॥वाल्मीकिरामायणम् ಅಯೋಧ್ಯಾಕಾಂಡ · 53ನೇ ಸರ್ಗ

ಅಯೋಧ್ಯಾಕಾಂಡ — 53ನೇ ಸರ್ಗ

ಕಾಡಿನ ಮೊದಲ ರಾತ್ರಿ ರಾಮನ ವಿಲಾಪ

ವತ್ಸದೇಶದಲ್ಲಿ ಮರದ ಬುಡದಲ್ಲಿ ಕಾಡಿನ ಮೊದಲ ರಾತ್ರಿ, ರಾಮನು ತಂದೆಯನ್ನೂ ಕೈಕೇಯಿಯನ್ನೂ ಕೌಸಲ್ಯೆಯನ್ನೂ ಕುರಿತು ಚಿಂತಿಸುವುದು, ಲಕ್ಷ್ಮಣನಿಗೆ ಹಿಂದಿರುಗಲು ಉಪದೇಶ, ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ನಿರಾಕರಣೆ

अस्मिन् सर्गे वनवासस्य प्रथमा रात्रिः वर्ण्यते। गङ्गां तीर्त्वा वत्सदेशं प्राप्य रामः वनस्पतितले पश्चिमां सन्ध्याम् उपास्य लक्ष्मणम् आह — ‘इयं प्रथमा रात्रिः जनपदात् बहिः; अद्यप्रभृति आवाभ्यां जागर्तव्यम्, यतः सीतायाः योगक्षेमौ आवयोः एव।’ ततः भूमौ संविश्य सः दीर्घं विलपति — वृद्धः दशरथः कैकेय्याः वशं गतः, कामः एव अर्थधर्माभ्यां गरीयान्, भरतः एकः कोसलान् भोक्ष्यते इति। कैकेयी कौसल्यां सुमित्रां च बाधेत इति आशङ्क्य सः लक्ष्मणम् अयोध्यां प्रत्यागन्तुम् आदिशति। कौसल्यायाः दशां स्मृत्वा सः आत्मानम् एव निन्दति — ‘सारिका अपि मत्तः अधिकं प्रीतिविशिष्टा’ इति। अन्ते सः वदति — ‘क्रुद्धः अहम् इषुभिः अयोध्यां पृथिवीं च तरेयम्, किन्तु अधर्मभयात् परलोकभयात् च आत्मानं न अभिषेचये।’ लक्ष्मणः तु ‘त्वया विना सीता अहं च मुहूर्तम् अपि न जीवावः’ इति प्रत्याख्याति; रामः च तस्य वचनं स्वीकृत्य समस्ताः समाः वनवासं विदधाति।

ಪುಸ್ತಕವಾಗಿ ಓದಿ

१वृक्षमूले सन्ध्या, प्रथमा वनरात्रिः

१स तं वृक्षं समासाद्य संध्यामन्वास्य पश्चिमाम्।
रामो रमयतां श्रेष्ठ इति होवाच लक्ष्मणम्॥
Reaching that tree and sitting through the western twilight, Rāma, best of those who give delight, said this to Lakṣmaṇa:

२अद्येयं प्रथमा रात्रिर्याता जनपदाद्बहिः।
या सुमन्त्रेण रहिता तां नोत्कण्ठितुमर्हसि॥
‘This is the first night that has passed for us outside our own country, and it is the first without Sumantra; you must not let it trouble you.

३जागर्तव्यमतन्द्रिभ्यामद्यप्रभृति रात्रिषु।
योगक्षेमौ हि सीताया वर्तेते लक्ष्मणावयोः॥
From tonight on the two of us must keep watch and not grow drowsy, for Sītā’s safety and welfare rest upon us, Lakṣmaṇa.

४रात्रिं कथंचिदेवेमां सौमित्रे वर्तयामहे।
अपवर्तामहे भूमावास्तीर्य स्वयमर्जितैः॥
Let us pass this night somehow, Saumitri. We shall spread on the ground what we have gathered ourselves, and lie down on it.’

५स तु संविश्य मेदिन्यां महार्हशयनोचितः।
इमाः सौमित्रये रामो व्याजहार कथाः शुभाः॥
So he who was used to costly beds lay down upon the earth, and Rāma spoke these good words to Saumitri:

ಗಂಗೆಯನ್ನು ದಾಟಿ ವತ್ಸದೇಶವನ್ನು ತಲುಪಿ ರಾಮನು ಆ ಮರದ ಬಳಿಗೆ ಬಂದು, ಸಂಜೆಯ ಸಂಧ್ಯೋಪಾಸನೆಯನ್ನು ಮಾಡಿ ಲಕ್ಷ್ಮಣನಿಗೆ ಹೇಳಿದನು — ‘ಜನಪದದಿಂದ ಹೊರಗೆ, ಸುಮಂತ್ರನಿಲ್ಲದೆ ಕಳೆಯುತ್ತಿರುವ ಮೊದಲ ರಾತ್ರಿ ಇಂದು ಬಂದಿದೆ; ಅದಕ್ಕಾಗಿ ನೀನು ಕಳವಳಪಡಬೇಕಾಗಿಲ್ಲ. ಇಂದಿನಿಂದ ರಾತ್ರಿಗಳಲ್ಲಿ ನಾವಿಬ್ಬರೂ ಆಲಸ್ಯವಿಲ್ಲದೆ ಎಚ್ಚರವಿರಬೇಕು, ಏಕೆಂದರೆ ಸೀತೆಯ ಯೋಗಕ್ಷೇಮ ನಮ್ಮಿಬ್ಬರ ಮೇಲೆಯೇ ನಿಂತಿದೆ. ಸೌಮಿತ್ರಿ, ಈ ರಾತ್ರಿಯನ್ನು ಹೇಗೋ ಕಳೆಯೋಣ; ನಾವೇ ಸಂಗ್ರಹಿಸಿದ ಹುಲ್ಲು ಎಲೆಗಳನ್ನು ನೆಲದ ಮೇಲೆ ಹಾಸಿಕೊಂಡು ಮಲಗೋಣ.’ ಅನಂತರ ಬೆಲೆಬಾಳುವ ಹಾಸಿಗೆಗೆ ಯೋಗ್ಯನಾದ ಅವನು ನೆಲದ ಮೇಲೆ ಮಲಗಿ ಸೌಮಿತ್ರಿಗೆ ಈ ಶುಭವಾದ ಮಾತುಗಳನ್ನು ಹೇಳಿದನು. ಇಲ್ಲಿ ಕವಿಯ ಕೌಶಲವನ್ನು ಗಮನಿಸಬೇಕು — ಚಿನ್ನದ ಮಂಚದ ಮೇಲೆ ಮಲಗಲು ಅರ್ಹನಾದವನು ತನ್ನ ಕೈಯಿಂದಲೇ ಕೂಡಿಸಿದ ಹುಲ್ಲಿನ ಮೇಲೆ ಮಲಗುತ್ತಾನೆ; ಆದರೂ ಅವನ ಮಾತು ‘ಶುಭ’ವೇ. ‘ಕಳವಳಪಡಬೇಕಾಗಿಲ್ಲ’ ಎಂಬ ಮಾತಿನಿಂದ ರಾಮನು ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ಮನಸ್ಸನ್ನು ಮೊದಲೇ ಸಮಾಧಾನಪಡಿಸುತ್ತಾನೆ, ಏಕೆಂದರೆ ಸುಮಂತ್ರನ ವಿಯೋಗ ಈಗ ತಾನೇ ಆಗಿತ್ತು. ಇದಲ್ಲದೆ ‘ಕಥಂಚಿತ್’ (ಹೇಗೋ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಕಷ್ಟವನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸಿದುದು ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ — ಸುಖದ ನಿರೀಕ್ಷೆಯಿಲ್ಲ, ರಾತ್ರಿಯನ್ನು ಕಳೆಯುವುದಷ್ಟೇ ಉದ್ದೇಶ.

