ಸರ್ಗ
ಸೀತೆಯ ಸಹಗಮನದ ಪ್ರಾರ್ಥನೆ
ಪ್ರಣಯಕೋಪದಿಂದ ಪತಿವ್ರತಾಧರ್ಮವನ್ನು ಪ್ರಮಾಣವಾಗಿ ಮುಂದಿಟ್ಟು ಸೀತೆ ಕಾಡಿಗೆ ಜೊತೆಯಲ್ಲಿ ಬರಲು ಯಾಚಿಸುವುದು ಮತ್ತು ಅದಕ್ಕೆ ರಾಮನ ಅನಿಚ್ಛೆ
ಇಪ್ಪತ್ತಾರನೆಯ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ರಾಮನು ಸೀತೆಗೆ ‘ಇಲ್ಲಿಯೇ ವಾಸಿಸಬೇಕು’ ಎಂದು ಹೇಳಿದ್ದನು. ಈ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಪ್ರೀತಿಗೆ ಅರ್ಹಳೂ ಪ್ರಿಯವಾಗಿ ಮಾತನಾಡುವವಳೂ ಆದ ವೈದೇಹಿ ಪ್ರಣಯದಿಂದಲೇ ಕುಪಿತಳಾಗಿ ಪತಿಗೆ ಉತ್ತರಿಸಿದಳು — ‘ರಾಮ, ಈ ಮಾತನ್ನು ನೀನು ನಿಶ್ಚಯವಾಗಿಯೂ ಹಗುರವಾಗಿ ಆಡುತ್ತಿರುವೆ; ನರಶ್ರೇಷ್ಠನೇ, ಅದನ್ನು ಕೇಳಿದರೆ ನನಗೆ ನಗೆಪಾಟಲಿನದಾಗಿಯೇ ತೋರುತ್ತದೆ. ಶಸ್ತ್ರಾಸ್ತ್ರಗಳನ್ನು ಬಲ್ಲ ವೀರರಾದ ರಾಜಪುತ್ರರಿಗೆ ಅನುಚಿತವೂ ಅಪಕೀರ್ತಿಕರವೂ ಆದ, ನೀನು ಆಡಿದ ಈ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಲೇಬಾರದು.’ ಇಲ್ಲಿ ‘ಪ್ರಣಯದಿಂದಲೇ ಕುಪಿತಳಾಗಿ’ ಎಂಬ ಪದವು ಮಾರ್ಮಿಕವಾದುದು — ಕೋಪವು ದ್ವೇಷದಿಂದ ಹುಟ್ಟಿದುದಲ್ಲ, ಸ್ನೇಹದಿಂದ ಹುಟ್ಟಿದುದು. ಅನಂತರ ಅವಳು ಶಾಸ್ತ್ರಪ್ರಮಾಣವನ್ನೇ ಮುಂದಿಡುತ್ತಾಳೆ — ‘ಆರ್ಯಪುತ್ರ, ತಂದೆ, ತಾಯಿ, ಸೋದರ, ಮಗ, ಸೊಸೆ — ಇವರು ತಮ್ಮ ತಮ್ಮ ಪುಣ್ಯಗಳನ್ನು ಅನುಭವಿಸುತ್ತಾ ತಮ್ಮ ತಮ್ಮ ಭಾಗ್ಯವನ್ನು ಹೊಂದುತ್ತಾರೆ; ಪುರುಷಶ್ರೇಷ್ಠನೇ, ಪತಿಯ ಭಾಗ್ಯವನ್ನಾದರೋ ಪತ್ನಿಯೊಬ್ಬಳೇ ಪಡೆಯುತ್ತಾಳೆ. ಆದ್ದರಿಂದಲೇ ನನಗೂ ‘ಕಾಡಿನಲ್ಲಿ ವಾಸಿಸಬೇಕು’ ಎಂಬ ಆದೇಶವಾಗಿದೆ. ತಂದೆಯಲ್ಲ, ಮಗನಲ್ಲ, ತಾನಲ್ಲ, ತಾಯಿಯಲ್ಲ, ಸಖಿಯರಲ್ಲ — ಈ ಲೋಕದಲ್ಲಿಯೂ ಪರಲೋಕದಲ್ಲಿಯೂ ನಾರಿಯರಿಗೆ ಪತಿಯೊಬ್ಬನೇ ಸದಾ ಗತಿ.’ ಇದರಿಂದ ಅವಳು ಯಾಚಿಸುವುದಿಲ್ಲ, ತನ್ನ ಅಧಿಕಾರವನ್ನೇ ಪ್ರತಿಪಾದಿಸುತ್ತಾಳೆ; ವನವಾಸವು ಅವಳಿಗೆ ಅನುಗ್ರಹವಲ್ಲ, ಧರ್ಮಸಿದ್ಧವಾದ ಪಾಲು. ಇಲ್ಲಿ ಸೀತೆಯ ಮಾತಿನ ಕ್ರಮ ಶಾಸ್ತ್ರೀಯವಾದುದು — ಮೊದಲು ಅವಳು ರಾಮನ ಮಾತನ್ನು ನಿಂದಿಸುತ್ತಾಳೆ, ಅನಂತರ ಸಾಮಾನ್ಯ ನಿಯಮವನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಾಳೆ, ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಆ ನಿಯಮದಿಂದ ತನ್ನ ನಿಷ್ಕರ್ಷವನ್ನು ಸಾಧಿಸುತ್ತಾಳೆ. ‘ತಮ್ಮ ಪುಣ್ಯಗಳನ್ನು ಅನುಭವಿಸುತ್ತಾ’ ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಅವಳು ಕರ್ಮಸಿದ್ಧಾಂತವನ್ನೇ ಆಶ್ರಯಿಸುತ್ತಾಳೆ — ಪ್ರತಿಯೊಬ್ಬರೂ ತಾವು ಮಾಡಿದುದರ ಫಲವನ್ನು ಅನುಭವಿಸುತ್ತಾರೆ, ಪತ್ನಿಯಾದರೋ ಪತಿಯ ಭಾಗ್ಯದೊಂದಿಗೇ ಬಂಧಿತಳು. ಆದ್ದರಿಂದ ರಾಮನ ವನವಾಸವು ಅವಳದೂ ವನವಾಸ, ಪ್ರತ್ಯೇಕ ನಿರ್ಣಯದ ವಿಷಯವಲ್ಲ.
ಅನಂತರ ಸೀತೆ ಹೇಳುತ್ತಾಳೆ — ‘ರಾಘವ, ನೀನು ಇಂದೇ ದುರ್ಗಮವಾದ ಕಾಡಿಗೆ ಹೊರಟಿದ್ದರೆ, ನಾನು ದರ್ಭೆ ಮುಳ್ಳುಗಳನ್ನು ತುಳಿಯುತ್ತಾ ನಿನ್ನ ಮುಂದೆ ನಡೆಯುತ್ತೇನೆ. ಕುಡಿದು ಉಳಿದ ನೀರನ್ನು ಚೆಲ್ಲುವಂತೆ ಅಸೂಯೆಯನ್ನೂ ರೋಷವನ್ನೂ ಹೊರಗೆಸೆದು, ವೀರನೇ, ನಿಶ್ಶಂಕೆಯಿಂದ ನನ್ನನ್ನು ಕರೆದೊಯ್ಯು; ನನ್ನಲ್ಲಿ ಯಾವ ಪಾಪವೂ ಇಲ್ಲ.’ ಅನಂತರ ಅವಳು ಅರಮನೆಯ ಶಿಖರಗಳು, ವಿಮಾನಗಳು ಮತ್ತು ಆಕಾಶಸಂಚಾರಕ್ಕಿಂತಲೂ ಪತಿಯ ಪಾದಗಳ ನೆರಳೇ ಶ್ರೇಷ್ಠ ಎನ್ನುತ್ತಾಳೆ — ‘ಎಲ್ಲ ಅವಸ್ಥೆಗಳಲ್ಲಿಯೂ ಸ್ತ್ರೀಗೆ ಪತಿಯ ಪಾದಗಳ ನೆರಳೇ ವಿಶಿಷ್ಟವಾದುದು.’ ಮತ್ತೆ — ‘ತಾಯಿಯೂ ತಂದೆಯೂ ನನಗೆ ನಾನಾ ಬಗೆಯಲ್ಲಿ ಬುದ್ಧಿ ಹೇಳಿದ್ದಾರೆ; ಈಗ ನಾನು ಹೇಗೆ ನಡೆದುಕೊಳ್ಳಬೇಕೆಂದು ನನಗೆ ಹೇಳುವ ಅಗತ್ಯವಿಲ್ಲ. ನಾನಾ ಮೃಗಗಣಗಳಿಂದ ತುಂಬಿದ, ಹುಲಿಗಳ ಹಿಂಡುಗಳು ವಾಸಿಸುವ, ಮನುಷ್ಯರಿಲ್ಲದ ದುರ್ಗಮ ಕಾಡಿಗೆ ನಾನು ಹೋಗುತ್ತೇನೆ. ತಂದೆಯ ಮನೆಯಲ್ಲಿದ್ದಂತೆಯೇ ಕಾಡಿನಲ್ಲಿಯೂ ಸುಖವಾಗಿ ವಾಸಿಸುವೆನು; ಮೂರು ಲೋಕಗಳನ್ನೂ ಚಿಂತಿಸದೆ ಪತಿವ್ರತವನ್ನೇ ಚಿಂತಿಸುತ್ತಾ.’ ಇಲ್ಲಿ ‘ತಾಯಿಯೂ ತಂದೆಯೂ ನನಗೆ ಬುದ್ಧಿ ಹೇಳಿದ್ದಾರೆ’ ಎಂಬ ವಾಕ್ಯದಿಂದ ಕನ್ಯಾದಾನದ ಕಾಲದಲ್ಲಿಯೇ ತವರುಮನೆಯಲ್ಲಿ ಅವಳಿಗೆ ಸಹಧರ್ಮಚರ್ಯೆಯನ್ನು ಉಪದೇಶಿಸಲಾಗಿತ್ತು ಎಂದು ಅವಳು ಸೂಚಿಸುತ್ತಾಳೆ; ಆದ್ದರಿಂದ ರಾಮನ ಉಪದೇಶವು ಅವಳಿಗೆ ಹೊಸದಲ್ಲ. ‘ಎಲ್ಲ ಅವಸ್ಥೆಗಳಲ್ಲಿಯೂ ಪತಿಯ ಪಾದಗಳ ನೆರಳೇ ವಿಶಿಷ್ಟ’ ಎಂಬ ಶ್ಲೋಕವು ಈ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಅತ್ಯಂತ ಪ್ರಸಿದ್ಧವಾದುದು; ಇದರಿಂದ ಸೀತೆ ಐಶ್ವರ್ಯದ ಎಲ್ಲ ಬಗೆಗಳನ್ನೂ — ಅರಮನೆಯ ಶಿಖರ, ವಿಮಾನ, ಆಕಾಶಸಂಚಾರ — ಒಂದು ತಕ್ಕಡಿಯಲ್ಲಿಟ್ಟು, ಇನ್ನೊಂದರಲ್ಲಿ ಕೇವಲ ಪತಿಯ ಪಾದಸನ್ನಿಧಿಯನ್ನು ಇಟ್ಟು, ಅದನ್ನೇ ಹೆಚ್ಚು ಭಾರವುಳ್ಳದ್ದೆಂದು ಎಣಿಸುತ್ತಾಳೆ. ‘ನಿಶ್ಶಂಕೆಯಿಂದ ಕರೆದೊಯ್ಯು’ ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಅವಳು ರಾಮನ ಶಂಕೆಯನ್ನೇ ತೊಲಗಿಸಲು ಬಯಸುತ್ತಾಳೆ.
