ಸರ್ಗ
ಸೀತೆಯ ಪ್ರತ್ಯುತ್ತರ
ಸೀತೆ ವನದೋಷಗಳನ್ನು ಗುಣಗಳೆಂದೇ ಸ್ವೀಕರಿಸುವುದು ಮತ್ತು ತಾನು ಕಾಡಿಗೆ ಹೋಗುವುದರ ಔಚಿತ್ಯವನ್ನು ಪ್ರತಿಪಾದಿಸುವುದು
ರಾಮನ ಆ ದೀರ್ಘವಾದ ವನದೋಷವರ್ಣನೆಯನ್ನು ಕೇಳಿ ಸೀತೆ ದುಃಖಿತಳಾದಳು; ಅವಳ ಮುಖದಲ್ಲಿ ಕಣ್ಣೀರು ಹರಿಯಿತು; ಮೆಲುದನಿಯಲ್ಲಿ ಅವಳು ಹೀಗೆ ಹೇಳಿದಳು — ‘ಕಾಡಿನಲ್ಲಿ ವಾಸಿಸುವ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ನೀನು ಹೇಳಿದ ದೋಷಗಳೆಲ್ಲವನ್ನೂ ನಿನ್ನ ಮೇಲಿನ ಸ್ನೇಹವನ್ನು ಮುಂದಿಟ್ಟುಕೊಂಡಿರುವ ನಾನು ಗುಣಗಳೆಂದೇ ಭಾವಿಸುತ್ತೇನೆ.’ ಇದೇ ಸರ್ಗದ ಬೀಜ — ಭಯವನ್ನು ಹುಟ್ಟಿಸಲೆಂದು ರಾಮನು ಏನನ್ನು ಹೇಳಿದನೋ, ಅದೇ ಸೀತೆಯ ನಿಶ್ಚಯವನ್ನು ಇನ್ನಷ್ಟು ದೃಢಗೊಳಿಸುತ್ತದೆ. ಏಕೆಂದರೆ ದೋಷ ಗುಣಗಳ ವಿಭಾಗವು ವಸ್ತುವನ್ನು ಆಧರಿಸಿದುದಲ್ಲ, ಸಂಬಂಧವನ್ನು ಆಧರಿಸಿದುದು; ಪ್ರಿಯನೊಡನೆ ಅನುಭವಿಸುವ ದುಃಖವೂ ಸುಖವಾಗುತ್ತದೆ. ‘ಮಂದಮ್’ (ಮೆಲುವಾಗಿ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಕವಿ ಸೂಚಿಸುತ್ತಾನೆ — ಅವಳು ಕೋಪದಿಂದ ಮಾತನಾಡುವುದಿಲ್ಲ, ಗಟ್ಟಿಯಾಗಿಯೂ ಅಲ್ಲ; ಅಳುತ್ತಿದ್ದರೂ ಅವಳು ವಿನಯವನ್ನು ಬಿಡುವುದಿಲ್ಲ. ಈ ಸರ್ಗವು ಕ್ರಮಬದ್ಧವಾಗಿ ಮಂಡಿಸಲಾದ ಅವಳ ಮೊದಲ ಉತ್ತರ — ಅಲ್ಲಿ ಅವಳು ಆವೇಗದಿಂದಲ್ಲ, ಯುಕ್ತಿಗಳಿಂದಲೂ ಪ್ರಮಾಣಗಳಿಂದಲೂ ರಾಮನ ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಕಾರಣವನ್ನೂ ಖಂಡಿಸುತ್ತಾಳೆ.