Having crossed the Gaṅgā and reached the Vatsa country, Rāma came to that great tree, sat through the western twilight, and said to Lakṣmaṇa: Tonight is the first night we have spent outside our own country, and the first without Sumantra; you must not let it trouble you. From tonight on the two of us must keep watch at night without growing drowsy, for Sītā's safety and welfare depend on us. Let us get through this night somehow, son of Sumitrā; we will spread on the ground the grass and leaves we have gathered ourselves and lie down on them. Then he who was used to costly beds lay down on the bare earth and spoke these good words to Lakṣmaṇa. Notice the poet's skill: the man fit to sleep on a golden couch lies on grass gathered with his own hands, and yet his words are "good". By telling Lakṣmaṇa not to be troubled, Rāma steadied his brother's mind in advance, for the parting from Sumantra had only just happened. And "somehow" acknowledges the hardship: he expected no comfort, only to get through the night.

ತಪ್ಪನ್ನು ತಿಳಿಸಿ

२दशरथस्य दशायाः चिन्ता

६ध्रुवमद्य महाराजो दुःखं स्वपिति लक्ष्मण।
कृतकामा तु कैकेयी तुष्टा भवितुमर्हति॥
‘Surely the great king is sleeping in sorrow tonight, Lakṣmaṇa, while Kaikeyī, having got what she wanted, has reason to be content.

७सा हि देवी महाराजं कैकेयी राज्यकारणात्।
अपि न च्यावयेत्प्राणान्दृष्ट्वा भरतमागतम्॥
For the sake of the kingdom, Queen Kaikeyī may even drive the life out of the great king when she sees Bharata arrive.

८अनाथश्च हि वृद्धश्च मया चैव विना कृतः।
किं करिष्यति कामात्मा कैकेय्या वशमागतः॥
He is without a protector, and old, and now he has been left without me. What will he do, a man ruled by his longing and fallen into Kaikeyī’s power?

ರಾಮನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ — ‘ಲಕ್ಷ್ಮಣ, ನಿಶ್ಚಯವಾಗಿ ಇಂದು ಮಹಾರಾಜನು ದುಃಖದಿಂದ ಮಲಗಿದ್ದಾನೆ; ಬಯಕೆ ಈಡೇರಿದ ಕೈಕೇಯಿಯಾದರೋ ತೃಪ್ತಳಾಗಿರಬಹುದು. ಆ ಕೈಕೇಯಿದೇವಿಯು ರಾಜ್ಯಕ್ಕಾಗಿ ಬಂದ ಭರತನನ್ನು ಕಂಡು ಮಹಾರಾಜನನ್ನು ಪ್ರಾಣಗಳಿಂದಲೂ ಅಗಲಿಸಿಯಾಳು. ಅವನು ಅನಾಥ, ವೃದ್ಧ, ನನ್ನಿಂದಲೂ ಅಗಲಿಸಲ್ಪಟ್ಟವನು; ಕಾಮಕ್ಕೆ ಅಧೀನನಾಗಿ ಕೈಕೇಯಿಯ ವಶಕ್ಕೆ ಬಿದ್ದ ಅವನು ಏನು ಮಾಡಿಯಾನು?’ ಇಲ್ಲಿ ರಾಮನ ಕರುಣೆಯನ್ನು ಗಮನಿಸಬೇಕು — ತನ್ನ ವನವಾಸವನ್ನು ಬದಿಗಿಟ್ಟು ಅವನು ತಂದೆಯ ಸ್ಥಿತಿಯನ್ನೇ ಚಿಂತಿಸುತ್ತಾನೆ. ‘ಅನಾಥ’ ಎಂಬ ಪದ ಇಲ್ಲಿ ಮರ್ಮಸ್ಪರ್ಶಿ — ಇಡೀ ಕೋಸಲದ ನಾಥನಾದವನು ಪುತ್ರವಿಯೋಗದಿಂದ ತಾನೇ ಅನಾಥನಾದನು. ‘ಮಯಾ ವಿನಾ ಕೃತಃ’ (ನನ್ನಿಂದ ಅಗಲಿಸಲ್ಪಟ್ಟವನು) ಎಂಬ ಕರ್ಮಣಿಪ್ರಯೋಗದಿಂದ ವಿಯೋಗವು ಸ್ವಇಚ್ಛೆಯಿಂದಲ್ಲ, ಇತರರಿಂದ ಮಾಡಲ್ಪಟ್ಟದ್ದು ಎಂದು ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ. ಕೈಕೇಯಿಯ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ರಾಮನ ಆಶಂಕೆ ದ್ವೇಷದಿಂದ ಅಲ್ಲ, ತಂದೆಯ ರಕ್ಷಣೆಯ ಚಿಂತೆಯಿಂದಲೇ ಹುಟ್ಟಿದುದು. ಆರನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಿಂದ ಇಪ್ಪತ್ತಾರನೆಯ ಶ್ಲೋಕದವರೆಗಿನ ರಾಮನ ಈ ಮಾತುಗಳು ಲಕ್ಷ್ಮಣನನ್ನು ಪರೀಕ್ಷಿಸಲು ಮತ್ತು ಅವನನ್ನು ಹಿಂದಿರುಗಿಸಲು ಹೇಳಿದವು, ಅವನ ನಿಜವಾದ ಅಭಿಪ್ರಾಯವಲ್ಲ ಎಂದು ಹಿಂದಿ ಭಾಷ್ಯದಲ್ಲಿ ಟಿಪ್ಪಣಿಯಿದೆ. ‘ಧ್ರುವಮ್’ (ನಿಶ್ಚಯವಾಗಿ) ಎಂಬ ನಿಶ್ಚಯವಾಚಕ ಪದದಿಂದ ರಾಮನು ದೂರದಲ್ಲಿರುವ ತಂದೆಯ ಸ್ಥಿತಿಯನ್ನು ಕಣ್ಣೆದುರಿನಲ್ಲೇ ಇರುವಂತೆ ಕಾಣುತ್ತಾನೆ.

Surely, Lakṣmaṇa, Rāma said, the great king is sleeping in sorrow tonight, while Kaikeyī, having got what she wanted, has reason to be content. When Queen Kaikeyī sees Bharata arrive, she may even drive the life out of the great king for the sake of the kingdom. He is without a protector, he is old, and he has been deprived of me; what will he do, ruled by desire and fallen into Kaikeyī's power? Rāma's compassion is to be seen here: setting aside his own exile, he thought only of his father's plight. "Without a protector" is poignant: the protector of all Kosala had himself become unprotected by the loss of his son. And "deprived of me" implies the parting was not of their own choosing but brought about by another. Rāma's fear about Kaikeyī came not from hatred but from anxiety to protect his father. With the word "surely" he sees his distant father's state as if it were before his eyes.

ತಪ್ಪನ್ನು ತಿಳಿಸಿ

३कामस्य प्राबल्यं, भरतस्य सौभाग्यम्

९इदं व्यसनमालोक्य राज्ञश्च मतिविभ्रमम्।
काम एवार्थधर्माभ्यां गरीयानिति मे मतिः॥
Looking at this disaster and at the confusion of the king’s mind, I think that desire weighs heavier than either gain or duty.

१०को ह्यविद्वानपि पुमान्प्रमदायाः कृते त्यजेत्।
छन्दानुवर्तिनं पुत्रं तातो मामिव लक्ष्मण॥
For what man, however ignorant, would abandon for a woman’s sake an obedient son, as our father has abandoned me, Lakṣmaṇa?

११सुखी बत सुभार्यश्च भरतः केकयीसुतः।
मुदितान्कोसलानेको यो भोक्ष्यत्यधिराजवत्॥
Bharata, Kekayī’s son, is the happy one, and has a good wife too; he alone will enjoy the glad people of Kosala like an emperor.

१२स हि राज्यस्य सर्वस्य सुखमेकं भविष्यति।
ताते तु वयसातीते मयि चारण्यमाश्रिते॥
He will be the one source of happiness of the whole kingdom, now that our father is far gone in years and I have taken to the forest.

१३अर्थधर्मौ परित्यज्य यः काममनुवर्तते।
एवमापद्यते क्षिप्रं राजा दशरथो यथा॥
A man who abandons gain and duty and follows desire alone comes swiftly to grief, as King Daśaratha has.

१४मन्ये दशरथान्ताय मम प्रव्राजनाय च।
कैकेयी सौम्य सम्प्राप्ता राज्याय भरतस्य च॥
I think Kaikeyī came to us, gentle brother, for Daśaratha’s end, for my banishment, and for Bharata’s kingship.

