॥वाल्मीकिरामायणम् ಅಯೋಧ್ಯಾಕಾಂಡ · 25ನೇ ಸರ್ಗ

ಅಯೋಧ್ಯಾಕಾಂಡ

ಸರ್ಗ

ಕೌಸಲ್ಯೆಯ ಸ್ವಸ್ತಿವಾಚನ

ರಾಮನ ವನಯಾತ್ರೆಗಾಗಿ ಕೌಸಲ್ಯೆ ಮಂಗಳಕಾಮನೆಯೊಡನೆ ಸ್ವಸ್ತಿವಾಚನ, ಹೋಮ ಮತ್ತು ಆಶೀರ್ವಾದಗಳನ್ನು ಮಾಡುವುದು; ರಾಮನು ನಮಸ್ಕರಿಸಿ ಸೀತೆಯ ಭವನಕ್ಕೆ ತೆರಳುವುದು

ಇಪ್ಪತ್ತನಾಲ್ಕನೆಯ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಕೌಸಲ್ಯೆ ರಾಮನ ವನವಾಸದ ನಿಶ್ಚಯವನ್ನು ತಿಳಿದು ಅವನ ಮಂಗಳಕ್ಕಾಗಿ ಸ್ವಸ್ತಿವಾಚನ ಮಾಡಿಸಲು ಬಯಸಿದಳು. ಈ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಮನಸ್ವಿನಿಯಾದ ರಾಮನ ತಾಯಿ ಶೋಕದಿಂದ ಹುಟ್ಟಿದ ಆ ಆಯಾಸವನ್ನು ಮನಸ್ಸಿನಿಂದ ತೊಲಗಿಸಿ, ಶುದ್ಧ ಜಲದಿಂದ ಆಚಮನ ಮಾಡಿ, ಯಾತ್ರೆಯ ಕಾಲಕ್ಕೆ ತಕ್ಕ ಮಂಗಳಕಾರ್ಯಗಳನ್ನು ನೆರವೇರಿಸಿದಳು. ಅನಂತರ ಅವಳು ಆಶೀರ್ವಚನವನ್ನು ಆರಂಭಿಸಿದಳು — ‘ರಘೂತ್ತಮ, ಈಗ ನಿನ್ನನ್ನು ತಡೆಯಲು ಸಾಧ್ಯವಿಲ್ಲ; ಈಗ ಹೋಗು, ಸಜ್ಜನರ ಮಾರ್ಗದಲ್ಲಿ ನಡೆ, ಬೇಗನೆ ಹಿಂದಿರುಗು.’ ತಾಯಿಯ ಈ ಮೊದಲ ಮಾತೇ ಅವಳ ಧೈರ್ಯವನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ — ಅವಳು ತಡೆಯುವುದಿಲ್ಲ, ಮಾರ್ಗವನ್ನೇ ಹಾರೈಸುತ್ತಾಳೆ. ಅನಂತರ ಅವಳು ಹೇಳುತ್ತಾಳೆ — ‘ರಾಘವಶ್ರೇಷ್ಠನೇ, ನೀನು ಯಾವ ಧರ್ಮವನ್ನು ಪ್ರೀತಿಯಿಂದಲೂ ನಿಯಮದಿಂದಲೂ ಪಾಲಿಸುತ್ತಿರುವೆಯೋ, ಆ ಧರ್ಮವೇ ನಿನ್ನನ್ನು ರಕ್ಷಿಸಲಿ.’ ಇದೇ ಶಾಸ್ತ್ರದ ದೃಷ್ಟಿ — ರಕ್ಷಿಸಲ್ಪಟ್ಟ ಧರ್ಮವು ರಕ್ಷಿಸುತ್ತದೆ. ಮತ್ತೆ ಅವಳು ಹೇಳುತ್ತಾಳೆ — ‘ದೇವಾಲಯಗಳಲ್ಲಿ ಯಾವ ದೇವತೆಗಳಿಗೆ ನೀನು ನಮಸ್ಕರಿಸುತ್ತೀಯೋ, ಅವರು ಮಹರ್ಷಿಗಳೊಡನೆ ಕಾಡಿನಲ್ಲಿ ನಿನ್ನನ್ನು ರಕ್ಷಿಸಲಿ. ಧೀಮಂತನಾದ ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರನು ನಿನಗೆ ಕೊಟ್ಟ ಅಸ್ತ್ರಗಳು ಗುಣಸಂಪನ್ನನಾದ ನಿನ್ನನ್ನು ಸದಾ ರಕ್ಷಿಸಲಿ. ಪಿತೃಶುಶ್ರೂಷೆ, ಮಾತೃಶುಶ್ರೂಷೆ ಮತ್ತು ಸತ್ಯಗಳಿಂದ ರಕ್ಷಿತನಾಗಿ ನೀನು ಚಿರಕಾಲ ಬಾಳು.’ ಅನಂತರ ಅವಳು ಸಮಿಧೆಗಳು, ದರ್ಭೆಗಳು, ಪವಿತ್ರಗಳು, ವೇದಿಗಳು, ದೇವಾಲಯಗಳು, ಬ್ರಾಹ್ಮಣರ ಯಜ್ಞಸ್ಥಳಗಳು, ಪರ್ವತಗಳು, ಮರಗಳು, ಪೊದೆಗಳು, ಸರೋವರಗಳು, ಪಕ್ಷಿಗಳು, ಸರ್ಪಗಳು ಮತ್ತು ಸಿಂಹಗಳನ್ನು ಸಂಬೋಧಿಸಿ — ‘ನರೋತ್ತಮ, ಇವೆಲ್ಲವೂ ನಿನ್ನನ್ನು ರಕ್ಷಿಸಲಿ’ ಎಂದು ಪ್ರಾರ್ಥಿಸುತ್ತಾಳೆ. ಇಲ್ಲಿ ಗಮನಿಸಬೇಕು — ತಾಯಿ ಯಜ್ಞಸಾಧನಗಳನ್ನೂ ಸ್ಥಾವರಗಳನ್ನೂ ಜಂಗಮಗಳನ್ನೂ ಸಮಾನವಾಗಿಯೇ ರಕ್ಷಕರೆಂದು ಎಣಿಸುತ್ತಾಳೆ; ಮಗನು ಎಲ್ಲಿಗೆ ಹೋಗುವನೋ ಅಲ್ಲಿರುವುದೆಲ್ಲವೂ ಅವಳ ದೃಷ್ಟಿಯಲ್ಲಿ ರಕ್ಷಕವಾಗುತ್ತದೆ. ‘ಆಯಾಸ’ ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಕವಿ ಕೇವಲ ದಣಿವನ್ನು ಹೇಳುವುದಿಲ್ಲ, ಶೋಕದಿಂದ ಹುಟ್ಟಿದ ಮಾನಸಿಕ ಕ್ಲೇಶವನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ; ಅದನ್ನು ತೊಲಗಿಸಿದ ಮೇಲೆಯೇ ಅವಳು ಕರ್ಮಕ್ಕೆ ಯೋಗ್ಯಳಾದಳು, ಏಕೆಂದರೆ ಅಶುದ್ಧ ಮನಸ್ಸಿನಿಂದ ಮಂಗಳಕರ್ಮವು ಸಿದ್ಧಿಸುವುದಿಲ್ಲ. ಆದ್ದರಿಂದಲೇ ಮೊದಲು ಜಲಾಚಮನವನ್ನು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ‘ಮನಸ್ವಿನೀ’ ಎಂಬ ವಿಶೇಷಣವೂ ಸಾರ್ಥಕ — ಧೈರ್ಯವನ್ನು ಬಿಡದವಳೇ ಮಗನಿಗೆ ರಕ್ಷೆಯನ್ನು ವಿಧಿಸಬಲ್ಲಳು. ಸರ್ಗದ ಆರಂಭದಲ್ಲಿಯೇ ‘ರಾಮನ ತಾಯಿ ಮಂಗಳಕಾರ್ಯಗಳನ್ನು ಮಾಡಿದಳು’ ಎಂದು ಹೇಳಿ, ಮುಂದಿನ ಭಾಗವೆಲ್ಲವೂ ಆ ಮಂಗಳಕರ್ಮದ ವಿಸ್ತಾರವೇ ಎಂದು ಕವಿ ಸೂಚಿಸುತ್ತಾನೆ. ‘ಸಜ್ಜನರ ಕ್ರಮದಲ್ಲಿ ನಡೆ’ ಎಂಬ ಮಾತಿನಿಂದ ತಾಯಿ ಮಗನಿಗೆ ಕೇವಲ ಕ್ಷೇಮವನ್ನಲ್ಲ, ಆಚಾರಮಾರ್ಗವನ್ನೇ ಉಪದೇಶಿಸುತ್ತಾಳೆ.

ಅನಂತರ ಕೌಸಲ್ಯೆ ದೇವಗಣಗಳನ್ನೂ ಕಾಲವಿಭಾಗಗಳನ್ನೂ ಕ್ರಮವಾಗಿ ಸಂಬೋಧಿಸುತ್ತಾಳೆ. ‘ಸಾಧ್ಯರು, ವಿಶ್ವೇದೇವತೆಗಳು, ಮರುತ್ತುಗಳು, ಮಹರ್ಷಿಗಳು ಮಂಗಳವನ್ನುಂಟುಮಾಡಲಿ; ಧಾತ, ವಿಧಾತ, ಪೂಷ, ಭಗ ಮತ್ತು ಅರ್ಯಮರು ಮಂಗಳವನ್ನುಂಟುಮಾಡಲಿ. ಇಂದ್ರನೇ ಮೊದಲಾದ ಎಲ್ಲ ಲೋಕಪಾಲರು, ಆರು ಋತುಗಳು, ಮಾಸಗಳು, ಸಂವತ್ಸರಗಳು, ರಾತ್ರಿಗಳು, ಹಗಲುಗಳು ಮತ್ತು ಮುಹೂರ್ತಗಳು ನಿನಗೆ ಸದಾ ಮಂಗಳವನ್ನುಂಟುಮಾಡಲಿ. ಮಗನೇ, ಶ್ರುತಿ, ಸ್ಮೃತಿ ಮತ್ತು ಧರ್ಮಗಳು ನಿನ್ನನ್ನು ಎಲ್ಲೆಡೆಯಿಂದ ಕಾಪಾಡಲಿ. ಭಗವಾನ್ ಸ್ಕಂದ, ಬೃಹಸ್ಪತಿಯೊಡನೆ ಸೋಮ, ಸಪ್ತರ್ಷಿಗಳು ಮತ್ತು ನಾರದ ನಿನ್ನನ್ನು ಎಲ್ಲೆಡೆಯಿಂದ ರಕ್ಷಿಸಲಿ. ನಾನು ಸ್ತುತಿಸಿದ ಸಿದ್ಧರು, ದಿಕ್ಕುಗಳು ಮತ್ತು ದಿಕ್ಪಾಲಕರು ಆ ಕಾಡಿನಲ್ಲಿ ನಿನ್ನನ್ನು ನಿತ್ಯವೂ ಕಾಪಾಡಲಿ. ಎಲ್ಲ ಪರ್ವತಗಳು, ಸಮುದ್ರಗಳು, ರಾಜನಾದ ವರುಣ, ದ್ಯುಲೋಕ, ಅಂತರಿಕ್ಷ, ಭೂಮಿ, ಚರಾಚರಗಳೊಡನೆ ವಾಯು, ಎಲ್ಲ ನಕ್ಷತ್ರಗಳು, ದೇವತೆಗಳೊಡನೆ ಗ್ರಹಗಳು, ಹಗಲುರಾತ್ರಿಗಳು ಮತ್ತು ಎರಡು ಸಂಧ್ಯೆಗಳು ಕಾಡನ್ನು ಆಶ್ರಯಿಸಿರುವ ನಿನ್ನನ್ನು ಕಾಪಾಡಲಿ. ಆರು ಋತುಗಳು, ಇತರ ಮಾಸಗಳು, ಸಂವತ್ಸರಗಳು, ಕಲೆಗಳು ಮತ್ತು ಕಾಷ್ಠೆಗಳು ನಿನಗೆ ಸುಖವನ್ನು ನೀಡಲಿ.’ ಇಲ್ಲಿ ಕವಿ ಕಾಲದ ಅತಿಸೂಕ್ಷ್ಮ ಅವಯವಗಳನ್ನೂ — ಕಲೆ, ಕಾಷ್ಠೆ, ಮುಹೂರ್ತಗಳನ್ನೂ — ರಕ್ಷಕರೆಂದು ಎಣಿಸುತ್ತಾನೆ; ಇದರಿಂದ ತಾಯಿಯ ಚಿಂತೆ ಒಂದು ಕ್ಷಣವೂ ನಿಲ್ಲುವುದಿಲ್ಲ ಎಂಬುದು ಸೂಚಿತವಾಗುತ್ತದೆ. ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಅವಳು ಹೇಳುತ್ತಾಳೆ — ‘ಮಹಾವನದಲ್ಲಿ ಮುನಿವೇಷದಲ್ಲಿ ಸಂಚರಿಸುವ ಧೀಮಂತನಾದ ನಿನಗೆ ದೇವತೆಗಳೂ ದೈತ್ಯರೂ ಇಬ್ಬರೂ ಸದಾ ಸುಖದಾಯಕರಾಗಲಿ.’ ದೈತ್ಯರ ಸೌಹಾರ್ದವನ್ನೂ ಬೇಡುವುದು ತಾಯಿಯ ವ್ಯಾಪಕವಾದ ವಾತ್ಸಲ್ಯವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ; ಅವಳು ದೇವತೆಗಳಿಂದ ಮಾತ್ರವಲ್ಲ, ಶತ್ರುಪಕ್ಷದಿಂದಲೂ ಅಭಯವನ್ನು ಯಾಚಿಸುತ್ತಾಳೆ. ‘ಧಾತ ವಿಧಾತ’ ಎಂಬ ಇಬ್ಬರು ದೇವತೆಗಳನ್ನು ಸೃಷ್ಟಿಕರ್ತ ಮತ್ತು ನಿಯಾಮಕರ ರೂಪದಲ್ಲಿ ಗ್ರಹಿಸಲಾಗಿದೆ; ‘ಪೂಷ, ಭಗ, ಅರ್ಯಮ’ ಎಂಬ ಮೂವರು ಆದಿತ್ಯರು ಕ್ರಮವಾಗಿ ದಾರಿಹೋಕರ ರಕ್ಷಕ, ಐಶ್ವರ್ಯದಾತ ಮತ್ತು ಮೈತ್ರಿಯ ಪಾಲಕರೆಂದು ಪ್ರಸಿದ್ಧರು — ಕಾಡಿಗೆ ಹೋಗುವವನು ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಪ್ರಾರ್ಥಿಸಬೇಕಾದವರು ಈ ಮೂವರೇ. ‘ಶ್ರುತಿ, ಸ್ಮೃತಿ, ಧರ್ಮ’ ಎಂಬ ಮೂರನ್ನು ಗ್ರಹಿಸಿರುವುದರಿಂದ ಶಾಸ್ತ್ರವೇ ವನವಾಸಿಯ ಕವಚ ಎಂಬುದು ಸೂಚಿತವಾಗುತ್ತದೆ. ಈ ಒಂಬತ್ತು ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ದೇವತೆಗಳು, ಗ್ರಹಗಳು, ನಕ್ಷತ್ರಗಳು, ಋತುಗಳು, ಮಾಸಗಳು, ಸಂವತ್ಸರಗಳು, ಹಗಲುರಾತ್ರಿಗಳು, ಸಂಧ್ಯೆಗಳು, ಕಲೆಗಳು, ಕಾಷ್ಠೆಗಳು — ಹೀಗೆ ಕ್ರಮವಾಗಿ ಸಂಪೂರ್ಣ ಕಾಲಪುರುಷನನ್ನೇ ರಕ್ಷಕನನ್ನಾಗಿ ಆಹ್ವಾನಿಸಲಾಗಿದೆ.

ಅನಂತರ ಕೌಸಲ್ಯೆ ಕಾಡಿನ ವಿಶಿಷ್ಟ ಭಯಗಳನ್ನು ಹೆಸರಿಸಿ ಅವುಗಳಿಂದ ಅಭಯವನ್ನು ಯಾಚಿಸುತ್ತಾಳೆ. ‘ಮಗೂ, ರೌದ್ರರಾದ, ಕ್ರೂರಕರ್ಮಿಗಳಾದ ರಾಕ್ಷಸರಿಂದಲೂ ಪಿಶಾಚಗಳಿಂದಲೂ ಎಲ್ಲ ಮಾಂಸಾಹಾರಿಗಳಿಂದಲೂ ನಿನಗೆ ಭಯವಾಗದಿರಲಿ. ಕಾಡಿನ ಗಹನಪ್ರದೇಶದಲ್ಲಿ ಕಪ್ಪೆ ಕಪಿಗಳು, ಚೇಳುಗಳು, ಕಚ್ಚುವ ನೊಣಗಳು, ಸೊಳ್ಳೆಗಳು, ಹರಿದಾಡುವ ಜಂತುಗಳು ಮತ್ತು ಕೀಟಗಳು ನಿನಗೆ ಎದುರಾಗದಿರಲಿ. ಮಹಾಗಜಗಳು, ಸಿಂಹಗಳು, ಹುಲಿಗಳು, ಕೋರೆಹಲ್ಲಿನ ಪ್ರಾಣಿಗಳು, ಕರಡಿಗಳು, ಕೊಂಬಿನ ಪ್ರಾಣಿಗಳು ಮತ್ತು ಭಯಂಕರವಾದ ಕಾಡುಕೋಣಗಳು ನಿನಗೆ ದ್ರೋಹ ಮಾಡದಿರಲಿ. ನರಮಾಂಸವನ್ನು ತಿನ್ನುವ ರೌದ್ರರಾದವರೂ ಇತರ ಎಲ್ಲ ಜಾತಿಯ ಜೀವಿಗಳೂ ನನ್ನಿಂದ ಇಲ್ಲಿ ಪೂಜಿಸಲ್ಪಟ್ಟು ನಿನ್ನನ್ನು ಹಿಂಸಿಸದಿರಲಿ.’ ಇಲ್ಲಿ ಮನನೀಯವಾದುದು — ತಾಯಿ ಹಿಂಸ್ರ ಪ್ರಾಣಿಗಳನ್ನೂ ಪೂಜಿಸುತ್ತಾಳೆ, ಶಪಿಸುವುದಿಲ್ಲ; ಇದೇ ಆರ್ಷ ರೀತಿ. ಅನಂತರ ಅವಳು ಹಾರೈಸುತ್ತಾಳೆ — ‘ನಿನ್ನ ಪ್ರಯಾಣಗಳು ಮಂಗಳಕರವಾಗಲಿ, ಪರಾಕ್ರಮಗಳು ಸಿದ್ಧಿಸಲಿ, ಸಕಲ ಸಂಪತ್ತುಗಳೂ ದೊರೆಯಲಿ; ರಾಮ, ಮಗನೇ, ಮಂಗಳವಂತನಾಗಿ ಹೋಗು. ಅಂತರಿಕ್ಷದವರಿಂದಲೂ ಭೂಮಿಯವರಿಂದಲೂ ಎಲ್ಲ ದೇವತೆಗಳಿಂದಲೂ, ನಿನ್ನ ದಾರಿಗೆ ಅಡ್ಡಿಯಾಗುವವರಿಂದಲೂ ಮತ್ತೆ ಮತ್ತೆ ನಿನಗೆ ಮಂಗಳವಾಗಲಿ. ಪೂಜಿಸಲ್ಪಟ್ಟ ಶುಕ್ರ, ಸೋಮ, ಸೂರ್ಯ, ಕುಬೇರ ಮತ್ತು ಯಮರು ದಂಡಕಾರಣ್ಯದಲ್ಲಿ ವಾಸಿಸುವ ನಿನ್ನನ್ನು ಕಾಪಾಡಲಿ. ಸ್ನಾನಾಚಮನದ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಅಗ್ನಿ, ವಾಯು, ಧೂಮ ಮತ್ತು ಋಷಿಗಳ ಬಾಯಿಂದ ಹೊರಟ ಮಂತ್ರಗಳು ನಿನ್ನನ್ನು ಕಾಪಾಡಲಿ. ಸರ್ವಲೋಕಪ್ರಭುವಾದ ಬ್ರಹ್ಮ, ಭೂತಗಳ ಸೃಷ್ಟಿಕರ್ತ, ಋಷಿಗಳು ಮತ್ತು ಉಳಿದ ದೇವತೆಗಳು ವನವಾಸಿಯಾದ ನಿನ್ನನ್ನು ರಕ್ಷಿಸಲಿ.’ ಹೀಗೆ ಅವಳು ಇಡೀ ಜಗತ್ತನ್ನೇ ಮಗನ ರಕ್ಷಣೆಗಾಗಿ ನಿಯೋಜಿಸುತ್ತಾಳೆ. ‘ಕ್ರವ್ಯಾದ’ ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಮಾಂಸ ತಿನ್ನುವ ಎಲ್ಲ ಪ್ರಾಣಿಗಳೂ ಗ್ರಹಿಸಲ್ಪಡುತ್ತವೆ; ‘ಪ್ಲವಗ’ ಎಂದರೆ ಕಪ್ಪೆಗಳು ಮತ್ತು ಕಪಿಗಳು. ಕವಿ ಕ್ರಮವಾಗಿ ಸ್ಥೂಲದಿಂದ ಸೂಕ್ಷ್ಮಕ್ಕೆ ಸಾಗುತ್ತಾನೆ — ಮೊದಲು ರಾಕ್ಷಸರು, ಅನಂತರ ದೊಡ್ಡ ಕಾಡುಮೃಗಗಳು, ಆಮೇಲೆ ಸಣ್ಣ ಕೀಟಗಳು ಮತ್ತು ಕಚ್ಚುವ ನೊಣಗಳು; ಹೀಗೆ ಯಾವ ಬಗೆಯ ಭಯವೂ ಉಳಿಯುವುದಿಲ್ಲ. ‘ಪರಿಪಂಥಿನಃ’ ಎಂದರೆ ಶತ್ರುಗಳು; ಅವರಿಂದಲೂ ಮಂಗಳವನ್ನು ಪ್ರಾರ್ಥಿಸುವುದು ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಮನನೀಯ. ‘ಉಪಸ್ಪರ್ಶನಕಾಲೇ’ ಎಂದರೆ ಸ್ನಾನ ಆಚಮನಗಳ ಸಮಯದಲ್ಲಿ; ಆಗ ವನವಾಸಿಯು ಎಲ್ಲಕ್ಕಿಂತ ಹೆಚ್ಚು ನಿರಾಯುಧನಾಗಿರುತ್ತಾನೆ, ಆದ್ದರಿಂದ ಅಲ್ಲಿಯೇ ವಿಶೇಷ ರಕ್ಷೆಯನ್ನು ಯಾಚಿಸಲಾಗಿದೆ. ‘ನನ್ನಿಂದ ಪೂಜಿಸಲ್ಪಟ್ಟು’ ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಕೌಸಲ್ಯೆ ಹಿಂಸ್ರ ಪ್ರಾಣಿಗಳನ್ನೂ ಮೊದಲೇ ಅರ್ಚಿಸಿದ್ದಳು ಎಂಬುದು ಸೂಚಿತವಾಗುತ್ತದೆ.

ಹೀಗೆ ಹೇಳಿ ವಿಶಾಲನೇತ್ರೆಯೂ ಯಶಸ್ವಿನಿಯೂ ಆದ ಕೌಸಲ್ಯೆ ಹೂಮಾಲೆಗಳಿಂದಲೂ ಗಂಧಗಳಿಂದಲೂ ತಕ್ಕ ಸ್ತುತಿಗಳಿಂದಲೂ ದೇವಗಣಗಳನ್ನು ಅರ್ಚಿಸಿದಳು. ಅನಂತರ ಅವಳು ಅಗ್ನಿಯನ್ನು ತರಿಸಿ, ರಾಮನ ಮಂಗಳಕ್ಕಾಗಿ ಮಹಾತ್ಮನಾದ ಬ್ರಾಹ್ಮಣನಿಂದ ವಿಧಿಪೂರ್ವಕವಾಗಿ ಹೋಮ ಮಾಡಿಸಿದಳು. ತುಪ್ಪ, ಬಿಳಿಯ ಹೂಮಾಲೆಗಳು, ಸಮಿಧೆಗಳು ಮತ್ತು ಸಾಸಿವೆಗಳನ್ನು ಶ್ರೇಷ್ಠ ನಾರಿಯಾದ ಕೌಸಲ್ಯೆ ಒದಗಿಸಿದಳು. ಆ ಉಪಾಧ್ಯಾಯನು ಶಾಂತಿ ಮತ್ತು ಆರೋಗ್ಯವನ್ನು ಉದ್ದೇಶಿಸಿ ವಿಧಿಯಂತೆ ಹೋಮ ಮಾಡಿ, ಹೋಮಮಾಡಿ ಉಳಿದ ಹವಿಸ್ಸಿನಿಂದ ಹೊರಗಿನ ಬಲಿಯನ್ನು ಕಲ್ಪಿಸಿದನು — ಅಂದರೆ ವೇದಿಯ ಹೊರಗೆ ದಿಕ್ಪಾಲಕರಿಗೆ ಬಲಿಯನ್ನು ಅರ್ಪಿಸಿದನು. ಅನಂತರ ಜೇನು, ಮೊಸರು, ಅಕ್ಷತೆ ಮತ್ತು ತುಪ್ಪಗಳಿಂದ ಬ್ರಾಹ್ಮಣರಿಂದ ಸ್ವಸ್ತಿವಾಚನ ಮಾಡಿಸಿ, ಕಾಡಿನಲ್ಲಿ ರಾಮನಿಗಾಗಿ ಸ್ವಸ್ತ್ಯಯನದ ಕ್ರಿಯೆಯನ್ನು ಪಠಿಸುವಂತೆ ಮಾಡಿದಳು. ಆಮೇಲೆ ಯಶಸ್ವಿನಿಯಾದ ರಾಮನ ತಾಯಿ ಆ ಬ್ರಾಹ್ಮಣಶ್ರೇಷ್ಠನಿಗೆ ಅವನು ಬಯಸಿದಷ್ಟು ದಕ್ಷಿಣೆಯನ್ನು ಕೊಟ್ಟಳು. ಇಲ್ಲಿ ಕರ್ಮದ ಕ್ರಮವನ್ನು ಗಮನಿಸಬೇಕು — ಮೊದಲು ದೇವಪೂಜೆ, ಅನಂತರ ಹೋಮ, ಆಮೇಲೆ ಹೊರಗಿನ ಬಲಿ, ಅನಂತರ ಸ್ವಸ್ತಿವಾಚನ, ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ದಕ್ಷಿಣೆ; ಇದೇ ಶಾಸ್ತ್ರೋಕ್ತ ಪರಿಪಾಠ. ಇದಲ್ಲದೆ ‘ಕಾಮ್ಯಾಮ್’ ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ದಕ್ಷಿಣೆಯು ನಿಗದಿತ ಪ್ರಮಾಣದ್ದಲ್ಲ, ಬ್ರಾಹ್ಮಣನ ಇಚ್ಛೆಗೆ ಅನುಸಾರವಾಗಿ ಕೊಡಲ್ಪಟ್ಟಿತು ಎಂಬುದು ಸೂಚಿತವಾಗುತ್ತದೆ — ಮಗನ ಮೇಲಿನ ಪ್ರೀತಿಯಿಂದ ತಾಯಿ ಏನನ್ನೂ ಉಳಿಸಿಕೊಳ್ಳುವುದಿಲ್ಲ. ಹೀಗೆ ಕರ್ಮವನ್ನು ಮುಗಿಸಿ ಅವಳು ರಾಘವನಿಗೆ ಮುಂದೆ ಹೇಳಲಿರುವ ಮಂಗಳವಚನಗಳನ್ನು ಹೇಳಲು ತೊಡಗುತ್ತಾಳೆ. ‘ಸ್ವಸ್ತಿವಾಚ್ಯ’ ಎಂದರೆ ಬ್ರಾಹ್ಮಣರು ಉಚ್ಚರಿಸುವ ಮಂಗಳವಚನ; ‘ಸ್ವಸ್ತ್ಯಯನಕ್ರಿಯೆ’ ಎಂದರೆ ಯಾತ್ರೆಯ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ವಿಹಿತವಾದ ಶಾಂತಿಕರ್ಮ. ಜೇನು, ಮೊಸರು, ಅಕ್ಷತೆ, ತುಪ್ಪ — ಇವು ನಾಲ್ಕು ಮಂಗಳದ್ರವ್ಯಗಳು; ಇವುಗಳಿಂದಲೇ ಬ್ರಾಹ್ಮಣರನ್ನು ಸತ್ಕರಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ‘ಬಾಹ್ಯಬಲಿ’ ಎಂದರೆ ವೇದಿಯ ಹೊರಗೆ ಹತ್ತು ದಿಕ್ಕುಗಳಲ್ಲಿ ಚೆಲ್ಲುವ ಭಾಗ; ಇದರಿಂದ ದಿಕ್ಪಾಲಕರು ತೃಪ್ತರಾಗುತ್ತಾರೆ. ಕೌಸಲ್ಯೆ ತಾನೇ ಹೋಮ ಮಾಡುವುದಿಲ್ಲ, ಬ್ರಾಹ್ಮಣನಿಂದ ಮಾಡಿಸುತ್ತಾಳೆ — ಗೃಹ್ಯಕರ್ಮದಲ್ಲಿ ಸ್ತ್ರೀಯರಿಗೆ ವಿಹಿತವಾದ ಪದ್ಧತಿ ಇದೇ; ಅವಳು ಸಾಮಗ್ರಿಗಳನ್ನು ಒದಗಿಸುವುದನ್ನು ಮಾತ್ರ ತಾನೇ ಮಾಡುತ್ತಾಳೆ.

