- सन्धिः
- वि + उष्टा → व्युष्टा — यण्सन्धिः (इ + उ = य् + उ)
- समासः
- समासः नास्ति — ‘वि’ इति उपसर्गः, ‘वस्’ धातोः क्तप्रत्ययान्तं रूपम्
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम् (‘रात्रिम्’ इत्यस्य विशेषणम्)
ಅಯೋಧ್ಯಾಕಾಂಡ — 69ನೇ ಸರ್ಗ
ಭರತನ ದುಃಸ್ವಪ್ನವರ್ಣನೆ
ದೂತರು ಪ್ರವೇಶಿಸಿದ ರಾತ್ರಿ ಭರತನ ಅಪ್ರಿಯ ಸ್ವಪ್ನ, ಮಿತ್ರರ ವಿಫಲ ಸಾಂತ್ವನಪ್ರಯತ್ನ, ತಂದೆಯ ಪತನ, ಉತ್ಪಾತಗಳು, ಕತ್ತೆಗಳನ್ನು ಹೂಡಿದ ರಥ, ಕಾರಣವಿಲ್ಲದ ಭಯ
अस्मिन् सर्गे कविः पूर्वसर्गस्य अन्तिमपदम् एव गृहीत्वा कथां प्रवर्तयति — यस्यां रात्रौ दूताः गिरिव्रजं प्राविशन्, तस्याम् एव रात्रौ भरतः अप्रियं स्वप्नम् अपश्यत्। प्रभाते सः सुभृशं पर्यतप्यत; प्रियवादिनः वयस्याः वाद्यैः नृत्यैः नाटकैः हास्यैः च तस्य आयासं विनेतुम् अयतन्त, किन्तु सः न प्राहृष्यत। एकेन प्रियसख्या पृष्टः सन् सः स्वप्नं वर्णयति — पिता मलिनः मुक्तमूर्धजः अद्रिशिखरात् कलुषे गोमयह्रदे पतितः, तत्र प्लवमानः अञ्जलिना तैलं पिबन् हसन् इव, तिलोदनं भुक्त्वा पुनः पुनः अधःशिराः, तैलेन अभ्यक्तसर्वाङ्गः सन् तैलम् एव अवगाढवान्। ततः विश्वव्यापिनः उत्पाताः — शुष्कः सागरः, भुवि पतितः चन्द्रः, तमसा समावृता जगती, औपवाह्यस्य नागस्य शकलीकृतं विषाणम्, संशान्ताः ज्वलिताः अग्नयः, अवदीर्णा पृथिवी, शुष्काः द्रुमाः, सधूमाः विध्वस्ताः पर्वताः। अनन्तरं कार्ष्णायसे पीठे कृष्णवासाः निषण्णः राजा, कृष्णपिङ्गलाभिः प्रमदाभिः प्रहन्यमानः; रक्तमाल्यानुलेपनः सः खरयुक्तेन रथेन दक्षिणामुखः प्रयातः; रक्तवासिनी विकृतानना राक्षसी च तं प्रहसन्ती इव प्रकर्षन्ती दृष्टा। भरतः निमित्तशास्त्रानुसारं वदति — खरयुक्तयानेन स्वप्ने गच्छतः चिताधूमः अचिरात् दृश्यते; अतः अहं वा रामः वा राजा वा लक्ष्मणः वा मरिष्यति। अन्ते सः अहेतुकं भयं स्वरभ्रंशं कान्तिहानिम् आत्मजुगुप्सां च निवेदयति — ‘कारणं न पश्यामि, तथापि महत् भयं मे हृदयात् न याति।’
१दूतप्रवेशरात्रौ भरतस्य अप्रियः स्वप्नः, मित्राणां सान्त्वनप्रयासः
१यामेव रात्रिं ते दूताः प्रविशन्ति स्म तां पुरीम्।
भरतेनापि तां रात्रिं स्वप्नो दृष्टोऽयमप्रियः॥On the very night that the messengers were entering that city, Bharata too saw this unwelcome dream.
२व्युष्टामेव तु तां रात्रिं दृष्ट्वा तं स्वप्नमप्रियम्।
पुत्रो राजाधिराजस्य सुभृशं पर्यतप्यत॥When that night had all but turned to dawn, the son of the king of kings, having seen that unwelcome dream, was sorely tormented.
३तप्यमानं तमाज्ञाय वयस्याः प्रियवादिनः।
आयासं विनयिष्यन्तः सभायां चक्रिरे कथाः॥Knowing that he was tormented, his companions, men of pleasant speech, set going talk in the hall in order to draw off his distress.
४वादयन्ति तदा शान्तिं लासयन्त्यपि चापरे।
नाटकान्यपरे स्माहुर्हास्यानि विविधानि च॥Some played music to calm him, others had dancing performed, and others put on plays and all manner of merry pieces.
५स तैर्महात्मा भरतः सखिभिः प्रियवादिभिः।
गोष्ठीहास्यानि कुर्वद्भिर्न प्राहृष्यत राघवः॥But the great-souled Bharata, of Raghu's line, took no pleasure in those kindly-spoken friends who made their jokes and their entertainments.
ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ವಸಿಷ್ಠನು ಕಳುಹಿಸಿದ ದೂತರು ದೀರ್ಘ ದಾರಿಯನ್ನು ಕ್ರಮಿಸಿ ರಾತ್ರಿಯಲ್ಲೇ ಗಿರಿವ್ರಜವನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸಿದರು. ಈ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಕವಿ ಅದೇ ರಾತ್ರಿಯ ಇನ್ನೊಂದು ಮುಖವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತಾನೆ — ಯಾವ ರಾತ್ರಿ ಆ ದೂತರು ಆ ನಗರವನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸುತ್ತಿದ್ದರೋ, ಅದೇ ರಾತ್ರಿ ಭರತನೂ ಈ ಅಪ್ರಿಯ ಸ್ವಪ್ನವನ್ನು ಕಂಡನು. ಕಾಲಸಾಮಂಜಸ್ಯದ ಈ ಯೋಜನೆ ಕಾವ್ಯದಲ್ಲಿ ಅತ್ಯಂತ ಕುಶಲವಾದುದು — ವಾರ್ತೆ ದಾರಿಯಲ್ಲಿ ಬರುತ್ತಿದೆ, ಅಪಶಕುನ ಮಾತ್ರ ಮೊದಲೇ ಮನಸ್ಸಿಗೆ ಬಂದಾಗಿದೆ. ಆ ರಾತ್ರಿ ಬೆಳಗಾಗುತ್ತಿದ್ದಂತೆಯೇ ಆ ಅಪ್ರಿಯ ಸ್ವಪ್ನವನ್ನು ಕಂಡು ರಾಜಾಧಿರಾಜನ ಮಗನು ತೀವ್ರವಾಗಿ ಪರಿತಪಿಸಿದನು. ಅವನು ತಪಿಸುತ್ತಿರುವುದನ್ನು ಅರಿತು, ಪ್ರಿಯವಾಗಿ ಮಾತನಾಡುವ ಗೆಳೆಯರು ಅವನ ಆಯಾಸವನ್ನು ಕಳೆಯಲು ಬಯಸಿ ಸಭೆಯಲ್ಲಿ ಕಥೆಗಳನ್ನು ಹೇಳತೊಡಗಿದರು. ಕೆಲವರು ಶಾಂತಿಗಾಗಿ ವಾದ್ಯಗಳನ್ನು ನುಡಿಸಿದರು, ಇನ್ನು ಕೆಲವರು ನೃತ್ಯವನ್ನು ನಡೆಸಿದರು, ಮತ್ತೆ ಕೆಲವರು ನಾನಾ ಬಗೆಯ ಹಾಸ್ಯಪ್ರಧಾನ ನಾಟಕಗಳನ್ನು ಆಡಿದರು. ಆದರೆ ಮಹಾತ್ಮನಾದ ರಾಘವ ಭರತನು ಹರಟೆ ಹಾಸ್ಯಗಳನ್ನು ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದ ಆ ಪ್ರಿಯವಾದಿ ಗೆಳೆಯರ ಸಂಗದಲ್ಲೂ ಸಂತೋಷಗೊಳ್ಳಲಿಲ್ಲ. ವಾದ್ಯ, ನೃತ್ಯ, ನಾಟಕ, ಹಾಸ್ಯ — ನಾಲ್ಕೂ ವಿನೋದಸಾಧನಗಳು ವ್ಯರ್ಥವಾದವು ಎಂದು ತೋರಿಸುತ್ತಾ ಕವಿ ಸ್ವಪ್ನದ ಗಾಂಭೀರ್ಯವನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತಾನೆ. ‘ಪ್ರವಿಶಂತಿ ಸ್ಮ’ ಎಂಬ ವರ್ತಮಾನಪ್ರಯೋಗದಿಂದ ಭೂತಕಾಲವನ್ನು ಸೂಚಿಸಲಾಗಿದೆ — ಇದು ವಾಲ್ಮೀಕಿಗೆ ಪ್ರಿಯವಾದ ಪ್ರಯೋಗ.
In the previous sarga the messengers sent by Vasiṣṭha had crossed a long road and entered Girivraja by night. Now the poet shows the other side of that same night: on the very night the messengers were entering the city, Bharata too saw an unwelcome dream. The timing is finely contrived — the news is still on the road, but the evil omen has already reached his mind. As the night turned toward dawn, the son of the king of kings, having seen that dream, was sorely troubled. His companions, who knew how to speak pleasantly, saw his distress and, wishing to draw it off, started conversation in the hall. Some played music to soothe him, others had dancing performed, and others put on plays and merry pieces of every kind. But the great-souled Bharata of Raghu's line took no pleasure in those kindly friends with all their jokes and entertainments. Music, dance, drama and laughter, all four ways of diverting him, came to nothing, and by showing this the poet hints at how grave the dream was.
२सख्युः प्रश्नः, पितुः पतनम्, गोमयह्रदे तैलपानम्
६तमब्रवीत्प्रियसखो भरतं सखिभिर्वृतम्।
सुहृद्भिः पर्युपासीनः किं सखे नानुमोदसे॥Seated among the well-wishers who surrounded him, a dear friend said to Bharata, “Why, friend, do you take no joy in this?”
७एवं ब्रुवाणं सुहृदं भरतः प्रत्युवाच ह।
शृणु त्वं यन्निमित्तं मे दैन्यमेतदुपागतम्॥To the well-wisher who spoke so, Bharata answered, “Listen, and I will tell you what has brought this wretchedness upon me.
८स्वप्ने पितरमद्राक्षं मलिनं मुक्तमूर्धजम्।
पतन्तमद्रिशिखरात्कलुषे गोमये ह्रदे॥In a dream I saw my father, unkempt and with his hair hanging loose, falling from a mountain peak into a foul pool of cow-dung.
९प्लवमानश्च मे दृष्टः स तस्मिन्गोमये ह्रदे।
पिबन्नञ्जलिना तैलं हसन्निव मुहुर्मुहुः॥And I saw him floating in that pool of dung, drinking oil out of his cupped hands, laughing, as it seemed, again and again.
१०ततस्तिलोदनं भुक्त्वा पुनः पुनरधःशिराः।
तैलेनाभ्यक्तसर्वाङ्गस्तैलमेवान्वगाहत॥Then, having eaten rice with sesame, he plunged head downward again and again; his whole body smeared with oil, he bathed in oil itself.
ಸುತ್ತಲೂ ಹಿತೈಷಿಗಳು ಕುಳಿತಿರಲು, ಒಬ್ಬ ಆಪ್ತಮಿತ್ರನು ಗೆಳೆಯರಿಂದ ಸುತ್ತುವರಿದಿದ್ದ ಭರತನಿಗೆ ಹೇಳಿದನು: ‘ಗೆಳೆಯಾ, ಏಕೆ ಸಂತೋಷಪಡುತ್ತಿಲ್ಲ?’ ಹೀಗೆ ಕೇಳಿದ ಮಿತ್ರನಿಗೆ ಭರತನು ಉತ್ತರಿಸಿದನು: ‘ಕೇಳು, ಯಾವ ಕಾರಣದಿಂದ ನನಗೆ ಈ ದೈನ್ಯ ಬಂದಿದೆಯೋ ಅದನ್ನು ಹೇಳುತ್ತೇನೆ.’ ಅನಂತರ ಅವನು ಸ್ವಪ್ನವನ್ನು ವರ್ಣಿಸಲಾರಂಭಿಸುತ್ತಾನೆ, ಇದು ಅಯೋಧ್ಯಾಕಾಂಡದ ಅತ್ಯಂತ ಭಯಂಕರ ದೃಶ್ಯ. ‘ಸ್ವಪ್ನದಲ್ಲಿ ನಾನು ತಂದೆಯನ್ನು ಕಂಡೆ — ಮಲಿನನಾಗಿ, ಕೂದಲು ಕೆದರಿಕೊಂಡು, ಬೆಟ್ಟದ ತುದಿಯಿಂದ ಕೊಳಕಾದ ಸಗಣಿಯ ಮಡುವಿಗೆ ಬೀಳುತ್ತಿದ್ದ.’ ಸದಾ ಶುಚಿಯಾಗಿ ಅಲಂಕೃತನಾಗಿರುತ್ತಿದ್ದ ರಾಜ ದಶರಥನೇ ಮಲಿನನಾಗಿ ಕೂದಲು ಕೆದರಿದವನಾಗಿ ಕಂಡುಬಂದನು — ಇದರಿಂದಲೇ ಅಮಂಗಳ ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ. ‘ಆ ಸಗಣಿಯ ಮಡುವಿನಲ್ಲಿ ಅವನು ತೇಲುತ್ತಿರುವುದನ್ನು ನಾನು ಕಂಡೆ, ಬೊಗಸೆಯಿಂದ ಎಣ್ಣೆಯನ್ನು ಕುಡಿಯುತ್ತಾ ಮತ್ತೆ ಮತ್ತೆ ನಗುತ್ತಿರುವವನಂತೆ.’ ಅನಂತರ ‘ಎಳ್ಳನ್ನವನ್ನು ತಿಂದು ಮತ್ತೆ ಮತ್ತೆ ತಲೆಕೆಳಗಾದನು, ಮೈಯೆಲ್ಲಾ ಎಣ್ಣೆ ಹಚ್ಚಿಕೊಂಡು ಎಣ್ಣೆಯಲ್ಲೇ ಮುಳುಗಿದನು.’ ಎಣ್ಣೆ, ಎಳ್ಳನ್ನ, ತಲೆಕೆಳಗಾಗುವುದು — ಮೂರೂ ಭಾರತೀಯ ಪರಂಪರೆಯಲ್ಲಿ ಪ್ರೇತಕರ್ಮದೊಡನೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದ ಅಮಂಗಳ ಚಿಹ್ನೆಗಳು; ಆದ್ದರಿಂದ ಕೇಳುಗನು ಆ ಕ್ಷಣವೇ ರಾಜನ ಮರಣವನ್ನು ಊಹಿಸುತ್ತಾನೆ, ಭರತನಿಗೆ ಮಾತ್ರ ಇನ್ನೂ ತಿಳಿದಿಲ್ಲ. ಮಿತ್ರನ ಪ್ರಶ್ನೆ ಅತ್ಯಂತ ಸಂಕ್ಷಿಪ್ತ, ಭರತನ ಉತ್ತರ ಮಾತ್ರ ದೀರ್ಘ — ಈ ಅಸಮತೋಲನದಿಂದಲೇ ಅವನ ಒಳಗಿನ ಕ್ಷೋಭೆ ಸೂಚಿತವಾಗುತ್ತದೆ.
Among the well-wishers seated around him, one dear friend asked, “Why, my friend, do you take no joy in all this?” Bharata answered, “Listen, and I will tell you what has brought this misery on me.” Then he began to describe the dream, the most terrifying scene in the Ayodhyā Kāṇḍa. “In a dream I saw my father, unkempt, his hair hanging loose, falling from a mountain peak into a foul pool of cow-dung.” King Daśaratha, always clean and adorned, was seen soiled and dishevelled, and that alone signals ill fortune. “I saw him floating in that pool of dung, drinking oil from his cupped hands and laughing, it seemed, again and again. Then he ate rice with sesame, plunged head downward over and over, and, his whole body smeared with oil, bathed in oil itself.” Oil, sesame rice and the head-down plunge are all ill omens tied in Indian tradition to the rites of the dead, so the listener at once guesses the king's death, though Bharata does not yet know it. The friend's question is very short and Bharata's answer long, and that very imbalance shows his inner turmoil.