‘ರಾಜನಿಗೆ ಬಂದ ಈ ವಿಪತ್ತನ್ನೂ ಅವನ ಬುದ್ಧಿಭ್ರಮೆಯನ್ನೂ ಕಂಡು ನನ್ನ ಅಭಿಪ್ರಾಯವಿದು — ಅರ್ಥಧರ್ಮಗಳಿಗಿಂತ ಕಾಮವೇ ಹೆಚ್ಚು ಬಲಶಾಲಿ. ತಂದೆಯು ನನ್ನನ್ನು ತ್ಯಜಿಸಿದಂತೆ, ಅವಿವೇಕಿಯಾದರೂ ಯಾವ ಪುರುಷನು ಒಬ್ಬ ಹೆಣ್ಣಿಗಾಗಿ ತನ್ನ ಇಚ್ಛೆಯಂತೆ ನಡೆಯುವ ಮಗನನ್ನು ತ್ಯಜಿಸುತ್ತಾನೆ? ಕೈಕೇಯಿಯ ಮಗ ಭರತನೊಬ್ಬನೇ ಸುಖಿ, ಒಳ್ಳೆಯ ಹೆಂಡತಿಯುಳ್ಳವನು; ಅವನೊಬ್ಬನೇ ಅಧಿರಾಜನಂತೆ ಸಂತುಷ್ಟರಾದ ಕೋಸಲರನ್ನು ಆಳುವನು. ತಂದೆಯು ವಯಸ್ಸು ಮೀರಿ ಹೋದಾಗ, ನಾನು ಕಾಡನ್ನು ಆಶ್ರಯಿಸಿರುವಾಗ, ಇಡೀ ರಾಜ್ಯದ ಏಕೈಕ ಸುಖವು ಅವನೇ ಆಗುವನು. ಅರ್ಥಧರ್ಮಗಳನ್ನು ತ್ಯಜಿಸಿ ಕಾಮವನ್ನು ಅನುಸರಿಸುವವನು ದಶರಥ ರಾಜನಂತೆ ಬೇಗನೆ ವಿಪತ್ತಿಗೆ ಸಿಲುಕುತ್ತಾನೆ. ಸೌಮ್ಯನೇ, ಕೈಕೇಯಿಯು ದಶರಥನ ಅಂತ್ಯಕ್ಕಾಗಿ, ನನ್ನನ್ನು ಕಾಡಿಗಟ್ಟುವುದಕ್ಕಾಗಿ, ಭರತನ ರಾಜ್ಯಕ್ಕಾಗಿಯೇ ಬಂದಳು ಎಂದು ನನಗೆ ತೋರುತ್ತದೆ.’ ಇಲ್ಲಿ ತ್ರಿವರ್ಗದ ವಿವೇಚನೆಯಿದೆ — ಧರ್ಮ, ಅರ್ಥ, ಕಾಮ ಎಂಬ ಮೂರರಲ್ಲಿ ಕಾಮವೇ ಅಧಮ, ಆದರೂ ಅದೇ ಬಲಶಾಲಿ ಎಂದು ರಾಮನು ಅನುಭವದಿಂದ ಹೇಳುತ್ತಾನೆ. ‘ಛಂದಾನುವರ್ತಿನಮ್’ (ಇಚ್ಛೆಯಂತೆ ನಡೆಯುವವನು) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ರಾಮನು ತನ್ನ ಆಜ್ಞಾಪಾಲನೆಯನ್ನೇ ನೆನಪಿಸುತ್ತಾನೆ — ಎಂದೂ ತಂದೆಯ ಮಾತನ್ನು ಮೀರದವನೇ ತ್ಯಜಿಸಲ್ಪಟ್ಟನು. ‘ಆಲೋಕ್ಯ’ (ಕಂಡು) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ರಾಮನು ಈ ಸಿದ್ಧಾಂತವನ್ನು ಶಾಸ್ತ್ರವಚನದಿಂದಲ್ಲ, ತನ್ನ ಅನುಭವದಿಂದಲೇ ನಿರ್ಧರಿಸುತ್ತಾನೆ.

Looking at this disaster and at the confusion of the king's mind, Rāma said, I think desire weighs more than gain or duty. For what man, however ignorant, would abandon an obedient son for a woman's sake, as our father has abandoned me? Bharata, Kaikeyī's son, is the happy one, and with a good wife; he alone will rule the glad people of Kosala like an emperor. Now that our father is far gone in years and I have gone to the forest, he will be the one source of happiness for the whole kingdom. A man who abandons gain and duty and follows desire soon comes to grief, as King Daśaratha has. I think, gentle brother, that Kaikeyī came into our house for Daśaratha's end, for my banishment and for Bharata's kingship. Here the three aims of life are weighed: of duty, gain and pleasure, desire is the lowest, yet, as Rāma says from experience, the strongest. By calling himself an obedient son he recalls his own obedience: he who never went against his father's word was the one cast off. And "looking at" shows he drew this conclusion from what he had seen, not from the books.

ತಪ್ಪನ್ನು ತಿಳಿಸಿ

४कैकेय्याः शङ्का, लक्ष्मणं प्रति प्रत्यागमनोपदेशः

१५अपीदानीं तु कैकेयी सौभाग्यमदमोहिता।
कौसल्यां च सुमित्रां च सा प्रबाधेत मत्कृते॥
Even now Kaikeyī, bewildered by the pride of her good fortune, may make trouble for Kausalyā and Sumitrā on my account.

१६मातास्मत्कारणाद्देवी सुमित्रा दुःखमावसेत्।
अयोध्यामित एव त्वं काले प्रविश लक्ष्मण॥
Because of us Queen Sumitrā, your mother, would live in sorrow. Go back to Ayodhyā from here in good time, Lakṣmaṇa.

१७अहमेको गमिष्यामि सीतया सह दण्डकान्।
अनाथाया हि नाथस्त्वं कौसल्याया भविष्यसि॥
I shall go on alone with Sītā to Daṇḍaka; and you will be the protector of Kausalyā, who has none.

१८क्षुद्रकर्मा हि कैकेयी द्वेषादन्यायमाचरेत्।
परिदद्याद्धि धर्मज्ञ गरं ते मम मातरम्॥
Kaikeyī’s deeds are mean, and out of hatred she may act unjustly. She may even hand poison to your mother and to mine, you who know what is right.

‘ಸೌಭಾಗ್ಯದ ಮದದಿಂದ ಮೋಹಿತಳಾದ ಕೈಕೇಯಿಯು ಈಗಲೂ ನನ್ನ ಕಾರಣದಿಂದ ಕೌಸಲ್ಯೆಯನ್ನೂ ಸುಮಿತ್ರೆಯನ್ನೂ ಪೀಡಿಸಬಹುದು. ನಮ್ಮ ಕಾರಣದಿಂದ ತಾಯಿ ಸುಮಿತ್ರಾದೇವಿ ದುಃಖದಲ್ಲಿ ಬಾಳಬೇಕಾದೀತು; ಆದ್ದರಿಂದ ಲಕ್ಷ್ಮಣ, ನೀನು ಇಲ್ಲಿಂದಲೇ ತಕ್ಕ ಸಮಯದಲ್ಲಿ (ಬೆಳಗಾಗುತ್ತಲೇ) ಅಯೋಧ್ಯೆಯನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸು. ನಾನೊಬ್ಬನೇ ಸೀತೆಯೊಡನೆ ದಂಡಕಾರಣ್ಯಕ್ಕೆ ಹೋಗುತ್ತೇನೆ; ನೀನು ಅನಾಥೆಯಾದ ಕೌಸಲ್ಯೆಗೆ ನಾಥನಾಗುವೆ. ಕ್ಷುದ್ರಕರ್ಮಿಯಾದ ಕೈಕೇಯಿಯು ದ್ವೇಷದಿಂದ ಅನ್ಯಾಯವನ್ನೆಸಗಬಹುದು; ಧರ್ಮಜ್ಞನೇ, ಅವಳು ನಿನ್ನ ತಾಯಿಗೂ ನನ್ನ ತಾಯಿಗೂ ವಿಷವನ್ನೂ ಕೊಟ್ಟಾಳು.’ ಇಲ್ಲಿ ರಾಮನ ಯುಕ್ತಿ ಎರಡು ಬಗೆಯದು — ಒಂದೆಡೆ ಸುಮಿತ್ರೆಯ ದುಃಖ, ಇನ್ನೊಂದೆಡೆ ಕೌಸಲ್ಯೆಯ ರಕ್ಷಣೆ; ಈ ಎರಡರಿಂದಲೂ ಅವನು ಲಕ್ಷ್ಮಣನನ್ನು ಹಿಂದಿರುಗಿಸಲು ಬಯಸುತ್ತಾನೆ. ‘ವಿಷವನ್ನು ಕೊಟ್ಟಾಳು’ ಎಂಬ ಆಶಂಕೆ ಅತ್ಯಂತ ತೀವ್ರವಾದುದು; ಆದರೆ ಅದು ರಾಮನ ನಿಜವಾದ ಅಭಿಪ್ರಾಯವಲ್ಲ, ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ನಿಶ್ಚಯವನ್ನು ಪರೀಕ್ಷಿಸಲು ಹೇಳಿದುದು ಎಂದು ಎಲ್ಲ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನಕಾರರೂ ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. ‘ಅನಾಥೆಗೆ ನಾಥ’ ಎಂಬ ಪದಜೋಡಿಯಿಂದ ಕೌಸಲ್ಯೆಯ ದೀನತೆ ಪ್ರಕಟವಾಗಿದೆ — ಪತಿ ಶೋಕಮಗ್ನ, ಮಗ ಕಾಡಿಗೆ ಹೋದವನು, ಆದ್ದರಿಂದ ಅವಳು ನಿಜವಾಗಿಯೂ ಅನಾಥೆಯೇ. ‘ಕಾಲೇ’ (ತಕ್ಕ ಸಮಯದಲ್ಲಿ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಬೆಳಗಿನ ಹೊತ್ತು ಅಭಿಪ್ರೇತ; ರಾತ್ರಿ ಒಬ್ಬನೇ ಹೋಗುವುದು ಸರಿಯಲ್ಲ ಎಂಬುದು ರಾಮನ ಎಚ್ಚರಿಕೆ.