ಅನಂತರ ಕೌಸಲ್ಯೆ ಪುರಾಣಪ್ರಸಿದ್ಧವಾದ ನಾಲ್ಕು ಮಂಗಳಗಳನ್ನು ಸ್ಮರಿಸಿ, ಅಂಥದೇ ಮಂಗಳವನ್ನು ಮಗನಿಗೆ ಹಾರೈಸುತ್ತಾಳೆ. ‘ಎಲ್ಲ ದೇವತೆಗಳಿಂದ ನಮಸ್ಕರಿಸಲ್ಪಡುವ ಸಹಸ್ರಾಕ್ಷನಾದ ಇಂದ್ರನಿಗೆ ವೃತ್ರನಾಶದ ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿ ಯಾವ ಮಂಗಳವುಂಟಾಯಿತೋ, ಅದು ನಿನಗೆ ಮಂಗಳವಾಗಲಿ. ಹಿಂದೆ ಅಮೃತವನ್ನು ಬಯಸಿ ಹೊರಟ ಸುಪರ್ಣನಾದ ಗರುಡನಿಗಾಗಿ ವಿನತೆ ಯಾವ ಮಂಗಳವನ್ನು ಕಲ್ಪಿಸಿದಳೋ, ಅದು ನಿನಗೆ ಮಂಗಳವಾಗಲಿ. ಅಮೃತೋತ್ಪಾದನೆಯ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ದೈತ್ಯರನ್ನು ಕೊಲ್ಲುತ್ತಿದ್ದ ವಜ್ರಧರನಿಗಾಗಿ ಅದಿತಿ ಯಾವ ಮಂಗಳವನ್ನು ನೀಡಿದಳೋ, ಅದು ನಿನಗೆ ಮಂಗಳವಾಗಲಿ. ಅತುಲತೇಜಸ್ವಿಯಾದ ವಿಷ್ಣು ಮೂರು ಹೆಜ್ಜೆಗಳನ್ನು ಇಡುವಾಗ ಯಾವ ಮಂಗಳವಿತ್ತೋ, ರಾಮ, ಅದು ನಿನಗೆ ಮಂಗಳವಾಗಲಿ. ಋಷಿಗಳು, ಸಾಗರಗಳು, ದ್ವೀಪಗಳು, ವೇದಗಳು, ಲೋಕಗಳು ಮತ್ತು ದಿಕ್ಕುಗಳು ನಿನಗೆ ಮಂಗಳಗಳನ್ನು ನೀಡಲಿ; ಮಹಾಬಾಹುವೇ, ನಿನಗೆ ಶುಭಮಂಗಳವಾಗಲಿ.’ ಇಲ್ಲಿನ ನಾಲ್ಕು ದೃಷ್ಟಾಂತಗಳು ಉದ್ದೇಶಪೂರ್ವಕವಾದವು — ಇಂದ್ರನ ವೃತ್ರವಧೆ ಶತ್ರುವಿಜಯ, ಗರುಡನ ಅಮೃತಾಹರಣ ದುಷ್ಕರಸಾಧನೆ, ಇಂದ್ರನ ದೈತ್ಯವಧೆ ಮತ್ತೊಂದು ವಿಜಯ, ವಿಷ್ಣುವಿನ ತ್ರಿವಿಕ್ರಮ ಮೂರು ಲೋಕಗಳ ವ್ಯಾಪ್ತಿ. ಇವುಗಳಿಂದ ತಾಯಿ ಮಗನಿಗೆ ಕೇವಲ ಕ್ಷೇಮವನ್ನಲ್ಲ, ವಿಜಯವನ್ನೂ ದುಷ್ಕರಸಿದ್ಧಿಯನ್ನೂ ಹಿರಿಮೆಯನ್ನೂ ಯಾಚಿಸುತ್ತಾಳೆ ಎಂಬುದು ಸೂಚಿತವಾಗುತ್ತದೆ. ಹೀಗೆ ಲೌಕಿಕವಾದ ವನವಾಸವನ್ನು ಅವಳು ಪೌರಾಣಿಕ ಮಹತ್ಕಾರ್ಯಗಳೊಡನೆ ತುಲನೆ ಮಾಡುತ್ತಾಳೆ. ‘ಮಂಗಳ’ ಎಂಬ ಪದವು ಐದೂ ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ಮರುಕಳಿಸುತ್ತದೆ; ಈ ಆವೃತ್ತಿ ಪುನರುಕ್ತಿದೋಷವಲ್ಲ, ಮಂತ್ರದಂತೆ ದೃಢೀಕರಣ. ‘ಸುಪರ್ಣ’ ಎಂದರೆ ವಿನತೆಯ ಮಗನಾದ ಗರುಡ; ‘ವಜ್ರಧರ’ ಎಂದರೆ ಅದಿತಿಯ ಮಗನಾದ ಇಂದ್ರ — ಎರಡೂ ಕಡೆ ತಾಯಿಯೇ ಮಗನಿಗೆ ಮಂಗಳವನ್ನು ಮಾಡಿದಳು; ಆದ್ದರಿಂದ ಕೌಸಲ್ಯೆ ತನ್ನ ಕಾರ್ಯವನ್ನು ಅದೇ ದೃಷ್ಟಾಂತಗಳಿಂದ ಸಮರ್ಥಿಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾಳೆ. ‘ಋಷಿಗಳು, ಸಾಗರಗಳು, ದ್ವೀಪಗಳು’ ಎಂಬ ಕೊನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಮೊದಲ ಭಾಗದಲ್ಲಿ ಇಡೀ ವಿಶ್ವವನ್ನು ರಕ್ಷಕವಾಗಿ ಆಹ್ವಾನಿಸಿದಂತೆಯೇ ಮತ್ತೆ ಆಶೀರ್ವಾದ ನೀಡುವಂಥದಾಗಿ ಆಹ್ವಾನಿಸಲಾಗಿದೆ.

