ ಕೂಡಲೇ ದಾನಮಾಡಲು ತೊಡಗಿದಳು. ಅನಂತರ ಹರ್ಷಗೊಂಡ, ತುಂಬುಮನಸ್ಸಿನ, ಯಶಸ್ವಿನಿಯೂ ಮನಸ್ವಿನಿಯೂ ಆದ ಆ ನಾರಿ ಪತಿಯ ಮಾತನ್ನು ಗಮನಿಸಿ ಧರ್ಮಿಷ್ಠರಿಗೆ ಧನವನ್ನೂ ರತ್ನಗಳನ್ನೂ ಕೊಡಲು ಆರಂಭಿಸಿದಳು. ಹೀಗೆ ಸರ್ಗವು ದಾನದಿಂದ ಮುಕ್ತಾಯವಾಗುತ್ತದೆ — ವನಗಮನದ ಮೊದಲ ಕರ್ಮ ತ್ಯಾಗವೇ ಎಂಬುದು ಸೂಚಿತವಾಗುತ್ತದೆ. ರಾಜ್ಯವನ್ನು ತ್ಯಜಿಸಿದ ರಾಮನ ಮನೆಯಲ್ಲಿ ಉಳಿದುದನ್ನೂ ಬ್ರಾಹ್ಮಣರಿಗೂ ಸೇವಕರಿಗೂ ಹಂಚಲಾಗುತ್ತದೆ. ಸೀತೆಯ ಹರ್ಷವೂ ಇಲ್ಲಿ ಮನನೀಯ — ಕ್ಷಣದ ಹಿಂದೆ ವಿಷ ಕುಡಿಯುವೆನೆಂದು ಹೇಳಿದವಳು ಈಗ ದಾನಕಾರ್ಯದಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿದ್ದಾಳೆ; ಇದೇ ಪ್ರೇಮದ ಸ್ವಭಾವ.

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्येऽयोध्याकाण्डे त्रिंशः सर्गः॥ ३०॥

ತಪ್ಪನ್ನು ತಿಳಿಸಿ

ಮೂಲ ಶ್ಲೋಕಗಳು ಮತ್ತು ಪದವಿವರಣೆಯೊಂದಿಗೆ ಓದಿ