ಅನಂತರ ಸೀತೆ ವನಜೀವನದ ಚಿತ್ರವನ್ನೇ ವರ್ಣಿಸುತ್ತಾಳೆ — ‘ನಿಯಮನಿಷ್ಠಳಾಗಿ, ಬ್ರಹ್ಮಚಾರಿಣಿಯಾಗಿ, ನಿತ್ಯವೂ ನಿನ್ನ ಶುಶ್ರೂಷೆ ಮಾಡುತ್ತಾ, ಜೇನಿನ ಕಂಪುಳ್ಳ ಕಾಡುಗಳಲ್ಲಿ ನಿನ್ನೊಡನೆ ವಿಹರಿಸುವೆನು. ರಾಮ, ಕಾಡಿನಲ್ಲಿ ಇತರ ಜನರನ್ನೂ ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿ ಪಾಲಿಸಲು ನೀನು ಸಮರ್ಥ; ಮಾನದನೇ, ಇನ್ನು ನನ್ನ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ಹೇಳುವುದೇನಿದೆ? ಅಂಥ ನಾನು ಇಂದು ನಿನ್ನೊಡನೆ ಕಾಡಿಗೆ ಹೋಗುತ್ತೇನೆ, ಸಂಶಯವಿಲ್ಲ; ಮಹಾಭಾಗ, ಸಿದ್ಧಳಾಗಿರುವ ನನ್ನನ್ನು ತಡೆಯಲು ಸಾಧ್ಯವಿಲ್ಲ. ನಿತ್ಯವೂ ಹಣ್ಣು ಗೆಡ್ಡೆಗಳನ್ನೇ ತಿನ್ನುವವಳಾಗುವೆನು, ಸಂಶಯವಿಲ್ಲ; ಸದಾ ನಿನ್ನೊಡನೆ ವಾಸಿಸುತ್ತಾ ನಿನಗೆ ದುಃಖವನ್ನುಂಟುಮಾಡೆನು. ನಿನ್ನ ಮುಂದೆ ನಡೆಯುವೆನು, ನೀನು ಉಂಡ ಮೇಲೆ ನಾನು ಉಣ್ಣುವೆನು. ಧೀಮಂತನಾದ ನಾಥನೇ, ನಿನ್ನೊಡನೆ ಎಲ್ಲೆಡೆಯೂ ನಿರ್ಭೀತಳಾಗಿ ಪರ್ವತಗಳನ್ನೂ ಕೊಳಗಳನ್ನೂ ಸರೋವರಗಳನ್ನೂ, ಹಂಸಗಳು ಕಾರಂಡವಗಳಿಂದ ತುಂಬಿದ, ಚೆನ್ನಾಗಿ ಅರಳಿದ ಕಮಲಸರೋವರಗಳನ್ನೂ ಕಾಣಲು ಬಯಸುತ್ತೇನೆ. ವೀರನಾದ ನಿನ್ನೊಡನೆ ಕೂಡಿ ಸುಖಿಯಾಗಿ ಅವುಗಳನ್ನು ಕಾಣಲು ಬಯಸುವೆನು; ನಿತ್ಯವೂ ನಿನ್ನನ್ನು ಅನುಸರಿಸುತ್ತಾ ಅವುಗಳಲ್ಲಿ ಸ್ನಾನಮಾಡುವೆನು.’ ಈ ವರ್ಣನೆ ಕೇವಲ ವಿಲಾಸವಲ್ಲ; ಇದರಿಂದ ಸೀತೆ ಕಾಡು ತನಗೆ ಭಯದ ಸ್ಥಳವಲ್ಲ, ಪತಿಯೊಡನೆ ವಿಹರಿಸುವ ಭೂಮಿಯೇ ಎಂದು ತೋರಿಸುತ್ತಾಳೆ. ‘ಹಣ್ಣು ಗೆಡ್ಡೆಗಳನ್ನು ತಿನ್ನುವವಳು’ ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಅವಳು ಕಷ್ಟವನ್ನೂ ಸ್ವೇಚ್ಛೆಯಿಂದ ಸ್ವೀಕರಿಸುತ್ತಾಳೆ. ಇಲ್ಲಿ ಏಳು ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ಸೀತೆ ವನಜೀವನದ ಎರಡು ಮುಖಗಳನ್ನು ವರ್ಣಿಸುತ್ತಾಳೆ — ಸೇವೆಯ ಮುಖ (ಶುಶ್ರೂಷೆ, ಬ್ರಹ್ಮಚರ್ಯ, ಹಣ್ಣು ಗೆಡ್ಡೆಗಳ ಆಹಾರ, ಪತಿಯ ನಂತರ ಊಟ) ಮತ್ತು ಆನಂದದ ಮುಖ (ಪರ್ವತದರ್ಶನ, ಸರೋವರವಿಹಾರ, ಕಮಲಸರೋವರಗಳಲ್ಲಿ ಸ್ನಾನ). ಇದರಿಂದ ವನವಾಸವು ತನಗೆ ಶಿಕ್ಷೆಯಲ್ಲ, ಅದನ್ನು ತಾನು ಮನೋರಥದ ರೂಪದಲ್ಲಿಯೇ ಕಾಣುತ್ತೇನೆ ಎಂದು ಅವಳು ತೋರಿಸುತ್ತಾಳೆ. ‘ಧೀಮಂತನಾದ ನಾಥನಾದ ನಿನ್ನೊಡನೆ ನಿರ್ಭೀತಳಾಗಿ’ ಎಂಬ ಪದಗಳಿಂದ ಅವಳು ತನ್ನ ನಿರ್ಭಯತೆಯ ಕಾರಣವನ್ನೂ ಸೂಚಿಸುತ್ತಾಳೆ — ಪತಿಯೇ ರಕ್ಷಕ.
ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಸೀತೆ ನಿಶ್ಚಯದ ಮಾತುಗಳನ್ನಾಡುತ್ತಾಳೆ — ‘ವಿಶಾಲನೇತ್ರನೇ, ನಿನ್ನೊಡನೆ ಪರಮಾನಂದದಿಂದ ವಿಹರಿಸುವೆನು. ಹೀಗೆ ಸಾವಿರಾರು ವರ್ಷಗಳಾಗಲಿ ನೂರು ವರ್ಷಗಳಾಗಲಿ ನಿನ್ನೊಡನೆ ವಾಸಿಸುತ್ತಾ ಕಾಲ ಕಳೆದುದೇ ನನಗೆ ತಿಳಿಯದು; ಸ್ವರ್ಗವೂ ನನಗೆ ಬೇಕಿಲ್ಲ. ರಾಘವ, ನಿನ್ನನ್ನು ಬಿಟ್ಟು ಸ್ವರ್ಗದಲ್ಲಿ ವಾಸವಾಗುವುದಾದರೂ, ನರವ್ಯಾಘ್ರನೇ, ಅದನ್ನೂ ನಾನು ಬಯಸುವುದಿಲ್ಲ. ಹತ್ತುಸಾವಿರ ಮೃಗಗಳಿಂದಲೂ ಕಪಿಗಳು ಆನೆಗಳಿಂದಲೂ ಕೂಡಿದ ಅತಿ ದುರ್ಗಮವಾದ ಕಾಡಿಗೆ ನಾನು ಹೋಗುವೆನು; ನಿನ್ನ ಪಾದಗಳನ್ನೇ ಹಿಡಿದುಕೊಂಡು, ನಿನ್ನ ಒಪ್ಪಿಗೆ ಪಡೆದವಳಾಗಿ ಅಲ್ಲಿ ತಂದೆಯ ಮನೆಯಲ್ಲಿರುವಂತೆ ವಾಸಿಸುವೆನು. ಅನನ್ಯಭಾವವುಳ್ಳ, ನಿನ್ನಲ್ಲಿ ಅನುರಕ್ತಚಿತ್ತಳಾದ, ನಿನ್ನಿಂದ ಅಗಲಿದರೆ ಸಾಯಲು ನಿಶ್ಚಯಿಸಿರುವ ನನ್ನನ್ನು ಕರೆದೊಯ್ಯು; ನನ್ನ ಯಾಚನೆಯನ್ನು ಚೆನ್ನಾಗಿ ನೆರವೇರಿಸು; ನನ್ನಿಂದ ನಿನಗೆ ಭಾರವಾಗದು.’ ‘ಗುರುತಾ’ ಎಂದರೆ ಭಾರ — ‘ನಾನು ನಿನಗೆ ಹೊರೆಯಾಗುವುದಿಲ್ಲ’ ಎಂಬ ಕೊನೆಯ ವಾಕ್ಯವು ಅತ್ಯಂತ ಕರುಣಾಜನಕವಾದುದು. ಆದರೂ ನರಶ್ರೇಷ್ಠನು ಹಾಗೆ ಹೇಳುತ್ತಿದ್ದ ಧರ್ಮವತ್ಸಲೆಯಾದ ಸೀತೆಯನ್ನು ಕರೆದೊಯ್ಯಲು ಬಯಸಲಿಲ್ಲ; ಬದಲಿಗೆ ಅವನು ವನವಾಸದ ದುಃಖವನ್ನು ವರ್ಣಿಸುತ್ತಾ ಅವಳನ್ನು ತಡೆಯಲು ಬಹಳ ಮಾತನಾಡಿದನು. ಇದರಿಂದ ಸರ್ಗವು ಮುಂದಿನ ಇಪ್ಪತ್ತೆಂಟನೆಯ ಸರ್ಗವನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ; ಅಲ್ಲಿ ರಾಮನು ಕಾಡಿನ ದೋಷಗಳನ್ನು ವಿಸ್ತಾರವಾಗಿ ಹೇಳುವನು. ‘ನಿನ್ನನ್ನು ಬಿಟ್ಟು ಸ್ವರ್ಗವೂ ನನಗೆ ರುಚಿಸದು’ ಎಂಬ ಮಾತು ಸೀತೆಯ ನಿಶ್ಚಯದ ಪರಾಕಾಷ್ಠೆ; ಇದರಿಂದ ಅವಳು ಇಹಲೋಕದ ಮತ್ತು ಪರಲೋಕದ ಸುಖಗಳೆರಡನ್ನೂ ಪತಿಯ ಸಾನ್ನಿಧ್ಯಕ್ಕಿಂತ ಕಡಿಮೆಯೆಂದು ಎಣಿಸುತ್ತಾಳೆ. ‘ಸಾಯಲು ನಿಶ್ಚಯಿಸಿರುವ’ ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಅವಳು ಕೊನೆಯ ಸಾಧನವನ್ನೂ ಸೂಚಿಸುತ್ತಾಳೆ. ಆದರೂ ರಾಮನು ಒಪ್ಪುವುದಿಲ್ಲ — ಇದೇ ಈ ಸರ್ಗದ ಅಪೂರ್ಣತೆ; ಇದು ಇಪ್ಪತ್ತೆಂಟನೆಯ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ರಾಮನ ದೀರ್ಘವಾದ ವನದೋಷವರ್ಣನೆಯಿಂದ ಮುಂದುವರಿಯುತ್ತದೆ.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्येऽयोध्याकाण्डे सप्तविंशः सर्गः॥ २७॥