ಹೀಗೆ ಹೇಳಿ ವಿಶಾಲನೇತ್ರೆಯಾದ ಆ ಭಾಮಿನಿ ಮಗನ ತಲೆಯ ಮೇಲೆ ಶೇಷಾಕ್ಷತೆಗಳನ್ನಿಟ್ಟು, ರಾಮನಿಗೆ ಗಂಧವನ್ನು ಲೇಪಿಸಿ, ಸುಸಿದ್ಧಾರ್ಥವೂ ಶುಭವೂ ಆದ ವಿಶಲ್ಯಕರಣಿ ಎಂಬ ಮೂಲಿಕೆಯನ್ನು ತೆಗೆದುಕೊಂಡು ರಕ್ಷೆಯನ್ನು ಕಟ್ಟಿದಳು, ಮಂತ್ರಗಳಿಂದ ಅದನ್ನು ಅಭಿಮಂತ್ರಿಸಿದಳು. ವಿಶಲ್ಯಕರಣಿ ಎಂಬುದು ದೇಹದಲ್ಲಿ ನಾಟಿದ ಬಾಣದ ತುದಿಯನ್ನೂ ಗಾಯವನ್ನೂ ಹೋಗಲಾಡಿಸುವ ಮೂಲಿಕೆ; ಅದನ್ನು ರಕ್ಷಾಬಂಧನವಾಗಿ ಕಟ್ಟಿ ತಾಯಿ ಮಗನನ್ನು ಸನ್ನದ್ಧಗೊಳಿಸುತ್ತಾಳೆ. ಅನಂತರ ಅವಳು ದುಃಖಕ್ಕೆ ವಶಳಾಗಿದ್ದರೂ ಹರ್ಷಗೊಂಡವಳಂತೆ ಮಾತನಾಡಿದಳು; ಆದರೆ ಅದು ಮಾತಿನಲ್ಲಿ ಮಾತ್ರವಿತ್ತು, ಭಾವದಲ್ಲಲ್ಲ — ಅವಳ ಮಾತು ತಡವರಿಸುತ್ತಿತ್ತು, ಗದ್ಗದವಾಗಿತ್ತು. ಕವಿ ಇಲ್ಲಿ ತಾಯಿಯ ಅಂತರ್ದ್ವಂದ್ವವನ್ನು ಸೂಕ್ಷ್ಮವಾಗಿ ತೋರಿಸುತ್ತಾನೆ — ಮುಖದಲ್ಲಿ ಹರ್ಷ, ಹೃದಯದಲ್ಲಿ ವಿರಹದ ಭಯ. ಅನಂತರ ಯಶಸ್ವಿನಿಯಾದ ಅವಳು ರಾಮನ ತಲೆಯನ್ನು ಬಾಗಿಸಿ ಆಘ್ರಾಣಿಸಿ ಅಪ್ಪಿಕೊಂಡು ಮಗನಿಗೆ ಹೇಳಿದಳು — ‘ರಾಮ, ನಿನ್ನ ಇಷ್ಟಾರ್ಥಗಳು ಸಿದ್ಧಿಸಲಿ, ಸುಖವಾಗಿ ಹೋಗು. ಕಂದ, ಆರೋಗ್ಯವಂತನಾಗಿ, ಸರ್ವಾರ್ಥಗಳನ್ನೂ ಸಾಧಿಸಿ ಅಯೋಧ್ಯೆಗೆ ಮರಳಿ ಬಂದು ರಾಜಮಾರ್ಗಗಳಲ್ಲಿ ನೆಲೆನಿಂತ ನಿನ್ನನ್ನು ಸುಖವಾಗಿ ಕಾಣುವೆನು.’ ಇಲ್ಲಿ ತಾಯಿಯ ಆಶೆಯೇ ವ್ಯಕ್ತವಾಗಿದೆ — ಅವಳು ವಿಷಾದವನ್ನು ಪ್ರಕಟಿಸುವುದಿಲ್ಲ, ಪುನರಾಗಮನದ ಚಿತ್ರವನ್ನೇ ಮುಂದಿಡುತ್ತಾಳೆ. ಇದೇ ವೀರಮಾತೆಯ ರೀತಿ — ಶೋಕವನ್ನು ಮರೆಮಾಚಿ ಆಶೀರ್ವಾದವನ್ನೇ ನೀಡುವುದು. ‘ಶೇಷಾಃ’ ಎಂದರೆ ದೇವಾರ್ಚನೆಯ ನಂತರ ಉಳಿದು ಮಂಗಳದ್ರವ್ಯವಾಗಿ ತಲೆಯ ಮೇಲೆ ಧರಿಸಲ್ಪಡುವ ಅಕ್ಷತೆಯ ಅಕ್ಕಿ. ‘ಸುಸಿದ್ಧಾರ್ಥಾ’ ಎಂದರೆ ಸಿದ್ಧಾರ್ಥಕಗಳೆಂಬ ಸಾಸಿವೆಗಳೊಡನೆ ಸಂಸ್ಕರಿಸಲ್ಪಟ್ಟದ್ದು, ಫಲದಾಯಕವಾದುದು. ‘ಅಭಿಜಜಾಪ’ ಎಂದರೆ ಮಂತ್ರಗಳನ್ನು ಜಪಿಸಿ ಮೂಲಿಕೆಯನ್ನು ವೀರ್ಯವತಿಯನ್ನಾಗಿ ಮಾಡಿದಳು. ‘ಮಾತಿನಲ್ಲಿ ಮಾತ್ರ, ಭಾವದಲ್ಲಲ್ಲ’ ಎಂಬ ಅರ್ಧಶ್ಲೋಕದಿಂದ ಕವಿ ಸೂಚಿಸುವುದೇ ಈ ಸರ್ಗದ ಮರ್ಮ — ಹೊರಗೆ ಮಂಗಳ, ಒಳಗೆ ವಿರಹಶೋಕ.

