ಸರ್ಗ
ಸೀತೆಗೆ ವನವಾಸದ ನಿವೇದನೆ
ವಿಷಣ್ಣನಾದ ರಾಮನನ್ನು ಕಂಡು ಸೀತೆಯ ಪ್ರಶ್ನೆ, ರಾಮನು ವರಗಳ ವೃತ್ತಾಂತವನ್ನು ಹೇಳುವುದು ಮತ್ತು ಮನೆಯಲ್ಲಿಯೇ ಉಳಿಯುವಂತೆ ಸೀತೆಗೆ ಕರ್ತವ್ಯಗಳನ್ನು ಉಪದೇಶಿಸುವುದು
ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಕೌಸಲ್ಯೆ ರಾಮನಿಗಾಗಿ ಸ್ವಸ್ತಿವಾಚನ ಮಾಡಿದಳು. ಇಲ್ಲಿ ತಾಯಿಯಿಂದ ಸ್ವಸ್ತ್ಯಯನವನ್ನು ಮಾಡಿಸಿಕೊಂಡ ಅವನು ಕೌಸಲ್ಯೆಗೆ ನಮಸ್ಕರಿಸಿ, ಧರ್ಮಿಷ್ಠ ಮಾರ್ಗದಲ್ಲಿ ನೆಲೆನಿಂತು ಕಾಡಿನ ಕಡೆಗೆ ಹೊರಟನು. ಜನರಿಂದ ತುಂಬಿದ ರಾಜಮಾರ್ಗವನ್ನು ಬೆಳಗಿಸುತ್ತಾ ಆ ರಾಜಪುತ್ರನು ತನ್ನ ಗುಣವತ್ತೆಯಿಂದ ಜನರ ಹೃದಯಗಳನ್ನು ಕಡೆದನೋ ಎಂಬಂತಿತ್ತು — ಇಂಥ ಗುಣವಂತನನ್ನು ಕಾಡಿಗೆ ಕಳುಹಿಸಲಾಗುತ್ತಿದೆಯಲ್ಲ ಎಂದು ಪೌರರ ಮನಸ್ಸು ವ್ಯಥೆಗೊಂಡು ಅವನನ್ನು ಕಂಡು ಅವರ ಹೃದಯಗಳು ಕಲಕಿಹೋದವು. ತಪಸ್ವಿನಿಯಾದ ವೈದೇಹಿಯಾದರೋ ಅದೆಲ್ಲವನ್ನೂ ಕೇಳಿರಲಿಲ್ಲ; ಅವಳ ಹೃದಯದಲ್ಲಿ ಆ ಯೌವರಾಜ್ಯಾಭಿಷೇಕವೇ ಇತ್ತು. ಕೃತಜ್ಞಳೂ ಹರ್ಷಚಿತ್ತಳೂ ರಾಜಧರ್ಮಗಳನ್ನು ಬಲ್ಲವಳೂ ಆದ ಆ ರಾಜಪುತ್ರಿ ದೇವಕಾರ್ಯವನ್ನು ಮುಗಿಸಿ ಪತಿಯನ್ನು ಎದುರುನೋಡುತ್ತಿದ್ದಳು. ಇಲ್ಲಿ ಕವಿ ವೈರುಧ್ಯವನ್ನೇ ತೋರಿಸುತ್ತಾನೆ — ಹೊರಗೆ ನಗರ ಶೋಕಾಕುಲ, ಅಂತಃಪುರದಲ್ಲಿ ಸೀತೆ ಹರ್ಷದಿಂದ ಅಭಿಷೇಕವನ್ನು ಎದುರುನೋಡುತ್ತಿದ್ದಾಳೆ. ಅನಂತರ ರಾಮನು ಸಂತೋಷಗೊಂಡ ಜನರಿಂದ ತುಂಬಿದ, ಚೆನ್ನಾಗಿ ಅಲಂಕೃತವಾದ ತನ್ನ ಮನೆಯನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸಿದನು; ನಾಚಿಕೆಯಿಂದ ಸ್ವಲ್ಪ ತಲೆತಗ್ಗಿಸಿದ್ದನು. ಆಗ ಸೀತೆ ಥಟ್ಟನೆ ಎದ್ದು ನಡುಗುತ್ತಾ, ಶೋಕದಿಂದ ಸಂತಪ್ತನಾದ, ಚಿಂತೆಯಿಂದ ಇಂದ್ರಿಯಗಳು ಕಲಕಿದ ಆ ಪತಿಯನ್ನು ಕಂಡಳು. ಅವಳನ್ನು ಕಂಡು ಧರ್ಮಾತ್ಮನಾದ ರಾಘವನು ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿದ್ದ ಆ ಶೋಕವನ್ನು ತಡೆಯಲಾಗಲಿಲ್ಲ; ಆದ್ದರಿಂದ ಆ ಶೋಕವು ಪ್ರಕಟವಾಯಿತು. ‘ವಿವೃತತಾಂ ಗತಃ’ (ಬಯಲಾಯಿತು) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಸೀತೆಯನ್ನು ಕಾಣುವವರೆಗೂ ರಾಮನು ಶೋಕವನ್ನು ಮುಚ್ಚಿಟ್ಟಿದ್ದನು ಎಂಬುದು ಸೂಚಿತವಾಗುತ್ತದೆ. ‘ಆಮಮಂಥ ಇವ’ (ಕಡೆದನೋ ಎಂಬಂತೆ) ಎಂಬ ಉತ್ಪ್ರೇಕ್ಷೆ ಮನನೀಯ — ಗುಣವತ್ತೆಯಿಂದ ಹೃದಯಗಳ ಮಥನ; ಸಮುದ್ರಮಥನದಿಂದ ಕ್ಷೋಭೆಯುಂಟಾದಂತೆ ರಾಮನನ್ನು ಕಂಡು ಪೌರರ ಚಿತ್ತಕ್ಷೋಭೆ. ‘ಕೇಳಿರಲಿಲ್ಲ’ ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಕವಿ ಸೀತೆಯ ಅಜ್ಞಾನವನ್ನೇ ಕರುಣರಸದ ಬೀಜವನ್ನಾಗಿ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ — ಹರ್ಷದಿಂದ ಅಭಿಷೇಕವನ್ನು ಎದುರುನೋಡುತ್ತಿರುವವಳೇ ಮರುಕ್ಷಣದಲ್ಲಿ ವನವಾಸದ ಸುದ್ದಿಯನ್ನು ಕೇಳುವಳು. ‘ದೇವಕಾರ್ಯವನ್ನು ಮುಗಿಸಿ’ ಎಂಬುದು ಅವಳು ನಿತ್ಯಕರ್ಮನಿಷ್ಠಳು ಎಂಬುದನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ; ‘ರಾಜಧರ್ಮಗಳನ್ನು ಬಲ್ಲವಳು’ ಎಂಬುದು ಅವಳ ಶಾಸ್ತ್ರಜ್ಞಾನವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ; ಇದರಿಂದಲೇ ಮುಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಅವಳು ಪತಿವ್ರತಾಧರ್ಮವನ್ನು ಪ್ರಮಾಣವಾಗಿ ಮುಂದಿಡಲು ಸಮರ್ಥಳಾಗುವಳು. ಇಪ್ಪತ್ತಾರನೆಯ ಸರ್ಗದ ಮೊದಲ ಭಾಗವು ಹೀಗೆ ಎರಡು ಲೋಕಗಳ ಸಂಧಿಯನ್ನೇ ಸ್ಥಾಪಿಸುತ್ತದೆ — ಹೊರಗೆ ರಾಜಮಾರ್ಗದಲ್ಲಿ ಶೋಕಮಗ್ನರಾದ ಪೌರರು, ಅಂತಃಪುರದಲ್ಲಿ ಏನೂ ತಿಳಿಯದೆ ಎದುರುನೋಡುತ್ತಿರುವ ಸೀತೆ; ಇವರಿಬ್ಬರ ನಡುವೆ ಎರಡೂ ಕಡೆ ತನ್ನ ಶೋಕವನ್ನು ಮುಚ್ಚಿಡುತ್ತಿರುವ ರಾಮ. ಏಳನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಆ ಮುಚ್ಚಿಡುವಿಕೆ ಮುರಿಯುತ್ತದೆ.