३शुष्कः सागरः, पतितः चन्द्रः, भग्नं गजविषाणम्, कृष्णपिङ्गलाः प्रमदाः
११स्वप्नेऽपि सागरं शुष्कं चन्द्रं च पतितं भुवि।
उपरुद्धां च जगतीं तमसेव समावृताम्॥In the dream I saw the ocean dried up and the moon fallen to the earth, and the world beset and covered over as though with darkness.
१२औपवाह्यस्य नागस्य विषाणं शकलीकृतम्।
सहसा चापि संशान्ता ज्वलिता जातवेदसः॥The tusk of the king's own riding elephant was splintered, and fires that had been blazing were suddenly quenched.
१३अवदीर्णां च पृथिवीं शुष्कांश्च विविधान्द्रुमान्।
अहं पश्यामि विध्वस्तान्सधूमांश्चैव पर्वतान्॥I see the earth split open, trees of many kinds withered, and the mountains shattered and smoking.
१४पीठे कार्ष्णायसे चैव निषण्णं कृष्णवाससम्।
प्रहरन्ति स्म राजानं प्रमदाः कृष्णपिङ्गलाः॥And there upon an iron seat, clothed in black, he sat; and women black and tawny were striking the king.
ಸ್ವಪ್ನದ ಎರಡನೆಯ ಭಾಗ ವಿಶ್ವವ್ಯಾಪಿ ಉತ್ಪಾತಗಳಿಂದ ತುಂಬಿದೆ. ‘ಸ್ವಪ್ನದಲ್ಲಿ ಸಮುದ್ರ ಬತ್ತಿಹೋದುದನ್ನೂ, ಚಂದ್ರನು ನೆಲಕ್ಕೆ ಬಿದ್ದುದನ್ನೂ, ಭೂಮಿಯನ್ನು ಕತ್ತಲೆ ಆವರಿಸಿ ಮುಚ್ಚಿದುದನ್ನೂ ಕಂಡೆ.’ ಇವು ಮೂರೂ ಮಹಾಪ್ರಳಯದ ಚಿಹ್ನೆಗಳು — ಸಮುದ್ರದ ಶೋಷಣೆ, ಜ್ಯೋತಿಯ ಪತನ, ಅಂಧಕಾರದ ಆವರಣ. ಅನಂತರ ‘ರಾಜನ ಸವಾರಿಯ ಆನೆಯ ದಂತ ಚೂರುಚೂರಾಯಿತು, ಉರಿಯುತ್ತಿದ್ದ ಅಗ್ನಿಗಳು ಥಟ್ಟನೆ ಆರಿಹೋದವು.’ ರಾಜನ ವಾಹನಗಜದ ದಂತಭಂಗ ರಾಜಶಕ್ತಿಯ ಭಂಗವನ್ನೂ, ಅಗ್ನಿ ಆರಿಹೋಗುವುದು ಯಜ್ಞದ ಮತ್ತು ಕುಲದ ವಿಚ್ಛೇದವನ್ನೂ ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ. ‘ಬಿರಿದ ಭೂಮಿಯನ್ನೂ, ಒಣಗಿದ ನಾನಾ ಮರಗಳನ್ನೂ, ಧ್ವಂಸಗೊಂಡು ಹೊಗೆಯಾಡುತ್ತಿರುವ ಪರ್ವತಗಳನ್ನೂ ನಾನು ಕಾಣುತ್ತಿದ್ದೇನೆ.’ ಇಲ್ಲಿ ‘ಪಶ್ಯಾಮಿ’ (ಕಾಣುತ್ತಿದ್ದೇನೆ) ಎಂಬ ವರ್ತಮಾನಕಾಲದ ಪ್ರಯೋಗದಿಂದ ಕವಿ ತೋರಿಸುತ್ತಾನೆ — ಸ್ವಪ್ನ ಇನ್ನೂ ಅವನ ಕಣ್ಣಮುಂದೆಯೇ ಇದೆ. ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಮತ್ತೆ ರಾಜನು ಕಾಣುತ್ತಾನೆ — ‘ಕಪ್ಪು ಕಬ್ಬಿಣದ ಪೀಠದ ಮೇಲೆ ಕಪ್ಪು ಬಟ್ಟೆ ಧರಿಸಿ ಕುಳಿತಿದ್ದ ಆ ರಾಜನನ್ನು ಕಪ್ಪು ಮತ್ತು ಕಂದುಬಣ್ಣದ ಸ್ತ್ರೀಯರು ಹೊಡೆಯುತ್ತಿದ್ದರು.’ ಕಪ್ಪು ಕಬ್ಬಿಣದ ಪೀಠ, ಕಪ್ಪು ವಸ್ತ್ರ, ಕಪ್ಪು-ಕಂದು ಬಣ್ಣದ ಸ್ತ್ರೀಯರು — ಎಲ್ಲೆಡೆ ಕಪ್ಪುಬಣ್ಣದ ಪುನರಾವರ್ತನೆ ಯಮನ ದಿಕ್ಕನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ. ಈ ಉತ್ಪಾತಗಳು ಕ್ರಮವಾಗಿ ವಿಶ್ವದಿಂದ ರಾಷ್ಟ್ರಕ್ಕೆ, ರಾಷ್ಟ್ರದಿಂದ ರಾಜನಿಗೆ ಸಂಕುಚಿತಗೊಳ್ಳುತ್ತವೆ.