ಅನಂತರ ಕೌಸಲ್ಯೆ ಪುನರಾಗಮನದ ಚಿತ್ರವನ್ನೇ ವರ್ಣಿಸುತ್ತಾಳೆ — ‘ದುಃಖದ ಸಂಕಲ್ಪಗಳೆಲ್ಲ ನಾಶವಾಗಿ, ಹರ್ಷದಿಂದ ಬೆಳಗುವ ಮುಖವುಳ್ಳವಳಾಗಿ, ಕಾಡಿನಿಂದ ಮರಳಿ ಬಂದ ನಿನ್ನನ್ನು ಉದಯಿಸಿದ ಪೂರ್ಣಚಂದ್ರನಂತೆ ಕಾಣುವೆನು. ವನವಾಸದಿಂದ ಇಲ್ಲಿಗೆ ಬಂದು, ತಂದೆಯ ಮಾತನ್ನು ಪೂರೈಸಿ, ಭದ್ರಾಸನದಲ್ಲಿ ಕುಳಿತಿರುವ ನಿನ್ನನ್ನು ಮತ್ತೆ ಕಾಣುವೆನು. ಮಂಗಳಗಳಿಂದ ಕೂಡಿ ವನವಾಸದಿಂದ ಇಲ್ಲಿಗೆ ಮರಳಿ ಬಂದು, ನನ್ನ ಸೊಸೆ ಸೀತೆಯ ಬಯಕೆಗಳನ್ನು ನಿತ್ಯವೂ ಹೆಚ್ಚಿಸುತ್ತಾ ಬಾಳು; ಈಗ ಹೋಗು.’ ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಅವಳು ಹೇಳುತ್ತಾಳೆ — ‘ರಾಘವ, ನಾನು ಅರ್ಚಿಸಿದ ಶಿವನೇ ಮೊದಲಾದ ದೇವಗಣಗಳು, ಮಹರ್ಷಿಗಳು, ಭೂತಗಣಗಳು, ದೇವತೆಗಳು, ನಾಗಗಳು ಮತ್ತು ದಿಕ್ಕುಗಳು ಬಹುಕಾಲಕ್ಕಾಗಿ ಕಾಡಿಗೆ ಹೊರಟಿರುವ ನಿನ್ನ ಹಿತವನ್ನು ಬಯಸಲಿ.’ ಹೀಗೆ ಕಣ್ಣೀರಿನಿಂದ ತುಂಬಿದ ಕಣ್ಣುಗಳುಳ್ಳ ಅವಳು ವಿಧಿಯಂತೆ ಸ್ವಸ್ತ್ಯಯನವನ್ನು ಮುಗಿಸಿ ರಾಘವನಿಗೆ ಪ್ರದಕ್ಷಿಣೆ ಮಾಡಿದಳು, ಮತ್ತೆ ಮತ್ತೆ ನೋಡಿ ಅವನನ್ನು ಅಪ್ಪಿಕೊಂಡಳು. ಆ ದೇವಿಯಿಂದ ಪ್ರದಕ್ಷಿಣೆ ಮಾಡಲ್ಪಟ್ಟ ಮಹಾಯಶಸ್ವಿಯಾದ ರಾಘವನು ತಾಯಿಯ ಪಾದಗಳನ್ನು ಮತ್ತೆ ಮತ್ತೆ ಒತ್ತಿ ನಮಸ್ಕರಿಸಿ, ತಾಯಿ ನೀಡಿದ ಆ ಮಂಗಳಶ್ರೀಯಿಂದ ಪ್ರಜ್ವಲಿಸುತ್ತಾ ಸೀತೆಯ ಮನೆಗೆ ತೆರಳಿದನು. ಇದರಿಂದ ಸರ್ಗವು ಮುಂದಿನ ಪ್ರಸಂಗವನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ — ಅಲ್ಲಿ ರಾಮನು ಸೀತೆಗೆ ವನವಾಸದ ವೃತ್ತಾಂತವನ್ನು ಹೇಳುವನು. ‘ಭದ್ರಾಸನ’ ಎಂದರೆ ರಾಜಸಿಂಹಾಸನ; ‘ತಂದೆಯ ಮಾತನ್ನು ದಾಟಿದವನು’ ಎಂದರೆ ಪ್ರತಿಜ್ಞೆಯನ್ನು ಕಡೆಯವರೆಗೂ ನಿರ್ವಹಿಸಿದವನು. ತಾಯಿಯ ಕಲ್ಪನೆಯಲ್ಲಿ ಮಗನು ಕೇವಲ ಜೀವಂತವಾಗಿ ಮರಳಿ ಬರುವುದಿಲ್ಲ, ಕೃತಕೃತ್ಯನಾಗಿ ರಾಜ್ಯಭಾಗಿಯೂ ಆಗುತ್ತಾನೆ. ‘ಆ ಶ್ರೀಯಿಂದ ಪ್ರಜ್ವಲಿಸುತ್ತಾ’ ಎಂದರೆ ತಾಯಿ ನೀಡಿದ ಮಂಗಳತೇಜಸ್ಸಿನಿಂದ ಬೆಳಗುತ್ತಾ — ಈ ಪದವು ಸರ್ಗದ ಫಲವನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ. ಹೀಗೆ ಇಪ್ಪತ್ತೈದನೆಯ ಸರ್ಗವು ಕೌಸಲ್ಯೆಯ ಸ್ವಸ್ತಿವಾಚನದೊಂದಿಗೆ ಮುಕ್ತಾಯವಾಗುತ್ತದೆ; ಇಪ್ಪತ್ತಾರನೆಯ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ರಾಮನು ಸೀತೆಯ ಭವನವನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸಿ ಅವಳಿಗೆ ವನವಾಸದ ವೃತ್ತಾಂತವನ್ನು ನಿವೇದಿಸುವನು. ‘ತಾಯಿಯ ಪಾದಗಳನ್ನು ಒತ್ತಿ’ ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ರಾಮನ ವಿನಯವನ್ನು ಕೊನೆಯವರೆಗೂ ತೋರಿಸಲಾಗಿದೆ.

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्येऽयोध्याकाण्डे पञ्चविंशः सर्गः॥ २५॥

ತಪ್ಪನ್ನು ತಿಳಿಸಿ

ಮೂಲ ಶ್ಲೋಕಗಳು ಮತ್ತು ಪದವಿವರಣೆಯೊಂದಿಗೆ ಓದಿ