ಬಣ್ಣಗೆಟ್ಟ ಮುಖವುಳ್ಳ, ಬೆವರಿದ, ಅಸಹನೆಯಿಂದ ಕೂಡಿದ ಅವನನ್ನು ಕಂಡು ದುಃಖದಿಂದ ಸಂತಪ್ತಳಾದ ಸೀತೆ ಕೇಳುತ್ತಾಳೆ — ‘ಪ್ರಭು, ಈಗ ಇದೇನು? ಇಂದು ಬೃಹಸ್ಪತಿ ಅಧಿದೇವತೆಯಾಗಿರುವ ಶುಭವಾದ ಪುಷ್ಯಯೋಗವೆಂದು ಪ್ರಾಜ್ಞರಾದ ಬ್ರಾಹ್ಮಣರು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ; ಅದು ಅಭಿಷೇಕಕ್ಕೆ ಯೋಗ್ಯವಾದುದು; ಇಂಥ ದಿನದಲ್ಲಿ ಯಾವ ಕಾರಣದಿಂದ ನೀನು ಖಿನ್ನನಾಗಿರುವೆ?’ ಅನಂತರ ಅವಳು ಅಭಿಷೇಕದ ಒಂದೊಂದು ಚಿಹ್ನೆಯನ್ನೂ ಅವುಗಳ ಅಭಾವದ ರೂಪದಲ್ಲಿ ಎಣಿಸುತ್ತಾಳೆ — ‘ನೂರು ಕಡ್ಡಿಗಳುಳ್ಳ, ನೀರಿನ ನೊರೆಯಂತೆ ಬೆಳ್ಳಗಿರುವ ಛತ್ರದಿಂದ ಮರೆಯಾದ ನಿನ್ನ ಸುಂದರ ಮುಖವು ಶೋಭಿಸುತ್ತಿಲ್ಲ. ಚಂದ್ರನಂತೆಯೂ ಹಂಸದಂತೆಯೂ ಬೆಳಗುವ ಶ್ರೇಷ್ಠವಾದ ಎರಡು ಚಾಮರಗಳಿಂದ ಕಮಲದಂತಹ ಕಣ್ಣುಗಳುಳ್ಳ ನಿನ್ನ ಮುಖಕ್ಕೆ ಗಾಳಿ ಬೀಸಲಾಗುತ್ತಿಲ್ಲ. ವಾಗ್ಮಿಗಳಾದ ವಂದಿಗಳು, ಸೂತರು, ಮಾಗಧರು ಸಂತೋಷದಿಂದ ಮಂಗಳಗೀತೆಗಳಿಂದ ನಿನ್ನನ್ನು ಸ್ತುತಿಸುತ್ತಿರುವುದು ಇಂದು ಕಾಣುತ್ತಿಲ್ಲ. ವೇದಪಾರಂಗತರಾದ ಬ್ರಾಹ್ಮಣರು ಮೂರ್ಧಾಭಿಷಿಕ್ತನಾದ ನಿನ್ನ ತಲೆಯ ಮೇಲೆ ವಿಧಿಯಂತೆ ಜೇನು ಮೊಸರುಗಳನ್ನು ಸುರಿಯುತ್ತಿಲ್ಲ. ಅಲಂಕೃತರಾದ ಎಲ್ಲ ಪ್ರಜೆಗಳು, ಶ್ರೇಣಿಗಳ ಮುಖ್ಯಸ್ಥರು, ಪುರಜನರು ಮತ್ತು ಜಾನಪದರು ನಿನ್ನನ್ನು ಹಿಂಬಾಲಿಸಲು ಬಯಸುತ್ತಿಲ್ಲ. ಚಿನ್ನದ ಆಭರಣಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದ ವೇಗಶಾಲಿಗಳಾದ ನಾಲ್ಕು ಕುದುರೆಗಳನ್ನು ಹೂಡಿದ ಶ್ರೇಷ್ಠವಾದ ಪುಷ್ಪರಥವು ನಿನ್ನ ಮುಂದೆ ಏಕೆ ಸಾಗುತ್ತಿಲ್ಲ? ಎಲ್ಲ ಲಕ್ಷಣಗಳಿಂದ ಪೂಜಿತವಾದ, ಕಪ್ಪುಮೋಡದಂತೆಯೂ ಪರ್ವತದಂತೆಯೂ ಕಾಣುವ ಶ್ರೀಮಂತ ಆನೆಯು ಪ್ರಯಾಣದಲ್ಲಿ ಮುಂದೆ ಕಾಣುತ್ತಿಲ್ಲ. ಚಿನ್ನದಿಂದ ಚಿತ್ರಿತವಾದ ಭದ್ರಾಸನವನ್ನು ಮುಂದಿಟ್ಟುಕೊಂಡು ಮುಂದೆ ಸಾಗುವ ಮುಂದಾಳನ್ನೂ ನಾನು ಕಾಣುತ್ತಿಲ್ಲ. ಅಭಿಷೇಕವು ಸಿದ್ಧವಾಗಿದೆ, ಆದರೂ ನಿನ್ನ ಮುಖದ ಬಣ್ಣ ಹಿಂದೆಂದೂ ಕಾಣದಂತಿದೆ, ಹರ್ಷವೂ ಕಾಣುತ್ತಿಲ್ಲ — ಇದೇನು?’ ಈ ಪ್ರಶ್ನಮಾಲೆ ಕಾವ್ಯದಲ್ಲಿ ಪ್ರಸಿದ್ಧವಾದುದು — ಅಭಾವಗಳನ್ನೇ ಎಣಿಸುತ್ತಾ ಅವಳು ವಾಸ್ತವಸ್ಥಿತಿಯನ್ನು ಮುಟ್ಟುತ್ತಾಳೆ. ಈ ಪ್ರಶ್ನಮಾಲೆಯಲ್ಲಿ ಹತ್ತಕ್ಕೂ ಹೆಚ್ಚು ಅಭಿಷೇಕದ ಅಂಗಗಳನ್ನು ಎಣಿಸಲಾಗಿದೆ — ಛತ್ರ, ಚಾಮರಗಳು, ವಂದಿಸ್ತುತಿ, ಜೇನು ಮೊಸರುಗಳಿಂದ ಮೂರ್ಧಾಭಿಷೇಕ, ಪ್ರಜೆಗಳ ಅನುಗಮನ, ಪುಷ್ಪರಥ, ಮಂಗಳಗಜ, ಭದ್ರಾಸನ ಮತ್ತು ಮುಖಪ್ರಸನ್ನತೆ. ಈ ಎಣಿಕೆ ಕೇವಲ ಅಲಂಕಾರವಲ್ಲ; ಇದರಿಂದ ರಾಜಸೂಯದಂತಹ ಅಭಿಷೇಕಕರ್ಮದ ಸಂಪೂರ್ಣ ವಿಧಿಯೇ ಓದುಗನಿಗೆ ಕಾಣಿಸುತ್ತದೆ. ‘ಬಾರ್ಹಸ್ಪತ ಪುಷ್ಯ’ ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಮುಹೂರ್ತವು ಈಗಲೂ ಶುಭವೇ, ದೋಷವಿರುವುದು ದೈವದಲ್ಲಿ, ಕಾಲದಲ್ಲಲ್ಲ ಎಂಬುದು ಸೂಚಿತವಾಗುತ್ತದೆ. ಸೀತೆ ಶಂಕಿಸುವುದಿಲ್ಲ, ಆಕ್ಷೇಪಿಸುವುದಿಲ್ಲ; ಅವಳು ಕಂಡದ್ದನ್ನೂ ಕಾಣದ್ದನ್ನೂ ತುಲನೆ ಮಾಡುತ್ತಾಳೆ ಅಷ್ಟೆ — ಇದೇ ಅವಳ ವಿವೇಕಶೀಲತೆ. ಹದಿನೆಂಟನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಸೀತೆ ತನ್ನ ಪ್ರಶ್ನಮಾಲೆಯನ್ನು ಮುಗಿಸುತ್ತಾ ಅದೇ ಮೂಲಪ್ರಶ್ನೆಯನ್ನು ಮತ್ತೆ ಕೇಳುತ್ತಾಳೆ — ‘ಅಭಿಷೇಕವು ಸಿದ್ಧವಾಗಿದೆ, ಈಗ ನಿನಗೆ ಇದೇನು?’ ಹೀಗೆ ಪ್ರಶ್ನೆಯು ಎಲ್ಲಿ ಆರಂಭವಾಯಿತೋ ಅಲ್ಲಿಯೇ ಮುಕ್ತಾಯವಾಗುತ್ತದೆ; ಈ ವಲಯರಚನೆ ಕಾವ್ಯದಲ್ಲಿ ಪ್ರಸಿದ್ಧ, ಇದರಿಂದ ಸೀತೆಯ ಆಕುಲತೆ ಇಮ್ಮಡಿಯಾಗುತ್ತದೆ.
ಹೀಗೆ ವಿಲಪಿಸುತ್ತಿದ್ದ ಅವಳಿಗೆ ರಘುನಂದನನು ಹೇಳಿದನು — ‘ಸೀತೆ, ಪೂಜ್ಯನಾದ ತಂದೆ ನನ್ನನ್ನು ಕಾಡಿಗೆ ಕಳುಹಿಸುತ್ತಿದ್ದಾನೆ. ಮಹಾಕುಲದಲ್ಲಿ ಹುಟ್ಟಿದ, ಧರ್ಮವನ್ನು ಬಲ್ಲ, ಧರ್ಮದಲ್ಲಿ ನಡೆಯುವ ಜಾನಕಿ, ಇದು ಇಂದು ನನಗೆ ಯಾವ ಕ್ರಮದಲ್ಲಿ ಬಂದೊದಗಿತೋ ಅದನ್ನು ಕೇಳು. ಸತ್ಯಪ್ರತಿಜ್ಞನಾದ ತಂದೆ ದಶರಥರಾಜನು ಹಿಂದೆ ನನ್ನ ತಾಯಿ ಕೈಕೇಯಿಗೆ ಎರಡು ಮಹಾವರಗಳನ್ನು ಕೊಟ್ಟಿದ್ದನು. ಇಂದು ರಾಜನು ಈ ಅಭಿಷೇಕವನ್ನು ಸಿದ್ಧಗೊಳಿಸಿರುವಾಗ ಅವಳು ಆ ಒಪ್ಪಂದವನ್ನು ಮುಂದೊಡ್ಡಿದಳು; ರಾಜನು ಧರ್ಮದಿಂದಲೇ ಸೋಲಿಸಲ್ಪಟ್ಟನು. ನಾನು ಹದಿನಾಲ್ಕು ವರ್ಷ ದಂಡಕದಲ್ಲಿ ವಾಸಿಸಬೇಕು; ಭರತನನ್ನು ತಂದೆ ಯೌವರಾಜ್ಯಕ್ಕೆ ನಿಯೋಜಿಸಿದ್ದಾನೆ. ನಿರ್ಜನವಾದ ಕಾಡಿಗೆ ಹೊರಟಿರುವ ಅದೇ ನಾನು ನಿನ್ನನ್ನು ಕಾಣಲು ಬಂದಿದ್ದೇನೆ.’ ಅನಂತರ ಅವನು ಸೀತೆಗೆ ಬುದ್ಧಿ ಹೇಳುತ್ತಾನೆ — ‘ಭರತನ ಸಮೀಪದಲ್ಲಿ ಎಂದೂ ನನ್ನನ್ನು ಹೊಗಳಬಾರದು; ಸಂಪತ್ತುಳ್ಳ ಪುರುಷರು ಇತರರ ಹೊಗಳಿಕೆಯನ್ನು ಸಹಿಸುವುದಿಲ್ಲ. ಆದ್ದರಿಂದ ನನ್ನ ಗುಣಗಳನ್ನು ಭರತನ ಮುಂದೆ ಹೇಳಬಾರದು. ನನ್ನ ಬಗ್ಗೆ ನೀನು ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಎಂದೂ ಪ್ರಸ್ತಾಪಿಸಬಾರದು; ಅನುಕೂಲವಾಗಿ ನಡೆದುಕೊಂಡರೆ ಮಾತ್ರ ಅವನ ಬಳಿ ಇರಲು ಸಾಧ್ಯ. ರಾಜನು ಅವನಿಗೆ ಶಾಶ್ವತವಾಗಿ ಯೌವರಾಜ್ಯವನ್ನು ಕೊಟ್ಟಿದ್ದಾನೆ; ಆದ್ದರಿಂದ ಸೀತೆ, ನೀನು ಅವನನ್ನೂ ರಾಜನನ್ನೂ ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಪ್ರಸನ್ನಗೊಳಿಸಬೇಕು. ನಾನೂ ಗುರುವಿನ ಆ ಪ್ರತಿಜ್ಞೆಯನ್ನು ಪಾಲಿಸುತ್ತಾ ಇಂದೇ ಕಾಡಿಗೆ ಹೋಗುತ್ತೇನೆ; ಮನಸ್ವಿನಿ, ಸ್ಥಿರಳಾಗಿರು.’ ಇಲ್ಲಿ ರಾಮನ ಮಾತಿನಲ್ಲಿ ಮೂರು ಅಂಶಗಳಿವೆ — ವೃತ್ತಾಂತದ ನಿವೇದನೆ, ತನ್ನ ಕರ್ತವ್ಯದ ನಿಶ್ಚಯ ಮತ್ತು ಸೀತೆಗೆ ವ್ಯಾವಹಾರಿಕ ಉಪದೇಶ. ‘ಧರ್ಮದಿಂದ ಸೋಲಿಸಲ್ಪಟ್ಟನು’ ಎಂಬ ಪದಜೋಡಿ ಮಾರ್ಮಿಕವಾದುದು — ರಾಜನು ಕೈಕೇಯಿಯಿಂದ ಸೋಲಲಿಲ್ಲ, ತನ್ನದೇ ಧರ್ಮದಿಂದ, ಸತ್ಯಪ್ರತಿಜ್ಞೆಯಿಂದ ಬದ್ಧನಾದನು. ರಾಮನು ಎಲ್ಲಿಯೂ ಕೈಕೇಯಿಯನ್ನು ನಿಂದಿಸುವುದಿಲ್ಲ, ತಂದೆಯನ್ನು ದೂಷಿಸುವುದಿಲ್ಲ; ಘಟನೆಗಳ ಕ್ರಮವನ್ನು ಮಾತ್ರ ಹೇಳುತ್ತಾನೆ. ‘ಸಂಪತ್ತುಳ್ಳ ಪುರುಷರು ಇತರರ ಹೊಗಳಿಕೆಯನ್ನು ಸಹಿಸುವುದಿಲ್ಲ’ ಎಂಬುದು ಲೋಕನೀತಿಯ ಮಾತು; ಇದರಿಂದ ರಾಮನು ಮುಂದಿನ ರಾಜಗೃಹದಲ್ಲಿ ಸುರಕ್ಷಿತವಾದ ನಡವಳಿಕೆಯನ್ನು ಸೀತೆಗೆ ಉಪದೇಶಿಸುತ್ತಾನೆ, ಭರತನ ಮೇಲೆ ದೋಷವನ್ನು ಆರೋಪಿಸುವುದಿಲ್ಲ. ‘ಅದೇ ನಾನು ನಿನ್ನನ್ನು ಕಾಣಲು ಬಂದಿದ್ದೇನೆ’ ಎಂಬ ವಾಕ್ಯದಲ್ಲಿ ‘ಅದೇ ನಾನು’ ಎಂಬ ಪದಜೋಡಿಯಿಂದ ರಾಮನು ತನ್ನ ಬದಲಾದ ಸ್ಥಿತಿಯನ್ನೇ ಸೂಚಿಸುತ್ತಾನೆ — ಬೆಳಿಗ್ಗೆ ಯುವರಾಜನಾಗಿದ್ದವನೇ ಈಗ ಕಾಡಿಗೆ ಹೋಗುವವನು. ಇಪ್ಪತ್ತೆಂಟನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ‘ಮನಸ್ವಿನಿ, ಸ್ಥಿರಳಾಗಿರು’ ಎಂಬ ಸಂಬೋಧನೆಯಿಂದ ಅವನು ಸೀತೆಯ ಧೈರ್ಯವನ್ನೇ ಆಹ್ವಾನಿಸುತ್ತಾನೆ.