Even now, Rāma said, Kaikeyī, drunk with the pride of her good fortune, may trouble Kausalyā and Sumitrā because of me. Because of us your mother, Queen Sumitrā, would live in sorrow; so go back to Ayodhyā from here, Lakṣmaṇa, at first light, for it would not be right to travel alone by night. I will go on alone with Sītā to the Daṇḍaka forest, and you will be the protector of Kausalyā, who has none. Kaikeyī is mean in her deeds and may act unjustly out of hatred; she may even give poison to your mother and mine, you who know what is right. Rāma's argument had two sides: Sumitrā's sorrow, and Kausalyā's need for protection, and with both he hoped to turn Lakṣmaṇa back. The fear of poison is very sharp, but it was not Rāma's real view: it was spoken to test Lakṣmaṇa's resolve, as the interpreters explain. And "protector of one who has none" shows Kausalyā's helplessness: her husband was sunk in grief and her son gone to the forest, so she truly had no one.

ತಪ್ಪನ್ನು ತಿಳಿಸಿ

५कौसल्यायाः शोकः, रामस्य आत्मनिन्दा

१९नूनं जात्यन्तरे तात स्त्रियः पुत्रैर्वियोजिताः।
जनन्या मम सौमित्रे तदद्यैतदुपस्थितम्॥
Surely in some former birth, my friend, my mother separated women from their sons; that is why this has come upon her today, Saumitri.

२०मया हि चिरपुष्टेन दुःखसंवर्धितेन च।
विप्रयुज्यत कौसल्या फलकाले धिगस्तु माम्॥
She nourished me long and raised me through hardship, and now, at the very time of harvest, Kausalyā has been parted from me. Shame on me!

२१मा स्म सीमन्तिनी काचिज्जनयेत्पुत्रमीदृशम्।
सौमित्रे योऽहमम्बाया दद्मि शोकमनन्तकम्॥
Let no woman ever bear a son like me, Saumitri — I who give my mother endless grief.

२२मन्ये प्रीतिविशिष्टा सा मत्तो लक्ष्मण सारिका।
यत्तस्याः श्रूयते वाक्यं शुक पादमरेर्दश॥
I think the myna is dearer to her than I am, Lakṣmaṇa, for it is heard to say, ‘Parrot, bite the enemy’s foot.’

२३शोचन्त्याश्चाल्पभाग्याया न किंचिदुपकुर्वता।
पुत्रेण किमपुत्राया मया कार्यमरिंदम॥
What use is a son like me — who does her no good at all — to a grieving, ill-fortuned woman left as though she were childless, subduer of foes?

२४अल्पभाग्या हि मे माता कौसल्या रहिता मया।
शेते परमदुःखार्ता पतिता शोकसागरे॥
My mother Kausalyā’s fortune is small; parted from me she lies stricken with utter grief, fallen into an ocean of sorrow.

‘ಅಯ್ಯಾ ಸೌಮಿತ್ರಿ, ಹಿಂದಿನ ಜನ್ಮದಲ್ಲಿ ನನ್ನ ತಾಯಿಯು ನಿಶ್ಚಯವಾಗಿ ಕೆಲವು ಸ್ತ್ರೀಯರನ್ನು ಅವರ ಮಕ್ಕಳಿಂದ ಅಗಲಿಸಿರಬೇಕು; ಅದೇ ಇಂದು ಅವಳಿಗೆ ಬಂದೊದಗಿದೆ. ಬಹುಕಾಲ ಪೋಷಿಸಿ, ದುಃಖಪಟ್ಟು ಬೆಳೆಸಿದ ನನ್ನಿಂದ ಫಲ ದೊರೆಯಬೇಕಾದ ಕಾಲದಲ್ಲೇ ಕೌಸಲ್ಯೆ ಅಗಲಿದಳು; ನನಗೆ ಧಿಕ್ಕಾರ. ಸೌಮಿತ್ರಿ, ತಾಯಿಗೆ ಮುಗಿಯದ ಶೋಕವನ್ನು ಕೊಡುತ್ತಿರುವ ನನ್ನಂತಹ ಮಗನನ್ನು ಯಾವ ಸುಮಂಗಲಿಯೂ ಹೆರದಿರಲಿ. ‘ಗಿಳಿಯೇ, ಶತ್ರುವಿನ ಕಾಲನ್ನು ಕಚ್ಚು’ ಎಂಬ ಮಾತು ಯಾವ ಮೈನಾಹಕ್ಕಿಯ ಬಾಯಿಂದ ಕೇಳಿಬರುತ್ತದೋ ಆ ಮೈನಾಹಕ್ಕಿಯೂ ನನಗಿಂತ ಹೆಚ್ಚು ಪ್ರೀತಿಪಾತ್ರ ಎಂದು ನನಗೆ ತೋರುತ್ತದೆ. ಅರಿಂದಮನೇ, ಅಲ್ಪಭಾಗ್ಯೆಯಾಗಿ ಶೋಕಿಸುತ್ತಾ ಮಕ್ಕಳಿಲ್ಲದವಳಂತೆ ಇರುವ ತಾಯಿಗೆ ಏನೊಂದು ಉಪಕಾರವನ್ನೂ ಮಾಡದ ನನ್ನಂತಹ ಮಗನಿಂದ ಏನು ಪ್ರಯೋಜನ? ನನ್ನ ತಾಯಿ ಕೌಸಲ್ಯೆ ನನ್ನನ್ನು ಅಗಲಿ ಅಲ್ಪಭಾಗ್ಯೆಯಾದಳು, ಪರಮ ದುಃಖದಿಂದ ನೊಂದು ಶೋಕಸಾಗರದಲ್ಲಿ ಬಿದ್ದು ಮಲಗಿದ್ದಾಳೆ.’ ಮೈನಾಹಕ್ಕಿಯ ದೃಷ್ಟಾಂತ ಇಲ್ಲಿ ಅತ್ಯಂತ ಹೃದಯಸ್ಪರ್ಶಿ — ಹಕ್ಕಿಯೂ ತನ್ನನ್ನು ಸಾಕಿದವಳ ಶತ್ರುವಿನ ಮೇಲೆ ಕೋಪಗೊಳ್ಳುತ್ತದೆ, ನಾನಾದರೋ ಮಗನಾಗಿದ್ದೂ ತಾಯಿಗಾಗಿ ಏನನ್ನೂ ಮಾಡಲಾರೆ ಎಂಬುದು ರಾಮನ ಆತ್ಮನಿಂದೆ. ‘ಫಲಕಾಲೇ’ (ಫಲದ ಕಾಲದಲ್ಲಿ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಮಗನಿಂದ ಸೇವೆಯನ್ನು ನಿರೀಕ್ಷಿಸುವ ವೃದ್ಧಾಪ್ಯ ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ. ‘ಅನಂತಕಮ್’ (ಮುಗಿಯದ) ಎಂಬ ವಿಶೇಷಣದಿಂದ ಶೋಕದ ಅಪರಿಮಿತತೆಯನ್ನು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ — ಹದಿನಾಲ್ಕು ವರ್ಷಗಳ ಕೊನೆಯಲ್ಲೂ ಅದು ಶಮನವಾಗುವುದಿಲ್ಲ ಎಂಬ ಭಾವ.