‘ಜಿಂಕೆಗಳು, ಸಿಂಹಗಳು, ಆನೆಗಳು, ಹುಲಿಗಳು, ಶರಭಗಳು, ಚಮರಮೃಗಗಳು, ಸೃಮರಗಳು ಮತ್ತು ಕಾಡಿನಲ್ಲಿ ಸಂಚರಿಸುವ ಇತರ ಪ್ರಾಣಿಗಳು — ರಾಘವ, ಇವೆಲ್ಲವೂ ಹಿಂದೆಂದೂ ಕಾಣದ ನಿನ್ನ ಅಂಥ ರೂಪವನ್ನು ಕಂಡೊಡನೆಯೇ ದೂರ ಸರಿಯುವುವು; ಏಕೆಂದರೆ ಎಲ್ಲವೂ ನಿನಗೆ ಹೆದರುತ್ತವೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಕಾಡಿನ ಪ್ರಾಣಿಗಳಿಂದ ನನಗೆ ಭಯವಿಲ್ಲ. ಇದಲ್ಲದೆ ಹಿರಿಯರ ಆಜ್ಞೆಯಂತೆ ನಾನು ನಿನ್ನೊಡನೆ ಹೋಗಬೇಕು; ನಿನ್ನಿಂದ ಅಗಲಿದರೆ ನಾನು ಇಲ್ಲಿ ಪ್ರಾಣವನ್ನೇ ತ್ಯಜಿಸಬೇಕಾಗುತ್ತದೆ.’ ಇಲ್ಲಿ ಸೀತೆ ರಾಮನ ಯುಕ್ತಿಗಳನ್ನು ಕ್ರಮವಾಗಿಯೇ ಖಂಡಿಸುತ್ತಾಳೆ — ಅವನು ಯಾವುದನ್ನು ಭಯದ ಕಾರಣವೆಂದು ಹೇಳಿದನೋ, ಅದನ್ನು ಅವಳು ಅವನದೇ ಪ್ರಭಾವದಿಂದ ನಿರ್ಭಯಗೊಳಿಸುತ್ತಾಳೆ. ‘ಹಿರಿಯರ ಆಜ್ಞೆಯಂತೆ’ ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಅವಳು ತನ್ನ ಹೋಗುವಿಕೆ ಕೇವಲ ಸ್ವೇಚ್ಛೆಯಲ್ಲ, ಶಾಸ್ತ್ರಸಮ್ಮತವಾದ ಧರ್ಮಕಾರ್ಯ ಎಂದು ಸ್ಥಾಪಿಸುತ್ತಾಳೆ. ರಾಮನು ತಾನೇ ತಂದೆಯ ಆಜ್ಞೆಯಂತೆ ಹೋಗುತ್ತಿದ್ದಾನೆ; ಆದ್ದರಿಂದ ಆಜ್ಞೆಯೆಂಬ ಕಾರಣವನ್ನು ಅವನು ತಳ್ಳಿಹಾಕಲಾರನು — ಇದು ಅವಳ ಸೂಕ್ಷ್ಮವಾದ ಯುಕ್ತಿ.
‘ನಿನ್ನ ಸಮೀಪದಲ್ಲಿರುವ ನನ್ನನ್ನು ದೇವತೆಗಳ ಒಡೆಯನಾದ ಇಂದ್ರನೂ ತನ್ನ ಬಲದಿಂದ ಆಕ್ರಮಿಸಲಾರನು. ಪತಿಯಿಲ್ಲದ ನಾರಿ ಬದುಕಲಾರಳು — ಇದನ್ನು ನೀನೇ ನನಗೆ ಚೆನ್ನಾಗಿ ತೋರಿಸಿಕೊಟ್ಟಿರುವೆ. ಇದಲ್ಲದೆ ಮಹಾಪ್ರಾಜ್ಞನೇ, ತಂದೆಯ ಮನೆಯಲ್ಲಿದ್ದಾಗಲೇ ನಾನು ಬ್ರಾಹ್ಮಣರ ಬಾಯಿಂದ ‘ನಾನು ಕಾಡಿನಲ್ಲಿ ವಾಸಿಸಬೇಕಾಗುತ್ತದೆ’ ಎಂದು ಕೇಳಿದ್ದೆ; ಅದು ಸತ್ಯವಾಗಬೇಕು.’ ಇದು ಸೀತೆಯ ಮೂರನೆಯ ಕಾರಣ — ಕೇವಲ ಸ್ನೇಹವಲ್ಲ, ಕೇವಲ ಹಿರಿಯರ ನಿಯೋಗವಲ್ಲ, ದೈವದ ನಿರ್ದೇಶವೂ ಅವಳ ವನಗಮನವನ್ನು ಸಮರ್ಥಿಸುತ್ತದೆ. ‘ನೀನೇ ತೋರಿಸಿಕೊಟ್ಟಿರುವೆ’ ಎಂಬುದು ಮೃದುವಾದ ಆಕ್ಷೇಪ — ನೀನು ಯಾವ ಧರ್ಮವನ್ನು ಉಪದೇಶಿಸುತ್ತೀಯೋ ಅದೇ ನನ್ನ ಹೋಗುವಿಕೆಯನ್ನು ಸಾಧಿಸುತ್ತದೆ ಎಂಬ ಭಾವ. ಪತ್ನಿಯ ಜೀವನವು ಪತಿಯ ಅಧೀನವಾದರೆ, ಅವಳನ್ನು ಬಿಟ್ಟು ಹೋಗುವುದು ಅವಳ ವಧೆಗೆ ಸಮಾನವೇ.