ಅನಂತರ ರಾಮನು ವಿಯೋಗದ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಸೀತೆಯ ಆಚಾರವನ್ನು ಉಪದೇಶಿಸುತ್ತಾನೆ — ‘ಕಲ್ಯಾಣಿ, ಪಾಪರಹಿತಳೇ, ಮುನಿಗಳು ವಾಸಿಸುವ ಕಾಡಿಗೆ ನಾನು ಹೋದಮೇಲೆ ನೀನು ವ್ರತೋಪವಾಸಗಳಲ್ಲಿ ನಿರತಳಾಗಿರಬೇಕು. ಬೆಳಿಗ್ಗೆ ಎದ್ದು ವಿಧಿಯಂತೆ ದೇವತೆಗಳ ಪೂಜೆ ಮಾಡಿ, ಜನೇಶ್ವರನಾದ ನನ್ನ ತಂದೆ ದಶರಥನಿಗೆ ನಮಸ್ಕರಿಸಬೇಕು. ನನ್ನ ತಾಯಿ ಕೌಸಲ್ಯೆ ವೃದ್ಧೆ, ಸಂತಾಪದಿಂದ ಕೃಶಳಾದವಳು; ಧರ್ಮವನ್ನೇ ಮುಂದಿಟ್ಟುಕೊಂಡು ಅವಳು ನಿನ್ನಿಂದ ಸಮ್ಮಾನಕ್ಕೆ ಅರ್ಹಳು. ನನ್ನ ಉಳಿದ ತಾಯಂದಿರಿಗೂ ನೀನು ನಿತ್ಯವೂ ನಮಸ್ಕರಿಸಬೇಕು; ಸ್ನೇಹ, ಪ್ರೀತಿ ಮತ್ತು ಪೋಷಣೆಗಳಲ್ಲಿ ನನ್ನ ಎಲ್ಲ ತಾಯಂದಿರೂ ಸಮಾನರೇ. ಭರತ ಶತ್ರುಘ್ನರು ನನಗೆ ಪ್ರಾಣಕ್ಕಿಂತಲೂ ಪ್ರಿಯರು; ಅವರನ್ನು ನೀನು ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಸೋದರರಂತೆಯೂ ಮಕ್ಕಳಂತೆಯೂ ಕಾಣಬೇಕು.’ ಇಲ್ಲಿ ಮೂರು ವಿಷಯಗಳು ಮನನೀಯ — ಮೊದಲನೆಯದು, ರಾಮನು ಸೀತೆಗೆ ಶೋಕವನ್ನಲ್ಲ, ನಿತ್ಯಕರ್ಮವನ್ನು ಉಪದೇಶಿಸುತ್ತಾನೆ; ಎರಡನೆಯದು, ಅವನು ತನ್ನ ತಾಯಿಯನ್ನು ಉಳಿದ ತಾಯಂದಿರಿಗಿಂತ ಮೇಲೆ ಇರಿಸುವುದಿಲ್ಲ, ವಾರ್ಧಕ್ಯ ಮತ್ತು ಸಂತಾಪಗಳಿಂದಾಗಿ ಮಾತ್ರ ಅವಳು ವಿಶೇಷ ಸಮ್ಮಾನಕ್ಕೆ ಅರ್ಹಳು ಎನ್ನುತ್ತಾನೆ; ಮೂರನೆಯದು, ಭರತ ಶತ್ರುಘ್ನರ ಬಗ್ಗೆ ಅವನು ಸ್ವಲ್ಪವೂ ವೈರವನ್ನು ತೋರಿಸುವುದಿಲ್ಲ. ಇದರಿಂದ ರಾಮನ ಸಮಚಿತ್ತತೆಯೂ ಧರ್ಮನಿಷ್ಠೆಯೂ ಪ್ರಕಟವಾಗುತ್ತವೆ. ‘ಕಲ್ಯಮುತ್ಥಾಯ’ ಎಂದರೆ ಬೆಳಗಿನ ಜಾವದಲ್ಲಿ ಎದ್ದು; ‘ವ್ರತೋಪವಾಸಪರಯಾ’ ಎಂದರೆ ನಿಯಮನಿಷ್ಠಳಾಗಿ. ರಾಮನು ಸೀತೆಗೆ ತಪಸ್ಸಿನ ಕ್ಲೇಶವನ್ನು ಆದೇಶಿಸುವುದಿಲ್ಲ, ಗೃಹಸ್ಥಧರ್ಮವನ್ನೇ — ದೇವಪೂಜೆ, ಗುರುವಂದನೆ ಮತ್ತು ಮಾತೃಸೇವೆ. ‘ಸಂತಾಪಕರ್ಶಿತಾ’ ಎಂಬ ವಿಶೇಷಣದಿಂದ ಕೌಸಲ್ಯೆಯ ಸ್ಥಿತಿ ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ; ಆದ್ದರಿಂದ ಅವಳಿಗೆ ವಿಶೇಷ ಸಮ್ಮಾನವನ್ನು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ, ಉಳಿದ ತಾಯಂದಿರು ಕಡಿಮೆ ಎಂಬ ಅರ್ಥದಲ್ಲಲ್ಲ. ‘ಸ್ನೇಹ, ಪ್ರೀತಿ, ಪೋಷಣೆಗಳಲ್ಲಿ ಸಮಾನರು’ ಎಂಬ ವಾಕ್ಯದಿಂದ ರಾಮನು ಮಾತೃಸಾಮ್ಯವನ್ನು ಪ್ರತಿಪಾದಿಸುತ್ತಾನೆ; ಇದು ಅಯೋಧ್ಯಾಕಾಂಡದಲ್ಲೆಲ್ಲ ಮುಂದುವರಿಯುವ ತತ್ತ್ವ. ಮೂವತ್ತಮೂರನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ‘ಪ್ರಾಣಕ್ಕಿಂತಲೂ ಪ್ರಿಯರು’ ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ರಾಮನ ಸೋದರಸ್ನೇಹ ಪ್ರಕಟವಾಗುತ್ತದೆ; ಅದೇ ಕಾರಣದಿಂದ ತಾನು ಕಾಡಿಗೆ ಹೋಗುತ್ತಿದ್ದರೂ ಅವನು ಭರತನ ಬಗ್ಗೆ ಯಾವ ವೈರವನ್ನೂ ಇಟ್ಟುಕೊಂಡಿಲ್ಲ ಎಂಬುದು ಇದರಿಂದ ಸೂಚಿತವಾಗುತ್ತದೆ. ಇದೇ ರಾಮನ ಹಿರಿಮೆ.
ಅನಂತರ ರಾಮನು ಲೌಕಿಕವಾದ ರಾಜನೀತಿಧರ್ಮವನ್ನು ಉಪದೇಶಿಸುತ್ತಾನೆ — ‘ವೈದೇಹಿ, ಭರತನಿಗೆ ಅಪ್ರಿಯವಾದುದನ್ನು ಎಂದೂ ಮಾಡಬಾರದು; ಏಕೆಂದರೆ ಅವನು ಈಗ ದೇಶಕ್ಕೂ ಕುಲಕ್ಕೂ ರಾಜ. ಶೀಲದಿಂದ ಆರಾಧಿಸಲ್ಪಟ್ಟು ಪ್ರಯತ್ನಪೂರ್ವಕವಾಗಿ ಸೇವಿಸಲ್ಪಟ್ಟ ರಾಜರು ಪ್ರಸನ್ನರಾಗುತ್ತಾರೆ, ಅದಕ್ಕೆ ವಿರುದ್ಧವಾದಾಗ ಕುಪಿತರಾಗುತ್ತಾರೆ. ರಾಜರು ಅಹಿತವನ್ನು ಮಾಡುವ ಔರಸಪುತ್ರರನ್ನೂ ತ್ಯಜಿಸುತ್ತಾರೆ, ಸಮರ್ಥರಾದ ಪರರನ್ನೂ ಆದರಿಸುತ್ತಾರೆ.’ ಹೀಗೆ ಹೇಳಿ ಅವನು ಉಪಸಂಹರಿಸುತ್ತಾನೆ — ‘ಕಲ್ಯಾಣಿ, ಅಂಥ ನೀನು ರಾಜನನ್ನು ಅನುಸರಿಸುತ್ತಾ, ಭರತನ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ಧರ್ಮದಲ್ಲಿ ನಿರತಳಾಗಿ, ಸತ್ಯವ್ರತಪರಾಯಣಳಾಗಿ ಇಲ್ಲಿಯೇ ವಾಸಿಸು. ನಾನು ಮಹಾವನಕ್ಕೆ ಹೋಗುತ್ತೇನೆ; ಪ್ರಿಯೆ, ಭಾಮಿನಿ, ನೀನಾದರೋ ಇಲ್ಲಿಯೇ ವಾಸಿಸಬೇಕು. ನೀನು ಯಾರಿಗೂ ಅಪ್ರಿಯವನ್ನು ಮಾಡದಿರುವಂತೆ, ನನ್ನ ಈ ಮಾತನ್ನು ನೀನು ನಡೆಸಬೇಕು.’ ಇದರೊಂದಿಗೆ ಸರ್ಗವು ಮುಕ್ತಾಯವಾಗುತ್ತದೆ. ಇಲ್ಲಿ ಗಮನಿಸಬೇಕು — ರಾಮನು ಸೀತೆಯನ್ನು ಕಾಡಿಗೆ ಕರೆದೊಯ್ಯಲು ಬಯಸುವುದಿಲ್ಲ, ಆದರೆ ಅವಳ ಪ್ರತ್ಯುತ್ತರವು ಇನ್ನೂ ಕೇಳಿಬಂದಿಲ್ಲ; ಆದ್ದರಿಂದ ಮುಂದಿನ ಇಪ್ಪತ್ತೇಳನೆಯ ಸರ್ಗವು ಸೀತೆಯ ಪ್ರತ್ಯುತ್ತರದಿಂದಲೇ ಆರಂಭವಾಗುತ್ತದೆ; ಅಲ್ಲಿ ಅವಳು ಪ್ರಣಯದಿಂದ ಕುಪಿತಳಾಗಿ ಪತಿಯೊಡನೆ ಹೋಗಲು ಪ್ರಾರ್ಥಿಸುತ್ತಾಳೆ. ಕೊನೆಯ ಶ್ಲೋಕವು ವಂಶಸ್ಥ ವೃತ್ತದಲ್ಲಿದೆ; ಇದರಿಂದ ಸರ್ಗದ ಸಮಾಪ್ತಿ ಸೂಚಿತವಾಗುತ್ತದೆ. ‘ಆರಾಧಿತಾ ಹಿ ಶೀಲೇನ’ ಎಂಬ ಶ್ಲೋಕವು ನೀತಿಶಾಸ್ತ್ರದ ಸಾರ — ರಾಜರು ಜನ್ಮದಿಂದಲ್ಲ, ನಡವಳಿಕೆಯಿಂದ ವಶರಾಗುತ್ತಾರೆ. ‘ಔರಸಪುತ್ರರನ್ನೂ ತ್ಯಜಿಸುತ್ತಾರೆ’ ಎಂಬ ಮಾತು ಕಠೋರವಾಗಿ ತೋರುತ್ತದೆ, ಆದರೆ ಅದರಿಂದ ರಾಮನು ತನ್ನ ಈಗಿನ ಸ್ಥಿತಿಯನ್ನೇ ಸೂಕ್ಷ್ಮವಾಗಿ ಸೂಚಿಸುತ್ತಾನೆ — ಔರಸನೂ ಜ್ಯೇಷ್ಠನೂ ಆದ ಮಗನೂ ಇಂದು ತ್ಯಜಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿದ್ದಾನೆ. ಆದರೂ ಅವನು ವಿಲಪಿಸುವುದಿಲ್ಲ, ಸೀತೆಗೆ ಶಿಕ್ಷಣ ನೀಡುತ್ತಾನೆ ಅಷ್ಟೆ. ‘ನೀನು ಯಾರಿಗೂ ಅಪ್ರಿಯವನ್ನು ಮಾಡದಿರುವಂತೆ’ ಎಂಬ ಕೊನೆಯ ಮಾತಿನಲ್ಲಿ ಸೀತೆಯ ಶೀಲವನ್ನೇ ಪ್ರಮಾಣವನ್ನಾಗಿ ಗ್ರಹಿಸಲಾಗಿದೆ — ನೀನು ಸ್ವಭಾವತಃ ಹೇಗೆ ನಡೆಯುತ್ತೀಯೋ ಹಾಗೆಯೇ ನಡೆ ಎಂದು. ಈ ಸರ್ಗದ ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ರಾಮನು ಹೇಳುವುದು ಆಜ್ಞೆಯಲ್ಲ, ಯಾಚನೆಯಂತಿದೆ — ‘ನನ್ನ ಈ ಮಾತನ್ನು ನೀನು ನಡೆಸಬೇಕು’ ಎಂದು. ಆದರೆ ಸೀತೆ ಅದನ್ನು ಒಪ್ಪುವುದಿಲ್ಲ; ಆದ್ದರಿಂದ ಇಪ್ಪತ್ತೇಳನೆಯ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಅವಳ ಪ್ರಣಯಕೋಪ ಪ್ರವರ್ತಿಸುತ್ತದೆ; ಅಲ್ಲಿ ಅವಳು ಪತಿವ್ರತಾಧರ್ಮವನ್ನೇ ಪ್ರಮಾಣವಾಗಿ ಮುಂದಿಟ್ಟು ಸಹಗಮನವನ್ನು ಯಾಚಿಸುತ್ತಾಳೆ.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्येऽयोध्याकाण्डे षड्विंशः सर्गः॥ २६॥