Surely, my dear brother, Rāma said, in some former birth my mother parted women from their sons, and that is why this has come upon her today. She nourished me so long and raised me through hardship, and just when the fruit was due Kausalyā has been parted from me; shame on me! Let no woman ever bear a son like me, who give my mother endless grief. I think even her pet myna is dearer to her than I am, for it is heard to say, "Parrot, bite the enemy's foot!" What use is a son like me, subduer of foes, who does nothing at all for his unlucky, grieving mother, left as if she had no son? Parted from me, my mother Kausalyā is ill-fated; she lies stricken with utter grief, fallen into an ocean of sorrow. The myna is a most touching example: even a bird turns angrily against its mistress's enemy, while he, her son, could do nothing for his mother; so Rāma reproached himself. "When the fruit was due" points to old age, the time when a mother looks to her son's care. And "endless" means that her grief was without measure and would not subside even when the fourteen years were over.

ತಪ್ಪನ್ನು ತಿಳಿಸಿ

६क्रोधस्य निग्रहः, विलापोपरमः

२५एको ह्यहमयोध्यां च पृथिवीं चापि लक्ष्मण।
तरेयमिषुभिः क्रुद्धो ननु वीर्यमकारणम्॥
Angry, I could by myself cross Ayodhyā and the whole earth with my arrows, Lakṣmaṇa — but strength is no reason for action.

२६अधर्मभयभीतश्च परलोकस्य चानघ।
तेन लक्ष्मण नाद्याहमात्मानमभिषेचये॥
It is because I fear unrighteousness, and the world to come, sinless one, that I do not have myself consecrated today.’

२७एतदन्यच्च करुणं विलप्य विजने बहु।
अश्रुपूर्णमुखो दीनो निशि तूष्णीमुपाविशत्॥
Having lamented at length in this way and in others besides, in that lonely place, Rāma, his face full of tears and cast down, sat in silence through the night.

२८विलापोपरतं रामं गतार्चिषमिवानलम्।
समुद्रमिव निर्वेगमाश्वासयत लक्ष्मणः॥
Rāma, his lament over, was like a fire whose flames have died and like an ocean without a wave; and Lakṣmaṇa comforted him.

‘ಲಕ್ಷ್ಮಣ, ನಾನೊಬ್ಬನೇ ಕೋಪಗೊಂಡರೆ ಬಾಣಗಳಿಂದ ಅಯೋಧ್ಯೆಯನ್ನೂ ಭೂಮಿಯನ್ನೂ ಆವರಿಸಬಲ್ಲೆ; ಆದರೆ ಪರಾಕ್ರಮವು ಇಲ್ಲಿ ಸಾಧನವಲ್ಲ. ಪಾಪರಹಿತನೇ, ನಾನು ಅಧರ್ಮಕ್ಕೂ ಪರಲೋಕಕ್ಕೂ ಹೆದರುತ್ತೇನೆ; ಆದ್ದರಿಂದಲೇ ಇಂದು ನಾನು ನನಗೆ ನಾನೇ ಅಭಿಷೇಕ ಮಾಡಿಕೊಳ್ಳುವುದಿಲ್ಲ.’ ಇಲ್ಲಿ ಸರ್ಗದ ಮೂಲಭೂತ ವಿಚಾರ ಪ್ರಕಟವಾಗಿದೆ — ರಾಮನ ಶಕ್ತಿ ಪೂರ್ಣವಾಗಿಯೇ ಇದೆ, ಆದರೆ ಅದು ಧರ್ಮದಿಂದ ನಿಯಂತ್ರಿತ; ಆದ್ದರಿಂದ ವನವಾಸವು ದೌರ್ಬಲ್ಯದಿಂದಲ್ಲ, ಸಂಯಮದಿಂದ. ‘ವೀರ್ಯಮ್ ಅಕಾರಣಮ್’ ಎಂಬ ವಾಕ್ಯದ ಆಶಯ — ಪಾರಲೌಕಿಕ ಹಿತವನ್ನು ಸಾಧಿಸುವಲ್ಲಿ ಬಲಪರಾಕ್ರಮಗಳು ಕಾರಣವಾಗುವುದಿಲ್ಲ; ಅಲ್ಲಿ ಧರ್ಮವೇ ಸಾಧನ. ಇದನ್ನೂ ಇನ್ನೂ ಅನೇಕ ಕರುಣಾಜನಕ ಮಾತುಗಳನ್ನೂ ನಿರ್ಜನ ಪ್ರದೇಶದಲ್ಲಿ ಹೇಳಿಕೊಂಡು ವಿಲಪಿಸಿ, ಕಣ್ಣೀರು ತುಂಬಿದ ಮುಖದ ಆ ದೀನನು ರಾತ್ರಿ ಮೌನವಾಗಿ ಕುಳಿತನು. ‘ವಿಜನೇ’ (ನಿರ್ಜನದಲ್ಲಿ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ರಾಮನು ತನ್ನ ಶೋಕವನ್ನು ಲೋಕದ ಮುಂದೆ ಪ್ರಕಟಿಸುವುದಿಲ್ಲ, ತಮ್ಮನ ಮುಂದೆ ಮಾತ್ರ ಎಂದು ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ. ವಿಲಾಪವನ್ನು ನಿಲ್ಲಿಸಿ, ಜ್ವಾಲೆ ಆರಿದ ಬೆಂಕಿಯಂತೆ, ವೇಗ ಶಮಿಸಿದ ಸಮುದ್ರದಂತೆ ಇದ್ದ ರಾಮನನ್ನು ಕಂಡು ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ಸಮಾಧಾನಪಡಿಸಿದನು. ಈ ಎರಡು ಉಪಮೆಗಳೂ ಶಾಂತತೆಯನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತವೆ, ನಿರ್ವೀರ್ಯತೆಯನ್ನಲ್ಲ. ‘ತೂಷ್ಣೀಮ್ ಉಪಾವಿಶತ್’ (ಮೌನವಾಗಿ ಕುಳಿತನು) ಎಂಬ ಪದಗಳಿಂದ ವಿಲಾಪದ ಅಂತ್ಯವು ಸಮಾಧಾನದಿಂದಲ್ಲ, ಮೌನದಿಂದಲೇ ಆಯಿತು ಎಂದು ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ.

Were I angry, Lakṣmaṇa, Rāma said, I could by myself overrun Ayodhyā and the whole earth with my arrows; but strength is no reason for action. It is because I fear unrighteousness and the world to come, sinless one, that I do not have myself consecrated today. Here the ruling thought of the sarga comes out: Rāma's power was complete, but it was held in check by dharma, so his exile came not from weakness but from restraint. For securing one's good in the world to come, strength and valour are no means at all; dharma alone is. Having lamented much in this and other pitiful ways in that lonely place, his face full of tears and cast down, he sat in silence through the night. "Lonely place" suggests that Rāma did not show his grief before the world but only before his brother. And the lament ended not in resolution but simply in silence. Seeing Rāma, his lament over, like a fire whose flames have died and like an ocean without a wave, Lakṣmaṇa comforted him. Both images speak of calm, not of lost strength.

ತಪ್ಪನ್ನು ತಿಳಿಸಿ

७लक्ष्मणस्य आश्वासनम्

२९ध्रुवमद्य पुरी राम अयोध्याऽऽयुधिनां वर।
निष्प्रभा त्वयि निष्क्रान्ते गतचन्द्रेव शर्वरी॥
‘Surely tonight, Rāma, best of bowmen, the city of Ayodhyā has lost her brightness now that you have left her, as a night does when the moon has gone.