‘ಮಹಾಬಲನೇ, ಮನೆಯಲ್ಲಿ ಲಕ್ಷಣಗಳನ್ನು ಬಲ್ಲ ಬ್ರಾಹ್ಮಣರಿಂದ ಆ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿದಂದಿನಿಂದ ನಾನು ನಿತ್ಯವೂ ವನವಾಸಕ್ಕಾಗಿ ಉತ್ಸಾಹಗೊಂಡಿದ್ದೆ. ವನವಾಸದ ಆ ಆದೇಶವನ್ನು ನಾನು ಅವಶ್ಯವಾಗಿ ಪಡೆಯಬೇಕು; ಆದ್ದರಿಂದ ಪ್ರಿಯನೇ, ಪತಿಯಾದ ನಿನ್ನೊಡನೆ ನಾನು ಹೋಗುವೆನು, ಬೇರೆ ರೀತಿಯಲ್ಲ. ಆದೇಶವನ್ನು ನೆರವೇರಿಸಿದವಳಾಗುವೆನು, ನಿನ್ನೊಡನೆ ಹೋಗುವೆನು; ಈ ಕಾಲವೂ ಬಂದೊದಗಿದೆ — ಆ ಬ್ರಾಹ್ಮಣನ ಮಾತು ಸತ್ಯವಾಗಲಿ.’ ಇಲ್ಲಿ ಮನೋಹರವಾದುದು ಇದು — ಸೀತೆ ತನ್ನ ಹಟವನ್ನು ಸ್ವೇಚ್ಛೆಯ ರೂಪದಲ್ಲಿ ಸ್ಥಾಪಿಸುವುದಿಲ್ಲ, ಬ್ರಾಹ್ಮಣರ ಮಾತಿನ ಸತ್ಯತೆಯನ್ನು ಕಾಪಾಡುವ ರೂಪದಲ್ಲಿ ಸ್ಥಾಪಿಸುತ್ತಾಳೆ. ಅವಳು ಹೋಗದಿದ್ದರೆ ಬ್ರಾಹ್ಮಣರ ಮಾತು ಸುಳ್ಳಾಗುತ್ತದೆ; ಹೀಗೆ ಅವಳು ತನ್ನ ಬಯಕೆಯನ್ನೂ ಧರ್ಮದ ರೂಪಕ್ಕೆ ಪರಿವರ್ತಿಸುತ್ತಾಳೆ. ಇದಲ್ಲದೆ ‘ಈ ಕಾಲವು ಬಂದೊದಗಿದೆ’ ಎಂಬ ಮಾತಿನಿಂದ ಅವಳು ತೋರಿಸುತ್ತಾಳೆ — ದೈವವು ಮೊದಲೇ ಯಾವುದನ್ನು ನಿರ್ದೇಶಿಸಿತ್ತೋ ಅದರ ಅವಕಾಶ ಈಗಲೇ ಬಂದಿದೆ; ಅದನ್ನು ತಳ್ಳಿಹಾಕುವುದು ಯುಕ್ತವಲ್ಲ.