The second part of the dream is full of portents that reach across the world. “In the dream I saw the ocean dried up and the moon fallen to the earth, and the world beset and covered as though with darkness.” These three are signs of the great dissolution: the sea drained, a light of heaven fallen, darkness spread over all. “The tusk of the king's own riding elephant was splintered, and fires that had been blazing were suddenly put out.” The broken tusk of the royal elephant points to the breaking of royal power, and the quenched fires to the breaking off of sacrifice and of the family line. “I see the earth split open, trees of every kind withered, and the mountains shattered and smoking.” He speaks of it in the present, for the dream is still before his eyes. Then the king appears again: “He sat on an iron seat, clothed in black, and women black and tawny were striking him.” Black iron, black clothes, dark women — the repeated black points to the quarter of Yama, lord of death. The portents narrow step by step, from the world to the kingdom and from the kingdom to the king.
४खरयुक्तेन रथेन दक्षिणाभिमुखं प्रयाणम्, राक्षस्याः कर्षणम्, निमित्तस्य फलम्
१५त्वरमाणश्च धर्मात्मा रक्तमाल्यानुलेपनः।
रथेन खरयुक्तेन प्रयातो दक्षिणामुखः॥And in haste that righteous man, wearing red garlands and red unguents, set out southward in a chariot yoked with asses.
१६प्रहसन्तीव राजानं प्रमदा रक्तवासिनी।
प्रकर्षन्ती मया दृष्टा राक्षसी विकृतानना॥And I saw a woman clothed in red, a rākṣasī of hideous face, laughing as she dragged the king away.
१७एवमेतन्मया दृष्टमिमां रात्रिं भयावहाम्।
अहं रामोऽथवा राजा लक्ष्मणो वा मरिष्यति॥This is what I saw on this night of terror. Either I, or Rāma, or the king, or Lakṣmaṇa is going to die.
१८नरो यानेन यः स्वप्ने खरयुक्तेन याति हि।
अचिरात्तस्य धूम्राग्रं चितायां सम्प्रदृश्यते॥For when a man is seen in a dream travelling in a carriage drawn by asses, the smoke of his pyre is soon seen rising.
ಸ್ವಪ್ನದ ಕೊನೆಯ ದೃಶ್ಯ ಅತ್ಯಂತ ಸ್ಪಷ್ಟವಾದ ಅಮಂಗಳ — ‘ಕೆಂಪು ಹೂಮಾಲೆ ಧರಿಸಿ ಕೆಂಪು ಲೇಪನ ಹಚ್ಚಿಕೊಂಡ ಆ ಧರ್ಮಾತ್ಮನು ಕತ್ತೆಗಳನ್ನು ಹೂಡಿದ ರಥದಲ್ಲಿ ದಕ್ಷಿಣಾಭಿಮುಖವಾಗಿ ಅವಸರದಿಂದ ಹೊರಟನು.’ ಕೆಂಪು ಹೂಮಾಲೆ, ಕೆಂಪು ಲೇಪನ, ಕತ್ತೆಗಳನ್ನು ಹೂಡಿದ ರಥ, ದಕ್ಷಿಣ ದಿಕ್ಕು — ಎಲ್ಲವೂ ಪ್ರೇತಯಾತ್ರೆಯ ಲಕ್ಷಣಗಳು; ದಕ್ಷಿಣವೇ ಯಮನ ದಿಕ್ಕು. ‘ಕೆಂಪು ವಸ್ತ್ರ ಧರಿಸಿದ, ವಿಕಾರ ಮುಖದ, ರಾಕ್ಷಸಿಯಂತಿದ್ದ ಯಾವಳೋ ಒಬ್ಬ ಸ್ತ್ರೀ ನಗುತ್ತಿರುವವಳಂತೆ ರಾಜನನ್ನು ಎಳೆದೊಯ್ಯುತ್ತಿರುವುದನ್ನು ನಾನು ಕಂಡೆ.’ ಅನಂತರ ಭರತನು ತಾನೇ ತೀರ್ಮಾನವನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ: ‘ಹೀಗೆ ಈ ಭಯಾನಕ ರಾತ್ರಿಯಲ್ಲಿ ನಾನು ಇದನ್ನು ಕಂಡೆ; ನಾನಾಗಲಿ, ರಾಮನಾಗಲಿ, ರಾಜನಾಗಲಿ, ಲಕ್ಷ್ಮಣನಾಗಲಿ ಸಾಯುವನು.’ ಅನಂತರ ಅವನು ನಿಮಿತ್ತಶಾಸ್ತ್ರದ ನಿಯಮವನ್ನು ಉದ್ಧರಿಸುತ್ತಾನೆ: ‘ಯಾವ ಮನುಷ್ಯನು ಸ್ವಪ್ನದಲ್ಲಿ ಕತ್ತೆಗಳನ್ನು ಹೂಡಿದ ವಾಹನದಲ್ಲಿ ಹೋಗುವನೋ, ಅವನ ಚಿತೆಯ ಹೊಗೆ ಬೇಗನೆ ಕಾಣಿಸಿಕೊಳ್ಳುವುದು.’ ಹೀಗೆ ಭರತನು ಸ್ವಪ್ನವನ್ನು ವರ್ಣಿಸುವುದು ಮಾತ್ರವಲ್ಲ, ಅದರ ಫಲವನ್ನೂ ತಿಳಿದಿದ್ದಾನೆ; ಆದರೂ ಯಾರು ಸಾಯುವರು ಎಂದು ನಿಶ್ಚಯಿಸಲಾರ. ಇದೇ ನಾಟಕೀಯ ವ್ಯಂಗ್ಯದ ಸಿದ್ಧಿ — ತಂದೆ ಸತ್ತಿದ್ದಾನೆಂದು ಓದುಗನಿಗೆ ತಿಳಿದಿದೆ, ಭರತನು ಮಾತ್ರ ಶಂಕಿಸುತ್ತಿದ್ದಾನೆ. ‘ಧರ್ಮಾತ್ಮಾ’ ಎಂಬ ವಿಶೇಷಣದಿಂದ ಕವಿ ನೆನಪಿಸುತ್ತಾನೆ — ಧರ್ಮಾತ್ಮನಾದವನಿಗೂ ಈ ಗತಿ ಎಂಬುದೇ ಕರುಣೆ.