३०नैतदौपयिकं राम यदिदं परितप्यसे।
विषादयसि सीतां च मां चैव पुरुषर्षभ॥
It is not fitting for you, Rāma, that you should torment yourself so. You are casting both Sītā and me into misery, bull among men.

३१न च सीता त्वया हीना न चाहमपि राघव।
मुहूर्तमपि जीवावो जलान्मत्स्याविवोद्धृतौ॥
Neither Sītā without you, Rāghava, nor I could live even a moment, any more than two fish taken out of the water.

३२नहि तातं न शत्रुघ्नं न सुमित्रां परंतप।
द्रष्टुमिच्छेयमद्याहं स्वर्गं चापि त्वया विना॥
Without you, scorcher of foes, I should not care today to see my father, or Śatrughna, or Sumitrā, or even heaven.’

ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ — ‘ಆಯುಧಧಾರಿಗಳಲ್ಲಿ ಶ್ರೇಷ್ಠನಾದ ರಾಮ, ನೀನು ಹೊರಟುಬಂದ ಮೇಲೆ ಇಂದು ಅಯೋಧ್ಯಾಪುರಿಯು ಚಂದ್ರನಿಲ್ಲದ ರಾತ್ರಿಯಂತೆ ನಿಶ್ಚಯವಾಗಿ ಕಾಂತಿಹೀನವಾಗಿದೆ. ಪುರುಷಶ್ರೇಷ್ಠನೇ, ನೀನು ಹೀಗೆ ಪರಿತಪಿಸುವುದು ನಿನಗೆ ತಕ್ಕುದಲ್ಲ; ಇದರಿಂದ ನೀನು ಸೀತೆಯನ್ನೂ ನನ್ನನ್ನೂ ವಿಷಾದಕ್ಕೆ ಒಳಪಡಿಸುತ್ತೀಯೆ. ರಾಘವ, ನೀರಿನಿಂದ ಹೊರತೆಗೆದ ಮೀನುಗಳಂತೆ ನೀನಿಲ್ಲದೆ ಸೀತೆಯೂ ನಾನೂ ಒಂದು ಕ್ಷಣವೂ ಬದುಕಲಾರೆವು. ಪರಂತಪನೇ, ನೀನಿಲ್ಲದೆ ಇಂದು ನಾನು ತಂದೆಯನ್ನಾಗಲಿ, ಶತ್ರುಘ್ನನನ್ನಾಗಲಿ, ಸುಮಿತ್ರೆಯನ್ನಾಗಲಿ, ಸ್ವರ್ಗವನ್ನೇ ಆಗಲಿ ಕಾಣಲು ಬಯಸುವುದಿಲ್ಲ.’ ಹೀಗೆ ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ಹಿಂದಿರುಗುವ ಉಪದೇಶವನ್ನು ಉಲ್ಲೇಖಿಸದೆಯೇ ತಿರಸ್ಕರಿಸುತ್ತಾನೆ — ಅವನು ವಾದದಿಂದಲ್ಲ, ತಾನು ಬದುಕಲು ಸಾಧ್ಯವಿಲ್ಲ ಎಂದು ಹೇಳುವುದರಿಂದಲೇ ಉತ್ತರಿಸುತ್ತಾನೆ. ಮೀನಿನ ಉಪಮೆ ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಸಮುಚಿತ — ನೀರಿನಿಂದ ಹೊರಗೆ ಮೀನಿನ ಮರಣ ಆ ಕ್ಷಣದಲ್ಲೇ, ಕಾಲಾಂತರದಲ್ಲಲ್ಲ. ‘ಸ್ವರ್ಗವನ್ನೇ ಆಗಲಿ’ ಎಂಬ ಮಾತಿನಿಂದ ಅವನು ಸರ್ವೋತ್ಕೃಷ್ಟ ಫಲವನ್ನೂ ರಾಮನ ಸಾನ್ನಿಧ್ಯಕ್ಕಿಂತ ಕಡಿಮೆಯೆಂದು ಭಾವಿಸುತ್ತಾನೆ. ‘ಚಂದ್ರನಿಲ್ಲದ ರಾತ್ರಿ’ ಎಂಬ ಉಪಮೆ ಎರಡು ಅರ್ಥಗಳನ್ನು ಹೊರುತ್ತದೆ — ನಗರದ ಶೋಭೆಯ ಹಾನಿ ಮತ್ತು ರಾತ್ರಿಯ ಕತ್ತಲು; ಎರಡೂ ರಾಮವಿಯೋಗದ ಫಲ.

Surely tonight, Rāma, best of bowmen, Lakṣmaṇa said, now that you have left, the city of Ayodhyā has lost her brightness like a night when the moon has gone, an image of the city's lost splendour and of darkness both, and both the fruit of Rāma's absence. It is not fitting for you to torment yourself so, bull among men; you are casting Sītā and me into despair. Neither Sītā nor I could live a moment without you, Rāghava, any more than two fish taken from the water. Without you, scorcher of foes, I would not wish to see my father, or Śatrughna, or Sumitrā, or even heaven itself. So Lakṣmaṇa rejected the advice to go home without even mentioning it: he answered not by argument but by saying he could not live without Rāma. The image of the fish is especially apt, for a fish out of water dies at once, not after a while. And with "even heaven" he counts the highest reward lower than being near Rāma.

ತಪ್ಪನ್ನು ತಿಳಿಸಿ

८वटमूले शय्या, वनवासस्य स्वीकारः

३३ततस्तत्र समासीनौ नातिदूरे निरीक्ष्य ताम्।
न्यग्रोधे सुकृतां शय्यां भेजाते धर्मवत्सलौ॥
Then the two, who loved what is right, sat there, and, seeing not far off the bed well made for them under the banyan, they went to it.

३४स लक्ष्मणस्योत्तमपुष्कलं वचो निशम्य चैवं वनवासमादरात्।
समाः समस्ता विदधे परंतपः प्रपद्य धर्मं सुचिराय राघवः॥
Hearing these excellent and ample words of Lakṣmaṇa, Rāghava, scorcher of foes, took up forest life with respect and, embracing that duty for a long time to come, settled the matter so for all the years.

३५ततस्तु तस्मिन्विजने महाबलौ महावने राघववंशवर्धनौ।
न तौ भयं सम्भ्रममभ्युपेयतुर्यथैव सिंहौ गिरिसानुगोचरौ॥
And there in that empty great forest the two mighty men who extend the line of Raghu knew neither fear nor dismay, just like two lions ranging the mountain slopes.