‘ವೀರನೇ, ವನವಾಸದಲ್ಲಿ ಅನೇಕ ಬಗೆಯ ದುಃಖಗಳಿವೆ ಎಂದು ನಾನು ಬಲ್ಲೆ; ಆದರೆ ಅವು ನಿಶ್ಚಯವಾಗಿಯೂ ಆತ್ಮಸಂಯಮವಿಲ್ಲದ ಪುರುಷರಿಗೆ ಮಾತ್ರ ಒದಗುತ್ತವೆ, ಸಂಯಮಿಗಳಿಗಲ್ಲ. ತಂದೆಯ ಮನೆಯಲ್ಲಿ ಕನ್ಯೆಯಾಗಿದ್ದಾಗ, ಶಾಂತಸ್ವಭಾವದ ಒಬ್ಬ ಭಿಕ್ಷುಕಿಯ ಬಾಯಿಂದ ನನ್ನ ತಾಯಿಯ ಸಮ್ಮುಖದಲ್ಲಿಯೇ ನನ್ನ ವನವಾಸದ ಬಗ್ಗೆ ಕೇಳಿದ್ದೆ. ಪ್ರಭು, ಹಿಂದೆಯೂ ನಾನು ಬಹಳ ಸಲ ನಿನ್ನನ್ನು ಒಲಿಸಲು ಪ್ರಯತ್ನಿಸಿದ್ದೇನೆ; ನಿನ್ನೊಡನೆ ವನವಾಸಕ್ಕೆ ಹೋಗುವುದನ್ನು ನಾನು ಬಯಸುತ್ತಲೇ ಇದ್ದೆ. ರಾಘವ, ನಿನಗೆ ಮಂಗಳವಾಗಲಿ — ಹೋಗುವುದಕ್ಕಾಗಿ ನಾನು ಕಾತರದಿಂದ ಕಾಯುತ್ತಿದ್ದೆ; ಶೂರನಾದ ನಿನ್ನ ವನವಾಸದ ಚರ್ಯೆ ನನಗೆ ಪ್ರಿಯವಾಗಿದೆ.’ ‘ಅಕೃತಾತ್ಮಭಿಃ’ (ಆತ್ಮಸಂಯಮವಿಲ್ಲದವರಿಂದ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಅವಳು ರಾಮನ ಸಮಗ್ರ ದೋಷವರ್ಣನೆಯನ್ನು ಖಂಡಿಸುತ್ತಾಳೆ — ದುಃಖವಿರುವುದು ಕಾಡಿನಲ್ಲಲ್ಲ, ಸಂಯಮವಿಲ್ಲದ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಎಂದು. ಹೀಗೆ ರಾಮನು ತೋರಿಸಿದ ಬಾಹ್ಯ ಕಷ್ಟವನ್ನು ಅವಳು ಆಂತರಿಕ ಸಂಯಮದ ಪ್ರಶ್ನೆಯನ್ನಾಗಿ ಪರಿವರ್ತಿಸುತ್ತಾಳೆ. ‘ಕೃತಕ್ಷಣಾ’ (ಕಾತರದಿಂದ ಕಾಯುತ್ತಿದ್ದವಳು) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಅವಳು ನೆನಪಿಸುತ್ತಾಳೆ — ಇದು ಇದ್ದಕ್ಕಿದ್ದಂತೆ ಹುಟ್ಟಿದ ಹಟವಲ್ಲ, ಬಹುಕಾಲದಿಂದ ಎದುರುನೋಡುತ್ತಿದ್ದ ಸಂಕಲ್ಪ.