The last scene of the dream is the plainest omen of all. “In haste that righteous man, wearing red garlands and red unguents, set out southward in a chariot yoked with asses.” Red garlands, red unguents, a chariot drawn by asses and the southern direction are all marks of the journey of the dead, for the south is Yama's quarter. “And I saw a woman clothed in red, like a rākṣasī with a hideous face, laughing as she dragged the king away.” Then Bharata drew the conclusion himself: “This is what I saw on this night of terror. Either I, or Rāma, or the king, or Lakṣmaṇa is going to die.” And he cited the rule of omens: “When a man is seen in a dream riding in a carriage drawn by asses, the smoke of his pyre is soon seen rising.” So Bharata not only told the dream but knew what it portended, and still he could not tell who was to die. Here the dramatic irony is complete: the reader knows the father is dead, while Bharata only fears it. And by calling the king “that righteous man” the poet moves us to pity that even a righteous man should come to such an end.
५अहेतुकं भयम्, स्वरभ्रंशः, कान्तिहानिः, अन्तिमः वंशस्थश्लोकः
१९एतन्निमित्तं दीनोऽहं न वचः प्रतिपूजये।
शुष्यतीव च मे कण्ठो न स्वस्थमिव मे मनः॥That is why I am wretched, and why I do not honour your words. My throat seems to be drying up, and my mind seems not to be my own.
२०न पश्यामि भयस्थानं भयं चैवोपधारये।
भ्रष्टश्च स्वरयोगो मे छाया चापगता मम।
जुगुप्सु इव चात्मानं न च पश्यामि कारणम्॥I can see nothing to fear, and yet I am seized with fear. My voice has lost its pitch and the brightness has gone from me; I seem to loathe my very self, and I cannot find the reason.
२१इमां च दुःस्वप्नगतिं निशम्य हि त्वनेकरूपामवितर्कितां पुरा।
भयं महत्तुद्हृदयान्न याति मे विचिन्त्य राजानमचिन्त्यदर्शनम्॥Having heard this run of evil dreams, of many shapes and never imagined before, and thinking upon the king seen in a form past all thinking, that great fear will not leave my heart.”
ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಭರತನು ತನ್ನ ಈಗಿನ ಮನಃಸ್ಥಿತಿಯನ್ನು ವರ್ಣಿಸುತ್ತಾನೆ. ‘ಈ ಕಾರಣದಿಂದ ನಾನು ದೀನನಾಗಿದ್ದೇನೆ, ಆದ್ದರಿಂದ ನಿಮ್ಮ ಮಾತುಗಳನ್ನು ನಾನು ಆದರಿಸುತ್ತಿಲ್ಲ. ನನ್ನ ಗಂಟಲು ಒಣಗುತ್ತಿರುವಂತಿದೆ, ನನ್ನ ಮನಸ್ಸು ಅಸ್ವಸ್ಥವಾಗಿರುವಂತಿದೆ.’ ಅನಂತರ ಇಪ್ಪತ್ತನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ — ಈ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿರುವ ಏಕೈಕ ಆರು ಪಾದಗಳ ಶ್ಲೋಕ — ಅವನು ಮೂರು ಅರ್ಧಗಳಲ್ಲಿ ತನ್ನ ಸ್ಥಿತಿಯನ್ನು ಸ್ಪಷ್ಟಪಡಿಸುತ್ತಾನೆ: ‘ಭಯಕ್ಕೆ ಕಾರಣವನ್ನು ಕಾಣುತ್ತಿಲ್ಲ, ಆದರೂ ಭಯವನ್ನು ಅನುಭವಿಸುತ್ತಿದ್ದೇನೆ. ನನ್ನ ಸ್ವರ ತಪ್ಪಿಹೋಗಿದೆ, ನನ್ನ ಮುಖಕಾಂತಿಯೂ ಮರೆಯಾಗಿದೆ. ನನ್ನ ಬಗ್ಗೆಯೇ ನನಗೆ ಹೇಸಿಗೆಯಾಗುತ್ತಿರುವಂತಿದೆ, ಕಾರಣ ಮಾತ್ರ ಕಾಣುತ್ತಿಲ್ಲ.’ ಕಾರಣವಿಲ್ಲದ ಭಯವನ್ನೇ ಇಲ್ಲಿ ವರ್ಣಿಸಲಾಗಿದೆ — ಭಯದ ವಿಷಯ ತಿಳಿದಾಗ ಪ್ರತೀಕಾರ ಸಾಧ್ಯ; ತಿಳಿಯದಿದ್ದಾಗ ಮನಸ್ಸು ಆಶ್ರಯವಿಲ್ಲದೆ ಅಲೆಯುತ್ತದೆ. ಕೊನೆಯ ಶ್ಲೋಕ ವಂಶಸ್ಥ ವೃತ್ತದಲ್ಲಿ ಮುಕ್ತಾಯಗೊಳಿಸುತ್ತದೆ: ‘ಹಿಂದೆಂದೂ ಊಹಿಸದ, ಅನೇಕ ರೂಪಗಳ ಈ ದುಃಸ್ವಪ್ನದ ಗತಿಯನ್ನು ಕಂಡು, ಕಲ್ಪನೆಗೂ ನಿಲುಕದ ಸ್ಥಿತಿಯಲ್ಲಿದ್ದ ರಾಜನನ್ನು ಚಿಂತಿಸಿ, ಆ ಮಹಾಭಯ ನನ್ನ ಹೃದಯದಿಂದ ತೊಲಗುತ್ತಿಲ್ಲ.’ ಈ ಮಾತಿನೊಡನೆಯೇ ಸರ್ಗ ಮುಗಿಯುತ್ತದೆ; ಮುಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ದೂತರು ಪ್ರವೇಶಿಸಿ ಉಡುಗೊರೆಗಳೊಡನೆ ವಸಿಷ್ಠನ ಸಂದೇಶವನ್ನು ಭರತನಿಗೆ ನಿವೇದಿಸುತ್ತಾರೆ, ಭರತನು ಅಯೋಧ್ಯೆಗೆ ಹೊರಡಲು ಸಿದ್ಧನಾಗುತ್ತಾನೆ. ‘ಛಾಯಾ ಅಪಗತಾ’ (ಕಾಂತಿ ಮರೆಯಾಯಿತು) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಮುಖಕಾಂತಿಯ ಹಾನಿಯನ್ನು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ, ಇದನ್ನು ಶಾಸ್ತ್ರದಲ್ಲಿ ಅರಿಷ್ಟಲಕ್ಷಣವೆಂದು ಪರಿಗಣಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ.