ಅನಂತರ ಅಲ್ಲಿ ಕುಳಿತಿದ್ದ ಧರ್ಮವತ್ಸಲರಾದ ಆ ಇಬ್ಬರು, ಹತ್ತಿರದಲ್ಲೇ ಆಲದ ಮರದ ಬುಡದಲ್ಲಿ ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ಚೆನ್ನಾಗಿ ಸಿದ್ಧಪಡಿಸಿದ ಹಾಸಿಗೆಯನ್ನು ಕಂಡು ಅದನ್ನೇ ಆಶ್ರಯಿಸಿದರು. ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ಉತ್ತಮವಾದ, ಅರ್ಥಪೂರ್ಣವಾದ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ಪರಂತಪನಾದ ರಾಘವನು ಆದರದಿಂದ ವನವಾಸವನ್ನು ಅಂಗೀಕರಿಸಿ, ದೀರ್ಘಕಾಲಕ್ಕಾಗಿ ಧರ್ಮವನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸಿ, ಎಲ್ಲ ವರ್ಷಗಳನ್ನೂ ಹಾಗೆಯೇ ನಿಶ್ಚಯಿಸಿದನು — ಅಂದರೆ ಹದಿನಾಲ್ಕು ವರ್ಷಗಳೂ ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ಸಹವಾಸವನ್ನು ಒಪ್ಪಿಕೊಂಡನು. ಅನಂತರ ಆ ನಿರ್ಜನವಾದ ಮಹಾವನದಲ್ಲಿ ರಘುವಂಶವನ್ನು ಬೆಳಗಿಸುವ ಮಹಾಬಲಶಾಲಿಗಳಾದ ಅವರಿಬ್ಬರೂ ಬೆಟ್ಟದ ತಪ್ಪಲಿನಲ್ಲಿ ಸಂಚರಿಸುವ ಸಿಂಹಗಳಂತೆ ಭಯವನ್ನಾಗಲಿ ಗಾಬರಿಯನ್ನಾಗಲಿ ಹೊಂದಲಿಲ್ಲ. ಈ ಎರಡು ಶ್ಲೋಕಗಳು ಸರ್ಗಾಂತ್ಯದಲ್ಲಿ ಕವಿಯ ರೀತಿಯಂತೆ ವಂಶಸ್ಥ ವೃತ್ತದಲ್ಲಿ ರಚಿತವಾಗಿವೆ. ಸಿಂಹದ ಉಪಮೆಯಿಂದ ಕವಿ ಸೂಚಿಸುವುದೇನೆಂದರೆ ಕಾಡು ಅವರಿಗೆ ಪ್ರವಾಸವಲ್ಲ, ಸ್ವಭಾವಸಿದ್ಧವಾದ ನೆಲೆಯೇ. ಈ ಸರ್ಗದೊಂದಿಗೆ ರಾಮನ ಕಾಡಿನ ಮೊದಲ ರಾತ್ರಿ ಮುಗಿಯುತ್ತದೆ; ಮುಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಅವರು ಪ್ರಯಾಗದ ಕಡೆಗೆ ಹೋಗಿ ಭರದ್ವಾಜಾಶ್ರಮವನ್ನು ತಲುಪುತ್ತಾರೆ. ಇಲ್ಲಿ ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ವನವಾಸದ ಅಧಿಕಾರವನ್ನು ರಾಮನು ಔಪಚಾರಿಕವಾಗಿ ಅಂಗೀಕರಿಸಿದನು ಎಂಬುದು ಕಥೆಯ ಮಹತ್ವದ ನಿರ್ಣಯ. ಹಾಸಿಗೆಗೆ ‘ಸುಕೃತಾಮ್’ (ಚೆನ್ನಾಗಿ ಸಿದ್ಧಪಡಿಸಿದ) ಎಂಬ ವಿಶೇಷಣದಿಂದ ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ಶ್ರಮವೇ ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ, ಏಕೆಂದರೆ ಅದನ್ನು ಅವನೇ ರಚಿಸಿದ್ದನು.

Then the two brothers, who loved what is right, sitting there and seeing not far off the bed Lakṣmaṇa had made well for them under a banyan tree, went to it; "made well" speaks of Lakṣmaṇa's labour, since he had made it himself. Hearing Lakṣmaṇa's excellent and ample words, Rāghava, scorcher of foes, accepted forest life with respect, took up that duty for a long time to come, and settled the matter so for all the years; that is, he accepted Lakṣmaṇa's company for the whole fourteen years. And there in that lonely great forest the two mighty men who extend the line of Raghu knew neither fear nor alarm, like two lions ranging the mountain slopes. These closing verses are in a longer metre, as is the poet's way at a sarga's end. With the image of the lions the poet suggests that the forest was not exile for them but a place natural to them. So Rāma's first night in the forest ends; in the next sarga they go on towards Prayāga and reach Bharadvāja's hermitage. Here, too, an important decision in the story is made: Rāma formally accepted Lakṣmaṇa's right to share his exile.

ತಪ್ಪನ್ನು ತಿಳಿಸಿ

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्येऽयोध्याकाण्डे त्रिपञ्चाशः सर्गः॥ ५३॥

ಪದವಿವರಣೆ

ಕಠಿಣ ಪದಗಳ ಸಂಧಿ, ಸಮಾಸ, ವಿಭಕ್ತಿ, ಅರ್ಥ.