‘ಶುದ್ಧಾತ್ಮನೇ, ಪ್ರೇಮಭಾವದಿಂದ ಪತಿಯನ್ನು ಹಿಂಬಾಲಿಸುವ ನಾನು ಪಾಪರಹಿತಳಾಗುವೆನು; ಏಕೆಂದರೆ ಪತಿಯೇ ಪರಮದೈವ. ಮರಣಾನಂತರವೂ ನಿನ್ನೊಡನೆ ನನ್ನ ಸಂಗಮವು ಮಂಗಳಕರವಾಗಲಿ. ಯಶಸ್ವಿಗಳಾದ ಬ್ರಾಹ್ಮಣರ ಬಾಯಿಂದ ಈ ಪವಿತ್ರವಾದ ಶ್ರುತಿ ಕೇಳಿಬರುತ್ತದೆ — ಮಹಾಬಲನೇ, ಈ ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಯಾವ ಸ್ತ್ರೀಯನ್ನು ತಂದೆತಾಯಿಯರು ತಮ್ಮ ಧರ್ಮಕ್ಕನುಸಾರವಾಗಿ ನೀರೆರೆದು ಯಾರಿಗೆ ಧಾರೆಯೆರೆದು ಕೊಡುತ್ತಾರೋ, ಅವಳು ಮರಣಾನಂತರವೂ ಅವನವಳೇ ಆಗಿರುತ್ತಾಳೆ.’ ಇಲ್ಲಿ ಸೀತೆ ಲೌಕಿಕ ಕಾರಣದಿಂದ ಶಾಸ್ತ್ರೀಯ ಪ್ರಮಾಣಕ್ಕೆ ಏರುತ್ತಾಳೆ. ಪಾಣಿಗ್ರಹಣವು ಕೇವಲ ಈ ಜೀವನದ ಸಂಬಂಧವಲ್ಲ, ಜನ್ಮಾಂತರದ್ದೂ ಹೌದು — ಎಂಬುದು ಸಿದ್ಧವಾದಮೇಲೆ, ಈ ಲೋಕದ ವಿಯೋಗವನ್ನೇ ಅವಳು ಅಸಂಗತವೆಂದು ಭಾವಿಸುತ್ತಾಳೆ. ‘ಅದ್ಭಿರ್ದತ್ತಾ’ (ನೀರೆರೆದು ಕೊಡಲ್ಪಟ್ಟವಳು) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಕನ್ಯಾದಾನದ ಉದಕಪೂರ್ವಕ ಸಂಕಲ್ಪವು ನೆನಪಾಗುತ್ತದೆ. ಮಿಥಿಲೆಯಲ್ಲಿ ಜನಕನು ನೀರೆರೆದು ಮಾಡಿದ ಆ ದಾನವೇ ಈಗ ಅವಳ ಅತ್ಯಂತ ಬಲವಾದ ಪ್ರಮಾಣ.
‘ಹೀಗಿರುವಾಗ, ನಿನ್ನವಳೂ ಸನ್ನಡತೆಯವಳೂ ಪತಿವ್ರತೆಯೂ ಆದ ನಾರಿಯನ್ನು ಕರೆದೊಯ್ಯಲು ನೀನು ಇಲ್ಲಿ ಯಾವ ಕಾರಣದಿಂದ ಒಪ್ಪುತ್ತಿಲ್ಲ? ಕಾಕುತ್ಸ್ಥ, ಭಕ್ತೆಯೂ ಪತಿವ್ರತೆಯೂ ದೀನಳೂ ಸುಖದುಃಖಗಳಲ್ಲಿ ಸಮಭಾವವುಳ್ಳವಳೂ ನಿನ್ನ ಸುಖದುಃಖಗಳನ್ನು ಸಮವಾಗಿ ಹಂಚಿಕೊಳ್ಳುವವಳೂ ಆದ ನನ್ನನ್ನು ನೀನು ಕರೆದೊಯ್ಯಬೇಕು. ಹೀಗೆ ದುಃಖಿತಳಾಗಿರುವ ನನ್ನನ್ನೂ ಕಾಡಿಗೆ ಕರೆದೊಯ್ಯಲು ನೀನು ಬಯಸದಿದ್ದರೆ, ಸಾಯುವುದಕ್ಕಾಗಿ ನಾನು ವಿಷವನ್ನೋ ಬೆಂಕಿಯನ್ನೋ ನೀರನ್ನೋ ಆಶ್ರಯಿಸುತ್ತೇನೆ.’ ಇದು ಸರ್ಗದ ಕೊನೆಯ ಹೊಡೆತ. ಅವಳು ಯುಕ್ತಿಗಳಿಂದ ಮಾತನಾಡುವವರೆಗೆ ರಾಮನು ಮೌನವಾಗಿದ್ದನು; ಆದ್ದರಿಂದ ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಅವಳು ಪ್ರಾಣತ್ಯಾಗದ ಭಯವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತಾಳೆ. ‘ಸುಖದುಃಖಗಳಲ್ಲಿ ಸಮಳು’ ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಅವಳು ನೆನಪಿಸುತ್ತಾಳೆ — ಸುಖದ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಸಹಧರ್ಮಚಾರಿಣಿಯಾದವಳು ದುಃಖದ ಕಾಲದಲ್ಲಿಯೂ ಹಾಗೆಯೇ ಇರಬೇಕು. ರಾಜ್ಯಾಭಿಷೇಕದ ಸುಖವು ಇಬ್ಬರಿಗೂ ಸಮಾನವಾಗಿದ್ದರೆ, ವನವಾಸದ ದುಃಖವೂ ಹಾಗೆಯೇ ಸಮಾನವಾಗಿರಬೇಕು.
ಹೀಗೆ ಅವಳು ಹೋಗುವುದಕ್ಕಾಗಿ ಅವನನ್ನು ಬಹುಬಗೆಯಾಗಿ ಯಾಚಿಸಿದಳು; ಆದರೂ ಮಹಾಬಾಹುವಾದ ರಾಮನು ಅವಳನ್ನು ನಿರ್ಜನವಾದ ಕಾಡಿಗೆ ಕರೆದೊಯ್ಯಲು ಒಪ್ಪಲಿಲ್ಲ. ಹೀಗೆ ಹೇಳಲ್ಪಟ್ಟ ಮೈಥಿಲಿ ಚಿಂತೆಗೆ ಒಳಗಾದಳು; ಕಣ್ಣುಗಳಿಂದ ಉದುರುತ್ತಿದ್ದ ಬಿಸಿಯಾದ ಕಣ್ಣೀರಿನಿಂದ ಭೂಮಿಯನ್ನೇ ತೋಯಿಸುವವಳಂತೆ ನಿಂತಳು. ಹಾಗೆ ಚಿಂತಿಸುತ್ತಿರುವ, ಕ್ರೋಧಾವಿಷ್ಟಳಾದ ವೈದೇಹಿಯನ್ನು ಹಿಂತಿರುಗಿಸಲು ಆತ್ಮಸಂಯಮಿಯಾದ ಕಾಕುತ್ಸ್ಥನು ಬಹಳವಾಗಿ ಸಮಾಧಾನಪಡಿಸಿದನು. ‘ಕ್ರೋಧಾವಿಷ್ಟಳು’ ಎಂಬ ಪದವು ಇಲ್ಲಿ ಮಹತ್ತ್ವದ್ದು — ಸೀತೆಯ ಶೋಕವು ಈಗ ಮಾನಭಂಗದಿಂದ ಹುಟ್ಟಿದ ಕೋಪವಾಗಿ ಪರಿಣಮಿಸಿದೆ; ಅದೇ ಕೋಪವು ಮುಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ‘ವೈದೇಹನು ನಿನ್ನನ್ನು ಏನೆಂದು ಭಾವಿಸಿದನು’ ಎಂಬ ತೀಕ್ಷ್ಣವಾದ ಆಕ್ಷೇಪದಲ್ಲಿ ಸಿಡಿಯುತ್ತದೆ. ಹೀಗೆ ಎರಡು ಸರ್ಗಗಳ ಸಂಧಿ ಇಲ್ಲಿಯೇ ಹೆಣೆಯಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्येऽयोध्याकाण्डे एकोनत्रिंशः सर्गः॥ २९॥