At the end Bharata described his present state of mind. “This is why I am wretched, and why I do not respond to your words. My throat seems to be drying up and my mind is not at ease. I can see nothing to fear, and yet fear has hold of me. My voice has lost its tone and the brightness has left my face; I seem to loathe my own self, and I cannot find the reason.” What is described is fear without a cause: when the object of fear is known, one can guard against it, but when it is not, the mind wanders with nothing to hold on to. The fading of the face's brightness is itself counted among the signs of approaching misfortune. He closed with these words: “Having seen this run of evil dreams, in many shapes never imagined before, and thinking of the king seen in a form beyond all imagining, I cannot drive this great fear from my heart.” With that the sarga ends; in the next, the messengers come in, present their gifts and deliver Vasiṣṭha's message, and Bharata makes ready to set out for Ayodhyā.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्येऽयोध्याकाण्डे एकोनसप्ततितमः सर्गः॥ ६९॥
ಪದವಿವರಣೆ
ಕಠಿಣ ಪದಗಳ ಸಂಧಿ, ಸಮಾಸ, ವಿಭಕ್ತಿ, ಅರ್ಥ.
- सन्धिः
- राज + अधिराज → राजाधिराज — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + अ = आ)
- समासः
- राज्ञाम् अधिराजः — षष्ठीतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- षष्ठी, एकवचनम्
- सन्धिः
- परि + अतप्यत → पर्यतप्यत — यण्सन्धिः (इ + अ = य् + अ)
- समासः
- समासः नास्ति — ‘परि’ इति उपसर्गः, ‘तप्’ धातोः लङ्लकारस्य आत्मनेपदरूपम्
- विभक्तिः
- क्रियापदम्, लङ्, प्रथमपुरुषः, एकवचनम्
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति — ‘तप्’ धातोः शानच्प्रत्ययान्तम्
- समासः
- समासः नास्ति
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम् (‘तम्’ इत्यस्य विशेषणम्)
- सन्धिः
- प्रिय + वादिन् → प्रियवादिन् — सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- प्रियं वदन्ति इति — उपपदतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- प्रथमा, बहुवचनम् (‘वयस्याः’ इत्यस्य विशेषणम्)
- सन्धिः
- वि + नयिष्यन्तः → विनयिष्यन्तः — सन्धिकार्यं नास्ति (इकारात् परः नकारः)
- समासः
- समासः नास्ति — ‘वि’ इति उपसर्गः, ‘नी’ धातोः लृडन्तं शतृप्रत्ययान्तं रूपम्
- विभक्तिः
- प्रथमा, बहुवचनम्
- सन्धिः
- लासयन्ति + अपि → लासयन्त्यपि — यण्सन्धिः (इ + अ = य् + अ)
- समासः
- समासः नास्ति
- विभक्तिः
- क्रियापदम्, लट्, प्रथमपुरुषः, बहुवचनम्
- सन्धिः
- प्र + अहृष्यत → प्राहृष्यत — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + अ = आ)
- समासः
- समासः नास्ति — ‘प्र’ इति उपसर्गः, ‘हृष्’ धातोः लङ्लकारस्य रूपम्
- विभक्तिः
- क्रियापदम्, लङ्, प्रथमपुरुषः, एकवचनम् (‘न’ इत्यनेन निषिद्धम्)
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- गोष्ठ्यां हास्यानि — सप्तमीतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- द्वितीया, बहुवचनम्
- सन्धिः
- परि + उपासीन → पर्युपासीन — यण्सन्धिः (इ + उ = य् + उ)
- समासः
- समासः नास्ति — ‘परि’ ‘उप’ इति उपसर्गौ, ‘आस्’ धातोः शानच्प्रत्ययान्तम्
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्
- सन्धिः
- न + अनुमोदसे → नानुमोदसे — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + अ = आ)
- समासः
- समासः नास्ति — ‘अनु’ इति उपसर्गः, ‘मुद्’ धातोः आत्मनेपदरूपम्
- विभक्तिः
- क्रियापदम्, लट्, मध्यमपुरुषः, एकवचनम्
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति — ‘दीन’ इत्यस्मात् ष्यञ्प्रत्यये वृद्धिः
- समासः
- समासः नास्ति — तद्धितान्तं भाववाचकं पदम्
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्
- सन्धिः
- मूर्ध + ज → मूर्धज — सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- मुक्ताः मूर्धजाः यस्य सः — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम् (‘पितरम्’ इत्यस्य विशेषणम्)
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- अद्रेः शिखरम् — षष्ठीतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- पञ्चमी, एकवचनम्