२८ पदानि
अन्वास्य ५३.१ उपासनं कृत्वा — अत्र पश्चिमसन्ध्यायाः उपासनम्
सन्धिः
अनु + आस्य → अन्वास्य — यण्सन्धिः (उ + आ = व्)
समासः
समासः नास्ति — अनु-उपसर्गपूर्वकात् ‘आस्’ धातोः ल्यबन्तम्
विभक्तिः
अव्ययम् (ल्यबन्तं पूर्वकालक्रियावाचकम्)
उत्कण्ठितुम् ५३.२ औत्सुक्यं शोकं वा कर्तुम्, उद्विग्नः भवितुम्
सन्धिः
उद् + कण्ठितुम् → उत्कण्ठितुम् — चर्त्वविधिः (दकारस्य तकारः, खरि च)
समासः
समासः नास्ति — उद्-उपसर्गपूर्वकात् ‘कठि’ धातोः तुमुन्प्रत्ययः
विभक्तिः
अव्ययम् (तुमुन्नन्तम्, ‘अर्हसि’ इत्यनेन सम्बद्धम्)
अतन्द्रि ५३.३ आलस्यरहिताभ्याम्, निद्रां त्यक्त्वा जागरूकाभ्याम्
सन्धिः
न + तन्द्रि → अतन्द्रि — नञः ‘अ’ इति आदेशः (व्यञ्जनात् पूर्वम्)
समासः
न विद्यते तन्द्रिः ययोः तौ — नञ्बहुव्रीहिः
विभक्तिः
तृतीया, द्विवचनम् (भावे कृत्यप्रयोगे कर्तरि तृतीया)
योगक्षेम ५३.३ अलब्धस्य प्राप्तिः (योगः), लब्धस्य रक्षणं (क्षेमः) — उभयम्
सन्धिः
योग + क्षेम — सन्धिकार्यं नास्ति (अकारात् परं ककारः)
समासः
योगः च क्षेमः च — इतरेतरद्वन्द्वः
विभक्तिः
प्रथमा, द्विवचनम् (‘वर्तेते’ इत्यस्य कर्तृपदम्)
अपवर्तामहे ५३.४ शयनं कुर्मः, निपतामः — भूमौ विश्रामं लभामहे
सन्धिः
अप + वर्तामहे — सन्धिकार्यं नास्ति; भूमौ + आस्तीर्य → भूमावास्तीर्य — आयादेशसन्धिः (औ + आ = आवा)
समासः
समासः नास्ति — अप-उपसर्गपूर्वकात् ‘वृत्’ धातोः लट् आत्मनेपदम्
विभक्तिः
क्रियापदम् — लट्, उत्तमपुरुषः, बहुवचनम्
महार्हशयनोचित ५३.५ बहुमूल्यशय्यायाः योग्यः — तथापि भूमौ शयितः इति विरोधः द्योत्यते
सन्धिः
महा + अर्ह → महार्ह (सवर्णदीर्घसन्धिः, आ + अ = आ); शयन + उचित → शयनोचित (गुणसन्धिः, अ + उ = ओ)
समासः
महार्हं शयनम्, तस्य उचितः — कर्मधारयगर्भः षष्ठीतत्पुरुषः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम् (‘सः’ इत्यस्य विशेषणम्)
व्याजहार ५३.५ उक्तवान्, कथितवान्
सन्धिः
वि + आ + अजहार → व्याजहार — यण्सन्धिः (इ + आ = य्), ततः सवर्णदीर्घः
समासः
समासः नास्ति — वि-आ-उपसर्गपूर्वकात् ‘हृ’ धातोः लिट्
विभक्तिः
क्रियापदम् — लिट्, प्रथमपुरुषः, एकवचनम्
कृतकामा ५३.६ पूर्णमनोरथा, सिद्धाभिलाषा
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति — ‘कृत’ इत्यस्य अकारात् परं ककारः
समासः
कृतः कामः यस्याः सा — बहुव्रीहिः (स्त्रियां टाप्)
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम् (‘कैकेयी’ इत्यस्य विशेषणम्)
च्यावयेत् ५३.७ च्यावयेत्, वियोजयेत् — अत्र प्राणेभ्यः वियोजनम्, मारयेत् इति
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति; ‘प्राणान्’ + ‘दृष्ट्वा’ → प्राणान्दृष्ट्वा — पदान्तहलन्तस्य संयोगः
समासः
समासः नास्ति — ‘च्यु’ धातोः णिजन्तात् विधिलिङ्
विभक्तिः
क्रियापदम् — विधिलिङ्, प्रथमपुरुषः, एकवचनम्
कामात्म ५३.८ कामपरवशः, अभिलाषप्रधानचित्तः
सन्धिः
काम + आत्मन् → कामात्मन् — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + आ = आ)
समासः
कामः आत्मा (स्वभावः) यस्य सः — बहुव्रीहिः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम् (राज्ञः विशेषणम्)
मतिविभ्रम ५३.९ बुद्धेः भ्रान्तिः, निश्चयस्य चाञ्चल्यम्
सन्धिः
मति + विभ्रम — सन्धिकार्यं नास्ति (इकारात् परं वकारः)
समासः
मतेः विभ्रमः — षष्ठीतत्पुरुषः
विभक्तिः
द्वितीया, एकवचनम् (‘आलोक्य’ इत्यस्य कर्म)
छन्दानुवर्तिन् ५३.१० इच्छानुसारिणम्, आज्ञाकारिणम्
सन्धिः
छन्द + अनुवर्तिन् → छन्दानुवर्तिन् — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + अ = आ)
समासः
छन्दः (अभिप्रायम्) अनुवर्तते इति — उपपदतत्पुरुषः (वृत् धातोः णिनिप्रत्ययः)
विभक्तिः
द्वितीया, एकवचनम् (‘पुत्रम्’ इत्यस्य विशेषणम्)
अधिराजवत् ५३.११ सम्राट् इव, सार्वभौमराजवत्
सन्धिः
अधि + राजन् → अधिराज — सन्धिकार्यं नास्ति; वतिप्रत्ययः परतः नकारलोपः
समासः
अधिकः राजा इति अधिराजः (प्रादिसमासः); तस्य इव इति वतिप्रत्ययान्तम्
विभक्तिः
अव्ययम् (वतिप्रत्ययान्तं क्रियाविशेषणम्)
वयसातीत ५३.१२ वयसा अतिक्रान्तः, अतिवृद्धः
सन्धिः
वयसा + अतीते → वयसातीते — सवर्णदीर्घसन्धिः (आ + अ = आ)
समासः
वयसा अतीतः — तृतीयातत्पुरुषः
विभक्तिः
सप्तमी, एकवचनम् (सतिसप्तमी — ‘ताते’ इत्यनेन सह)
प्रव्राजन ५३.१४ वनं प्रति प्रेषणम्, निर्वासनम्
सन्धिः
प्र + व्राजन → प्रव्राजन — सन्धिकार्यं नास्ति (अकारात् परं वकारः)
समासः
समासः नास्ति — प्र-उपसर्गपूर्वकात् ‘व्रज्’ धातोः णिजन्तात् ल्युट्
विभक्तिः
चतुर्थी, एकवचनम् (तादर्थ्ये चतुर्थी)
सौभाग्यमदमोहिता ५३.१५ सौभाग्यजनितेन गर्वेण विमूढा
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति — समासे स्वरसन्धेः अवकाशः नास्ति
समासः
सौभाग्यस्य मदः, तेन मोहिता — षष्ठीतत्पुरुषगर्भः तृतीयातत्पुरुषः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम् (‘कैकेयी’ इत्यस्य विशेषणम्)
मत्कृते ५३.१५ मम निमित्तेन, मम कारणात्
सन्धिः
मद् + कृते → मत्कृते — चर्त्वविधिः (दकारस्य तकारः, खरि च)
समासः
मम कृते — षष्ठीतत्पुरुषः (‘कृते’ इति निपातवत् प्रयुक्तम्)
विभक्तिः
अव्ययीभूतः प्रयोगः (हेतौ)
क्षुद्रकर्म ५३.१८ नीचकर्मकारिणी, हीनाचरणा
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति — ‘क्षुद्र’ इत्यस्य अकारात् परं ककारः
समासः
क्षुद्राणि कर्माणि यस्याः सा — बहुव्रीहिः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम् (‘कैकेयी’ इत्यस्य विशेषणम्)
जात्यन्तर ५३.१९ अन्यस्मिन् जन्मनि, पूर्वजन्मनि
सन्धिः
जाति + अन्तर → जात्यन्तर — यण्सन्धिः (इ + अ = य्)
समासः
जातेः अन्तरम् (अन्या जातिः) — षष्ठीतत्पुरुषः अथवा कर्मधारयः
विभक्तिः
सप्तमी, एकवचनम् (अधिकरणे)
चिरपुष्ट ५३.२० दीर्घकालं पोषितः, चिरात् लालितः
सन्धिः
चिर + पुष्ट — सन्धिकार्यं नास्ति (अकारात् परं पकारः)
समासः
चिरं पुष्टः — द्वितीयातत्पुरुषः (कालवाचिना समासः)
विभक्तिः
तृतीया, एकवचनम् (‘मया’ इत्यस्य विशेषणम्)
सीमन्तिनी ५३.२१ नारी, स्त्री — सीमन्तधारिणी इति व्युत्पत्त्या
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति; ‘काचित्’ + ‘जनयेत्’ → काचिज्जनयेत् — श्चुत्वसन्धिः (तकारस्य चकारः, ततः जकारः)
समासः
समासः नास्ति — ‘सीमन्त’ (केशविभाजनम्) अस्याः अस्ति इति इनिप्रत्ययः, स्त्रियां ङीप्
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम् (‘जनयेत्’ इत्यस्य कर्तृपदम्)
सारिका ५३.२२ शारिका पक्षिणी, या मनुष्यवाचम् अनुकरोति
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
समासः नास्ति — रूढः शब्दः, ‘सारिका’ इति पक्षिविशेषः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम् (‘प्रीतिविशिष्टा’ इत्यस्य विशेष्यम्)
अरिंदम ५३.२३ शत्रुदमन, रिपुनिग्रहकुशल
सन्धिः
अरीन् + दम → अरिंदम — नकारस्य अनुस्वारः (मुम्आगमः)
समासः
अरीन् दमयति इति — उपपदतत्पुरुषः (दम् धातोः खच्प्रत्ययः)
विभक्तिः
सम्बोधनम्, एकवचनम् (लक्ष्मणस्य सम्बोधनम्)
अल्पभाग्या ५३.२४ मन्दभाग्या, अल्पसौभाग्या
सन्धिः
अल्प + भाग्या — सन्धिकार्यं नास्ति (अकारात् परं भकारः)
समासः
अल्पं भाग्यं यस्याः सा — बहुव्रीहिः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम् (‘माता’ इत्यस्य विशेषणम्)
औपयिक ५३.३० उचितम्, युक्तम्, उपायसङ्गतम्
सन्धिः
उपाय + ठक् → औपयिक — आदिवृद्धिः (उ → औ), ततः ‘इक’ इति प्रत्ययरूपम्
समासः
समासः नास्ति — ‘उपाय’ इत्यस्मात् तद्धितः (ठक्प्रत्ययः)
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम् (‘एतत्’ इत्यस्य विधेयम्)
उद्धृत ५३.३१ बहिः निष्कासितौ — जलात् उत्क्षिप्तौ मत्स्यौ
सन्धिः
उत् + हृत → उद्धृत — जश्त्वं ततः हकारस्य पूर्वसवर्णः (धकारः)
समासः
समासः नास्ति — उद्-उपसर्गपूर्वकात् ‘हृ’ धातोः क्तप्रत्ययः
विभक्तिः
प्रथमा, द्विवचनम् (‘मत्स्यौ’ इत्यस्य विशेषणम्)
राघववंशवर्धन ५३.३५ रघुकुलस्य वृद्धिकरौ
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति — समासे स्वरयोः सन्निपातः नास्ति
समासः
राघवाणां वंशः, तं वर्धयतः इति — षष्ठीतत्पुरुषगर्भः उपपदतत्पुरुषः
विभक्तिः
प्रथमा, द्विवचनम् (‘तौ’ इत्यस्य विशेषणम्)
गिरिसानुगोचर ५३.३५ पर्वतशिखरेषु विचरन्तौ
सन्धिः
गिरिसानु + गोचर — सन्धिकार्यं नास्ति (उकारात् परं गकारः)
समासः
गिरेः सानवः, ते गोचराः येषां तौ — षष्ठीतत्पुरुषगर्भः बहुव्रीहिः
विभक्तिः
प्रथमा, द्विवचनम् (‘सिंहौ’ इत्यस्य विशेषणम्)