- सन्धिः
- गो + मय → गोमय — सन्धिकार्यं नास्ति; मुद्रणे ‘गोमये ह्रदे’ इति पृथक् पदे, न समासः
- समासः
- समासः नास्ति — ‘गो’ इत्यस्मात् मयट्प्रत्ययान्तं पदम्, ‘ह्रदे’ इत्यस्य विशेषणम्
- विभक्तिः
- सप्तमी, एकवचनम्
- सन्धिः
- अधस् + शिरस् → अधःशिरस् — सकारस्य विसर्गः (शकारे परे विसर्गः तिष्ठति)
- समासः
- अधः शिरः यस्य सः — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्
- सन्धिः
- अभि + अक्त → अभ्यक्त — यण्सन्धिः (इ + अ = य् + अ); सर्व + अङ्ग → सर्वाङ्ग — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + अ = आ)
- समासः
- अभ्यक्तानि सर्वाङ्गानि यस्य सः — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्
- सन्धिः
- अनु + अगाहत → अन्वगाहत — यण्सन्धिः (उ + अ = व् + अ)
- समासः
- समासः नास्ति — ‘अनु’ इति उपसर्गः, ‘गाह्’ धातोः लङ्लकारस्य आत्मनेपदरूपम्
- विभक्तिः
- क्रियापदम्, लङ्, प्रथमपुरुषः, एकवचनम्
- सन्धिः
- तमसा + इव → तमसेव — गुणसन्धिः (आ + इ = ए)
- समासः
- समासः नास्ति — ‘तमस्’ इत्यस्य तृतीयैकवचनम्, ‘इव’ इति अव्ययम्
- विभक्तिः
- तृतीया, एकवचनम् + अव्ययम्
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति — ‘उपवाह्य’ इत्यस्मात् अण्प्रत्यये वृद्धिः (उ → औ)
- समासः
- समासः नास्ति — तद्धितान्तं पदम्
- विभक्तिः
- षष्ठी, एकवचनम् (‘नागस्य’ इत्यस्य विशेषणम्)
- सन्धिः
- शकल + ई (च्विप्रत्ययः) → शकली — अभूततद्भावे ईत्वम्
- समासः
- शकलं न भूत्वा शकलं कृतम् — च्व्यन्तः गतिसमासः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम् (‘विषाणम्’ इत्यस्य विशेषणम्)
- सन्धिः
- जात + वेदस् → जातवेदस् — सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- जातं वेदः (धनं ज्ञानं वा) यस्य सः — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- प्रथमा, बहुवचनम्
- सन्धिः
- सह + धूम → सधूम — ‘सह’ इत्यस्य ‘स’ इति आदेशः बहुव्रीहौ
- समासः
- धूमेन सह वर्तमानाः — सहार्थे बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- द्वितीया, बहुवचनम् (‘पर्वतान्’ इत्यस्य विशेषणम्)
- सन्धिः
- कृष्ण + अयस् → कार्ष्णायस — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + अ = आ), पूर्वपदे च अण्प्रत्ययेन वृद्धिः (ऋ → आर्)
- समासः
- कृष्णम् अयः, तेन निर्मितम् — तद्धितान्तः कर्मधारयः
- विभक्तिः
- सप्तमी, एकवचनम् (‘पीठे’ इत्यस्य विशेषणम्)
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- कृष्णाः च पिङ्गलाः च — समाहारद्वन्द्वगर्भः कर्मधारयः
- विभक्तिः
- प्रथमा, बहुवचनम् (‘प्रमदाः’ इत्यस्य विशेषणम्)
- सन्धिः
- माल्य + अनुलेपन → माल्यानुलेपन — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + अ = आ)
- समासः
- रक्तानि माल्यानि अनुलेपनं च यस्य सः — द्वन्द्वगर्भः बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- दक्षिणा दिक् मुखं यस्य सः — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्
- सन्धिः
- विकृत + आनना → विकृतानना — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + आ = आ)
- समासः
- विकृतम् आननं यस्याः सा — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम् (‘राक्षसी’ इत्यस्य विशेषणम्)
- सन्धिः
- भय + आवह → भयावह — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + आ = आ)
- समासः
- भयम् आवहति इति — उपपदतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम् (‘रात्रिम्’ इत्यस्य विशेषणम्)
- सन्धिः
- धूम्र + अग्र → धूम्राग्र — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + अ = आ)
- समासः
- धूम्रस्य अग्रम् — षष्ठीतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्
- सन्धिः
- दुस् + स्वप्न → दुःस्वप्न — सकारस्य विसर्गः (सकारे परे)
- समासः
- दुःस्वप्नानां गतिः — षष्ठीतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम्
- सन्धिः
- न + चिन्त्य → अचिन्त्य — नञः अकारादेशः
- समासः
- अचिन्त्यं दर्शनं यस्य सः — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम् (‘राजानम्’ इत्यस्य विशेषणम्)