॥वाल्मीकिरामायणम् ಅಯೋಧ್ಯಾಕಾಂಡ · 24ನೇ ಸರ್ಗ

ಅಯೋಧ್ಯಾಕಾಂಡ

ಸರ್ಗ

ಕೌಸಲ್ಯೆಯ ವಿಲಾಪ

ವಿಲಪಿಸುತ್ತಿರುವ ಕೌಸಲ್ಯೆ ಮಗನೊಡನೆ ಕಾಡಿಗೆ ಹೋಗಲು ಬಯಸುವುದು; ಪತಿಸೇವೆಯೇ ಸ್ತ್ರೀಧರ್ಮವೆಂದು ತಿಳಿಸಿ ರಾಮನು ಅವಳನ್ನು ತಡೆಯುವುದು ಮತ್ತು ಅನುಮತಿಯನ್ನು ಪಡೆಯುವುದು

ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ಉಗ್ರವಾದ ಪೌರುಷವಾದವನ್ನು ಶಮನಗೊಳಿಸಿ ರಾಮನು ತಂದೆಯ ಆದೇಶಪಾಲನೆಯಲ್ಲಿಯೇ ನೆಲೆನಿಂತನು. ಅವನು ಹಾಗೆ ನಿಶ್ಚಯಿಸಿರುವುದನ್ನು ಕಂಡು ಕೌಸಲ್ಯೆ ಕಣ್ಣೀರಿನಿಂದ ಗಂಟಲು ಕಟ್ಟಿದವಳಾಗಿ ಧರ್ಮಿಷ್ಠವಾದ ಮಾತನ್ನಾಡಿದಳು. ಅವಳು ವಿಲಪಿಸುತ್ತಾಳೆ — ‘ದುಃಖವನ್ನೇ ಕಾಣದವನು, ಧರ್ಮಾತ್ಮನು, ಎಲ್ಲ ಜೀವಿಗಳೊಡನೆಯೂ ಪ್ರಿಯವಾಗಿ ಮಾತನಾಡುವವನು, ದಶರಥನಿಂದ ನನ್ನಲ್ಲಿ ಹುಟ್ಟಿದವನು — ಅವನು ಉಂಛವೃತ್ತಿಯಿಂದ ಹೇಗೆ ಬದುಕಿಯಾನು?’ ಇಲ್ಲಿ ‘ಉಂಛ’ ಎಂದರೆ ಹೊಲದಲ್ಲಿ ಬಿದ್ದ ಧಾನ್ಯದ ಕಾಳುಗಳನ್ನು ಆಯ್ದುಕೊಳ್ಳುವುದು; ರಾಜಪುತ್ರನಿಗೆ ಅಂಥ ಜೀವನವೆಂಬ ಕಲ್ಪನೆಯೇ ತಾಯಿಯ ಹೃದಯವನ್ನು ಸೀಳುತ್ತದೆ. ‘ಯಾರ ಸೇವಕರೂ ದಾಸರೂ ರುಚಿಯಾದ ಅನ್ನವನ್ನು ಉಣ್ಣುತ್ತಾರೋ, ಆ ರಾಮನು ಕಾಡಿನಲ್ಲಿ ಗಡ್ಡೆಗೆಣಸು ಹಣ್ಣುಗಳನ್ನು ಹೇಗೆ ತಿಂದಾನು? ಗುಣವಂತನೂ ರಾಜನಿಗೆ ಪ್ರಿಯನೂ ಆದ ಕಾಕುತ್ಸ್ಥನು ಕಾಡಿಗಟ್ಟಲ್ಪಡುತ್ತಾನೆ ಎಂಬುದನ್ನು ಕೇಳಿ ಯಾರು ತಾನೇ ನಂಬಿಯಾರು, ಯಾರಿಗೆ ತಾನೇ ಭಯವಾಗದು? ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲವನ್ನೂ ಆದೇಶಿಸುವ ಕೃತಾಂತವು ನಿಶ್ಚಯವಾಗಿಯೂ ಬಲಶಾಲಿ; ಏಕೆಂದರೆ ಲೋಕಕ್ಕೆಲ್ಲ ಆನಂದದಾಯಕನಾದ ರಾಮನೇ, ನೀನೂ ಕಾಡಿಗೆ ಹೋಗುತ್ತಿರುವೆ.’ ಹೀಗೆ ತಾಯಿ ಮೊದಲು ಮಗನ ದೈಹಿಕ ಕ್ಲೇಶವನ್ನು ಚಿಂತಿಸುತ್ತಾಳೆ, ಅನಂತರ ಲೋಕದ ವಿಸ್ಮಯವನ್ನು, ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ದೈವದ ಪ್ರಾಬಲ್ಯವನ್ನು — ಇದನ್ನೇ ರಾಮನು ಇಪ್ಪತ್ತೆರಡನೆಯ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಹೇಳಿದ್ದನು. ಆದರೆ ರಾಮನ ಬಾಯಲ್ಲಿ ಅದು ಸಮಚಿತ್ತತೆಗೆ ಕಾರಣವಾಗಿತ್ತು, ತಾಯಿಯ ಬಾಯಲ್ಲಿ ಅದೇ ವಿಲಾಪಕ್ಕೆ ಕಾರಣವಾಗುತ್ತದೆ; ಒಂದೇ ಸಿದ್ಧಾಂತವು ಎರಡು ಮನಸ್ಸುಗಳಲ್ಲಿ ಬೇರೆ ಬೇರೆ ಫಲವನ್ನು ಕೊಡುತ್ತದೆ. ‘ರಾಮಾಭಿರಾಮ’ ಎಂಬ ಪದದಲ್ಲಿ ಹೆಸರಿನ ಅನ್ವರ್ಥತೆ ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ — ಎಲ್ಲರಿಗೂ ಆನಂದ ನೀಡುವವನೇ ಕಾಡಿಗೆ ಹೋಗುತ್ತಾನೆ ಎಂಬ ವೈಪರೀತ್ಯ.

ಅನಂತರ ಕೌಸಲ್ಯೆ ಅಪೂರ್ವವಾದ ರೂಪಕದಿಂದ ತನ್ನ ಶೋಕವನ್ನು ವರ್ಣಿಸುತ್ತಾಳೆ. ಅವಳು ಹೇಳುತ್ತಾಳೆ — ‘ಇದು ನನ್ನೊಳಗಿನಿಂದಲೇ ಹುಟ್ಟಿದ ಶೋಕಾಗ್ನಿ; ನೀನು ಕಾಣದಿರುವುದೇ ಇದರ ಗಾಳಿ, ವಿಲಾಪದಿಂದ ಹುಟ್ಟಿದ ದುಃಖವೇ ಸಮಿಧೆಗಳು, ಅಳುವಿನ ಕಣ್ಣೀರೇ ಹೋಮಿಸಿದ ಆಹುತಿ, ಚಿಂತೆಯಿಂದ ಹುಟ್ಟಿದ ಬಿಸಿಯುಸಿರೇ ಮಹಾಧೂಮ, ನೀನು ಹಿಂದಿರುಗುವ ಬಗೆಗಿನ ಚಿಂತೆಯೇ ಇದರ ಜನ್ಮಕಾರಣ, ನಿಟ್ಟುಸಿರಿನ ಆಯಾಸವೇ ಇದರ ಉದ್ಭವ. ಮಗನೇ, ನೀನಿಲ್ಲದೆ ಇಲ್ಲಿರುವ ನನ್ನನ್ನು ಅದು ಇನ್ನಷ್ಟು ಕೃಶಗೊಳಿಸಿ, ಚಳಿಗಾಲ ಕಳೆದಾಗ ಬೆಂಕಿಯು ಒಣಹುಲ್ಲನ್ನು ಸುಡುವಂತೆ ಸುಟ್ಟುಹಾಕುವುದು.’ ಇಲ್ಲಿ ಅಗ್ನಿಹೋತ್ರದ ಎಲ್ಲ ಅಂಗಗಳನ್ನೂ — ಗಾಳಿ, ಸಮಿಧೆ, ಆಹುತಿ, ಹೊಗೆ — ಶೋಕದ ಅಂಗಗಳಾಗಿ ಕಲ್ಪಿಸಲಾಗಿದೆ; ಈ ರೂಪಕಪರಂಪರೆಯು ಈ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಅಲಂಕಾರವು ಪ್ರಧಾನವಾಗಿರುವ ಸ್ಥಳ. ಅನಂತರ ಅವಳು ಸರಳವಾಗಿಯೇ ಬೇಡುತ್ತಾಳೆ — ‘ಹಸುವು ಹೋಗುತ್ತಿರುವ ತನ್ನ ಕರುವನ್ನು ಹಿಂಬಾಲಿಸುತ್ತದೆಯಷ್ಟೆ; ಹಾಗೆಯೇ ಕಂದ, ನೀನು ಎಲ್ಲಿಗೆ ಹೋಗುವೆಯೋ ಅಲ್ಲಿಗೆ ನಾನೂ ನಿನ್ನನ್ನು ಹಿಂಬಾಲಿಸುತ್ತೇನೆ.’ ಹಸು ಕರುಗಳ ದೃಷ್ಟಾಂತದಿಂದ ಮಾತೃಸ್ನೇಹದ ಸ್ವಾಭಾವಿಕತೆಯನ್ನು ತೋರಿಸಲಾಗಿದೆ; ಇಲ್ಲಿ ತರ್ಕವಿಲ್ಲ, ಪ್ರಕೃತಿಯೇ ಪ್ರಮಾಣ. ಆರನೆಯ ಮತ್ತು ಏಳನೆಯ ಶ್ಲೋಕಗಳು ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಆವೃತ್ತಿಯಲ್ಲಿ ಇಲ್ಲ; ಇವು ಪ್ರಚಲಿತ (ವಲ್ಗೇಟ್) ಪಾಠದ ಅಲಂಕಾರಸಮೃದ್ಧಿಯನ್ನೇ ಸೂಚಿಸುತ್ತವೆ. ಎಂಟನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ‘ಬೆಂಕಿಯು ಒಣಹುಲ್ಲನ್ನು ಸುಡುತ್ತದೆ’ ಎಂಬ ಉಪಮಾನದಿಂದ ಶೋಕದ ಶೀಘ್ರತೆಯೂ ದಹಿಸುವ ಗುಣವೂ ವ್ಯಕ್ತವಾಗುತ್ತವೆ — ಒಣಹುಲ್ಲು ಕ್ಷಣದಲ್ಲಿ ಬೂದಿಯಾಗುವಂತೆ ವಿರಹಿಣಿಯಾದ ತಾಯಿ.

ತಾಯಿ ಹೇಳಿದ ಆ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ಪುರುಷಶ್ರೇಷ್ಠನಾದ ರಾಮನು ಅತ್ಯಂತ ದುಃಖಿತಳಾದ ತಾಯಿಗೆ ಹೇಳಿದನು. ಅವನು ಮೊದಲು ಅವಳಿಗೆ ವಾಸ್ತವವನ್ನು ನೆನಪಿಸುತ್ತಾನೆ — ‘ಕೈಕೇಯಿಯಿಂದ ರಾಜನು ವಂಚಿತನಾಗಿದ್ದಾನೆ; ನಾನೂ ಅರಣ್ಯವನ್ನು ಆಶ್ರಯಿಸಿದ್ದೇನೆ; ನೀನೂ ಅವನನ್ನು ತೊರೆದರೆ ಅವನು ಖಂಡಿತವಾಗಿಯೂ ಬದುಕಲಾರನು.’ ಇಲ್ಲಿ ರಾಮನು ಆಜ್ಞೆ ನೀಡುವುದಿಲ್ಲ, ಪರಿಣಾಮವನ್ನಷ್ಟೇ ತೋರಿಸುತ್ತಾನೆ — ತಂದೆಯ ಪ್ರಾಣಗಳು ತಾಯಿಯ ಸಾನ್ನಿಧ್ಯದಲ್ಲಿಯೇ ಕಟ್ಟುಬಿದ್ದಿವೆ. ಅನಂತರ ಅವನು ಧರ್ಮವನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ — ‘ಪತಿಯನ್ನು ತೊರೆಯುವುದು ಸ್ತ್ರೀಗೆ ಕೇವಲ ಕ್ರೂರವಾದ ಕೃತ್ಯ; ಅದು ನಿಂದನೀಯ; ಮನಸ್ಸಿನಿಂದಲೂ ನೀನು ಅದನ್ನು ಮಾಡಬಾರದು. ನನ್ನ ತಂದೆ, ಭೂಪತಿಯಾದ ಕಾಕುತ್ಸ್ಥನು ಬದುಕಿರುವವರೆಗೂ ಅವನ ಶುಶ್ರೂಷೆ ಮಾಡು; ಅದೇ ಸನಾತನ ಧರ್ಮ.’ ಇಲ್ಲಿ ‘ಮನಸ್ಸಿನಿಂದಲೂ’ ಎಂಬ ಪದವು ಸೂಕ್ಷ್ಮವಾದುದು — ಕೃತಿಯಲ್ಲಿ ಹಾಗಿರಲಿ, ಸಂಕಲ್ಪದಿಂದಲೂ ಪತಿತ್ಯಾಗವನ್ನು ಮಾಡಬಾರದು. ಹೀಗೆ ರಾಮನು ತಾಯಿಯ ಸ್ನೇಹವನ್ನು ನಿಂದಿಸುವುದಿಲ್ಲ, ಅವಳ ಧರ್ಮವು ಬೇರೆಡೆ ಇದೆ ಎಂದು ತೋರಿಸುತ್ತಾ ಅವಳನ್ನು ಹಿಂಬಾಲಿಸುವುದರಿಂದ ತಡೆಯುತ್ತಾನೆ. ಇಲ್ಲಿ ರಾಮನ ಯುಕ್ತಿ ಎರಡು ಬಗೆಯದು — ಮೊದಲನೆಯದು ಕಾರುಣ್ಯದ್ದು (ತಂದೆ ಸಾಯಬಹುದು), ಎರಡನೆಯದು ಶಾಸ್ತ್ರೀಯವಾದುದು (ಪತಿತ್ಯಾಗ ನಿಂದನೀಯ); ಎರಡರ ಕೇಂದ್ರವೂ ತಾಯಿಯ ಸ್ವಾರ್ಥವಲ್ಲ, ಇನ್ನೊಬ್ಬರ ರಕ್ಷಣೆ.

ರಾಮನು ಹೀಗೆ ಹೇಳಲು, ಮಂಗಳಕರವಾದ ರೂಪವುಳ್ಳ ಕೌಸಲ್ಯೆ ಬಹಳ ಸಂತೋಷಗೊಂಡು, ಶ್ರಮವಿಲ್ಲದೆ ಕಾರ್ಯಗಳನ್ನು ನೆರವೇರಿಸುವ ರಾಮನಿಗೆ ‘ಹಾಗೆಯೇ ಆಗಲಿ’ ಎಂದಳು. ಆದರೆ ಧರ್ಮಧಾರಿಗಳಲ್ಲಿ ಶ್ರೇಷ್ಠನಾದ ರಾಮನು ಅಷ್ಟರಿಂದಲೇ ತೃಪ್ತನಾಗುವುದಿಲ್ಲ; ಅವನು ಮತ್ತೆ ಅತ್ಯಂತ ದುಃಖಿತಳಾದ ತಾಯಿಗೆ ಹೇಳಿದನು — ‘ನಾನೂ ನೀನೂ ತಂದೆಯ ಮಾತನ್ನು ನಡೆಸಬೇಕು; ರಾಜನೇ ಎಲ್ಲರಿಗೂ ಪತಿ, ಗುರು, ಶ್ರೇಷ್ಠ, ಈಶ್ವರ, ಪ್ರಭು. ಈ ಒಂಬತ್ತು ಮತ್ತು ಐದು ವರ್ಷಗಳನ್ನು ಮಹಾರಣ್ಯದಲ್ಲಿ ಸಂಚರಿಸಿ ಕಳೆದು, ಪರಮಪ್ರೀತಿಯಿಂದ ನಿನ್ನ ಮಾತಿನಲ್ಲಿ ನಡೆಯುತ್ತೇನೆ.’ ಇಲ್ಲಿ ‘ಒಂಬತ್ತು ಮತ್ತು ಐದು’ ಎಂದು ಸಂಖ್ಯೆಯನ್ನು ವಿಭಜಿಸಿ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ — ‘ಹದಿನಾಲ್ಕು’ ಎಂದು ಒಂದೇ ಪದದಲ್ಲಿ ಹೇಳಬಹುದಾದುದನ್ನು ಎರಡಾಗಿ ಹೇಳಿ ಕವಿ ಕಾಲದ ದೀರ್ಘತೆಯನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತಾನೆ; ‘ನಿನ್ನ ಮಾತಿನಲ್ಲಿ ನಡೆಯುತ್ತೇನೆ’ ಎಂಬುದರಿಂದ ತಾಯಿಯ ಆಜ್ಞೆಯ ಪಾಲನೆಗೆ ವಚನ ನೀಡಲಾಗಿದೆ. ಹೀಗೆ ಹೇಳಲ್ಪಟ್ಟ ಪುತ್ರವತ್ಸಲೆಯಾದ ಕೌಸಲ್ಯೆ ಕಣ್ಣೀರು ತುಂಬಿದ ಮುಖದಿಂದ, ಅತ್ಯಂತ ಆರ್ತಳಾಗಿ, ಪ್ರಿಯ ಮಗನಿಗೆ ಮರುಮಾತನಾಡಿದಳು. ಅವಳ ಒಪ್ಪಿಗೆ ಕ್ಷಣಿಕವಾದುದಾಗಿತ್ತು; ಸ್ನೇಹವು ಮತ್ತೆ ಪ್ರಾರ್ಥನೆಯ ರೂಪದಲ್ಲಿ ಉಕ್ಕುತ್ತದೆ. ಇಲ್ಲಿ ಕವಿ ತಾಯಿಯ ಮನಸ್ಸಿನ ತೂಗಾಟವನ್ನು ಅತ್ಯಂತ ಸ್ವಾಭಾವಿಕವಾಗಿ ಚಿತ್ರಿಸುತ್ತಾನೆ — ಅವಳು ಶಾಸ್ತ್ರವನ್ನು ಒಪ್ಪುತ್ತಾಳೆ, ಮತ್ತೆ ಮರೆಯುತ್ತಾಳೆ; ಇದೇ ಶೋಕದ ಲಕ್ಷಣ. ‘ಭೃಶದುಃಖಿತಾಮ್’ (ಅತ್ಯಂತ ದುಃಖಿತಳಾದವಳನ್ನು) ಎಂಬ ವಿಶೇಷಣವು ಹತ್ತನೆಯ ಮತ್ತು ಹದಿನೈದನೆಯ ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ಪುನರುಕ್ತವಾಗಿದೆ; ಇದು ಅವಳ ಬದಲಾಗದ ದುಃಖವನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ.

ಅವಳು ಹೇಳುತ್ತಾಳೆ — ‘ರಾಮ, ಈ ಸವತಿಯರ ನಡುವೆ ವಾಸಿಸುವುದು ನನಗೆ ಸಾಧ್ಯವಿಲ್ಲ; ಕಾಕುತ್ಸ್ಥ, ತಂದೆಯ ಮಾತಿಗಾಗಿ ಹೋಗಲು ನೀನು ನಿಶ್ಚಯಿಸಿದ್ದರೆ, ಕಾಡಿನ ಹೆಣ್ಣುಜಿಂಕೆಯಂತೆ ನನ್ನನ್ನೂ ಕಾಡಿಗೆ ಕರೆದೊಯ್ಯು.’ ಹೀಗೆ ಅಳುತ್ತಿರುವ ಅವಳನ್ನು ಕಂಡು ರಾಮನು ತಾನೂ ಅಳುತ್ತಾ ಹೇಳಿದನು — ‘ಬದುಕಿರುವ ಸ್ತ್ರೀಗೆ ಪತಿಯೇ ದೈವ, ಅವನೇ ಪ್ರಭು; ನಿನಗೂ ನನಗೂ ಇಂದು ರಾಜನೇ ಪ್ರಭು. ಲೋಕನಾಥನಾದ ಬುದ್ಧಿವಂತ ರಾಜನಿರುವಾಗ ನಾವು ಅನಾಥರಲ್ಲ. ಭರತನೂ ಧರ್ಮಾತ್ಮ, ಎಲ್ಲ ಜೀವಿಗಳೊಡನೆ ಪ್ರಿಯವಾಗಿ ಮಾತನಾಡುವವನು; ಸದಾ ಧರ್ಮದಲ್ಲಿ ನಿರತನಾದ ಅವನು ನಿನ್ನನ್ನು ಅನುಸರಿಸಿ ನಡೆಯುವನು.’ ಇಲ್ಲಿ ರಾಮನು ಎರಡು ಸಮಾಧಾನಗಳನ್ನು ಕೊಡುತ್ತಾನೆ — ಒಂದು, ರಾಜನು ಬದುಕಿದ್ದಾನೆ; ಇನ್ನೊಂದು, ಭರತನು ಧರ್ಮನಿರತ; ಆದ್ದರಿಂದ ತಾಯಿಯ ಅನಾಥತ್ವದ ಶಂಕೆ ನಿರಾಧಾರ. ‘ಸವತಿಯರ ನಡುವೆ’ ಎಂಬ ಮಾತಿನಿಂದ ಕೌಸಲ್ಯೆಯ ನಿಜವಾದ ಭಯವು ಪ್ರಕಟವಾಗುತ್ತದೆ — ಮಗನು ಹೋದಮೇಲೆ ಅವಳು ಕೈಕೇಯಿಯ ಅಧೀನಳಾಗುವಳು ಎಂದು. ರಾಮನು ಆ ಭಯವನ್ನೂ ಪರೋಕ್ಷವಾಗಿಯೇ ನಿವಾರಿಸುತ್ತಾನೆ. ‘ನ ಹ್ಯನಾಥಾ ವಯಂ ರಾಜ್ಞಾ’ (ರಾಜನಿರುವಾಗ ನಾವು ಅನಾಥರಲ್ಲ) ಎಂಬ ಅರ್ಧಶ್ಲೋಕವು ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಆವೃತ್ತಿಯಲ್ಲಿ ಇಲ್ಲ; ಅದು ಪ್ರಚಲಿತ ಪಾಠದ್ದೇ; ಆದ್ದರಿಂದ ಈ ಶ್ಲೋಕದಿಂದ ಆರಂಭಿಸಿ ಪ್ರಚಲಿತ ಪಾಠದ ಶ್ಲೋಕವಿಭಾಗವು ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಆವೃತ್ತಿಗಿಂತ ಅರ್ಧ ಶ್ಲೋಕ ಮುಂದೆ ಸರಿಯುತ್ತದೆ. ರಾಮನ ಅಳುವೂ ಇಲ್ಲಿ ಉಲ್ಲೇಖಿತವಾಗಿದೆ — ‘ಅಳುತ್ತಾ ಮಾತನಾಡಿದನು’; ಎಲ್ಲೆಡೆಯೂ ಧೀರನಾದರೂ ಅವನು ತಾಯಿಯ ಮುಂದೆ ಕಣ್ಣೀರನ್ನು ತಡೆಹಿಡಿಯುವುದಿಲ್ಲ.

‘ನಾನು ಹೊರಟುಹೋದಮೇಲೆ ಮಹಾರಾಜನು ಪುತ್ರಶೋಕದಿಂದ ಸ್ವಲ್ಪವೂ ಶ್ರಮಕ್ಕೆ ಒಳಗಾಗದಂತೆ ಎಚ್ಚರದಿಂದ ನೋಡಿಕೋ; ಈ ದಾರುಣ ಶೋಕವು ಅವನನ್ನು ನಾಶಮಾಡದಂತೆ, ವೃದ್ಧನಾದ ರಾಜನ ಹಿತವನ್ನು ಸದಾ ಏಕಾಗ್ರಚಿತ್ತಳಾಗಿ ಆಚರಿಸು.’ ಅನಂತರ ರಾಮನು ಸಾಮಾನ್ಯವಾದ ಸ್ತ್ರೀಧರ್ಮವನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ — ‘ವ್ರತೋಪವಾಸಗಳಲ್ಲಿ ನಿರತಳಾಗಿ ಪರಮೋತ್ತಮಳಾಗಿದ್ದರೂ ಯಾವ ನಾರಿ ಪತಿಯನ್ನು ಅನುಸರಿಸುವುದಿಲ್ಲವೋ, ಅವಳು ಪಾಪದ ಗತಿಯನ್ನು ಹೊಂದುವಳು. ಪತಿಯ ಶುಶ್ರೂಷೆಯಿಂದಲೇ ನಾರಿ ಉತ್ತಮ ಸ್ವರ್ಗವನ್ನು ಪಡೆಯುತ್ತಾಳೆ. ಇತರ ದೇವತೆಗಳಿಗೆ ನಮಸ್ಕಾರ ಪೂಜೆಗಳಿಂದ ದೂರವಿರುವವಳಾದರೂ, ಪತಿಯ ಪ್ರಿಯಹಿತಗಳಲ್ಲಿ ನಿರತಳಾಗಿ ಶುಶ್ರೂಷೆಯನ್ನೇ ಮಾಡಬೇಕು. ಇದು ಸ್ತ್ರೀಯ ನಿತ್ಯಧರ್ಮ; ವೇದದಲ್ಲಿ ಕೇಳಲ್ಪಟ್ಟು ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಸ್ಮರಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿರುವುದು. ದೇವಿ, ನನಗಾಗಿ ನೀನು ಸದಾ ಅಗ್ನಿಕಾರ್ಯಗಳಲ್ಲಿ ಹೂಗಳಿಂದ ದೇವತೆಗಳನ್ನು ಪೂಜಿಸಬೇಕು, ಬ್ರಾಹ್ಮಣರನ್ನು ಸತ್ಕರಿಸಿ ಪೂಜಿಸಬೇಕು. ಹೀಗೆ ನನ್ನ ಆಗಮನವನ್ನು ಹಾರೈಸುತ್ತಾ ಕಾಲವನ್ನು ನಿರೀಕ್ಷಿಸು.’ ಇಲ್ಲಿ ಉಪದೇಶವನ್ನು ಶಾಸ್ತ್ರವಚನರೂಪದಲ್ಲಿ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ, ಆದರೆ ಅದರ ಉದ್ದೇಶ ತಾಯಿಯ ಮನಸ್ಸಿನ ಸ್ಥೈರ್ಯವೇ. ರಾಮನು ಒಣಶಾಸ್ತ್ರವನ್ನು ಪಠಿಸುವುದಿಲ್ಲ; ಅವಳ ಶೋಕವು ಕ್ರಿಯೆಯಾಗಿ ಪರಿಣಮಿಸಲೆಂದು ತಾಯಿಯನ್ನು ಕರ್ಮದಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿಸುತ್ತಾನೆ. ‘ನನಗಾಗಿ’ ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಅವನು ತನ್ನ ರಕ್ಷಣೆಯನ್ನೇ ಅವಳ ಪೂಜೆಯ ಪ್ರಯೋಜನವನ್ನಾಗಿ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ — ಇದರಿಂದ ತಾಯಿ ತಾನು ನಿಷ್ಪ್ರಯೋಜಕಳೆಂದು ಭಾವಿಸುವುದಿಲ್ಲ.

‘ನಿಯಮದಿಂದ, ಮಿತಾಹಾರದಿಂದ, ಪತಿಶುಶ್ರೂಷೆಯಲ್ಲಿ ನಿರತಳಾಗಿ ಇರು; ನಾನು ಮರಳಿ ಬಂದಾಗ ನಿನ್ನ ಪರಮ ಅಭಿಲಾಷೆಯನ್ನು ಪಡೆಯುವೆ — ಧರ್ಮಧಾರಿಗಳಲ್ಲಿ ಶ್ರೇಷ್ಠನಾದ ಮಹಾರಾಜನು ಜೀವಂತವಾಗಿದ್ದರೆ.’ ರಾಮನು ಹೀಗೆ ಹೇಳಲು, ಕಣ್ಣೀರಿನಿಂದ ಕಲಕಿದ ಕಣ್ಣುಗಳುಳ್ಳ, ಪುತ್ರಶೋಕದಿಂದ ಆರ್ತಳಾದ ಕೌಸಲ್ಯೆ ರಾಮನಿಗೆ ಹೇಳಿದಳು — ‘ಮಗೂ, ಹೊರಡಲು ದೃಢವಾಗಿ ನಿಶ್ಚಯಿಸಿರುವ ನಿನ್ನ ಬುದ್ಧಿಯನ್ನು ಹಿಂತಿರುಗಿಸಲು ನನಗೆ ಸಾಧ್ಯವಿಲ್ಲ; ವೀರನೇ, ಕಾಲವು ನಿಶ್ಚಯವಾಗಿಯೂ ಮೀರಲಾಗದ್ದು. ಪ್ರಭುವೇ, ಹೋಗು ಮಗನೇ, ಏಕಾಗ್ರನಾಗಿರು; ನಿನಗೆ ಸದಾ ಮಂಗಳವಾಗಲಿ.’ ಅನಂತರ ಆರು ಪಾದಗಳ ಶ್ಲೋಕದಿಂದ ಅವಳು ತನ್ನ ಆಸೆಯನ್ನು ತೆರೆದಿಡುತ್ತಾಳೆ — ‘ನೀನು ಮತ್ತೆ ಹಿಂದಿರುಗಿದಾಗ ನನ್ನ ಆಯಾಸವು ಕಳೆಯುವುದು; ಮಹಾಭಾಗ್ಯಶಾಲಿಯಾದ ನೀನು ಕೃತಾರ್ಥನಾಗಿ, ವ್ರತವನ್ನು ಪೂರೈಸಿ ಮರಳಿ ಬಂದು, ತಂದೆಯ ಋಣದಿಂದ ಮುಕ್ತನಾದಾಗ ನಾನು ಪರಮಸುಖದಿಂದ ನಿದ್ರಿಸುವೆನು.’ ಇಲ್ಲಿ ತಾಯಿಯ ಮಾತು ಪ್ರತಿರೋಧದಿಂದ ಆಶೀರ್ವಾದಕ್ಕೆ ಪರಿಣಮಿಸಿದೆ; ಅವಳ ಶೋಕವು ಶಾಂತವಾಗಿಲ್ಲ, ಆದರೆ ಅದು ಈಗ ಪ್ರತೀಕ್ಷೆಯ ರೂಪವನ್ನು ತಾಳುತ್ತದೆ. ‘ಪರಮಸುಖದಿಂದ ನಿದ್ರಿಸುವೆನು’ ಎಂಬ ಮಾತಿನಿಂದ ಮುಂಬರುವ ನಿದ್ರೆಯಿಲ್ಲದ ರಾತ್ರಿಗಳ ಸೂಚನೆ — ಮಗನು ಹಿಂದಿರುಗುವವರೆಗೆ ಅವಳಿಗೆ ಸುಖನಿದ್ರೆಯಿಲ್ಲ ಎಂಬ ಧ್ವನಿ. ‘ತಂದೆಯ ಋಣಮುಕ್ತಿ’ ಎಂಬುದರಿಂದ ವನವಾಸದ ಉದ್ದೇಶವನ್ನು ತಾಯಿಯ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ — ಅದು ಶಿಕ್ಷೆಯಲ್ಲ, ಋಣಮೋಕ್ಷವೇ.

‘ಮಗನೇ, ಭೂಮಿಯಲ್ಲಿ ಕೃತಾಂತದ ಗತಿ ಯಾವಾಗಲೂ ಊಹಿಸಲಾಗದ್ದು — ರಾಘವ, ಅದು ನನ್ನ ಮಾತನ್ನು ತಳ್ಳಿಹಾಕಿ ನಿನ್ನನ್ನು ಪ್ರೇರಿಸುತ್ತಿದೆ. ಮಹಾಬಾಹುವೇ, ಈಗ ಹೋಗು; ಕ್ಷೇಮವಾಗಿ ಮರಳಿ ಬಂದು, ಮಗನೇ, ಶಾಂತವಾದ, ಮೃದುವಾದ, ಸುಂದರವಾದ ಮಾತುಗಳಿಂದ ನನ್ನನ್ನು ಆನಂದಪಡಿಸುವೆ. ಕಾಡಿನಿಂದ ಮರಳಿ ಬಂದ, ಜಟೆ ನಾರುಮಡಿಗಳನ್ನು ಧರಿಸಿದ ನಿನ್ನನ್ನು, ಕಂದ, ನಾನು ಕಾಣುವ ಆ ಕಾಲವು ಬಂದೀತೇ?’ ಇಲ್ಲಿ ‘ಆ ಕಾಲವು ಬಂದೀತೇ’ ಎಂಬುದು ಸಂಶಯವಾಚಕ ಪದ — ತಾಯಿ ಮತ್ತೆ ಕಾಣುವುದನ್ನು ಹಾರೈಸುತ್ತಾಳೆ ಅಷ್ಟೆ, ನಿಶ್ಚಯಿಸುವುದಿಲ್ಲ; ಇದರಿಂದ ಅವಳ ಹೃದಯದ ದೌರ್ಬಲ್ಯವು ಸೂಚಿತವಾಗುತ್ತದೆ. ಅನಂತರ ಉಪಸಂಹಾರ — ಹಾಗೆ ವನವಾಸಕ್ಕೆ ನಿಶ್ಚಯಿಸಿದ ರಾಮನನ್ನು ದೇವಿ ಏಕಾಗ್ರಮನಸ್ಸಿನಿಂದ ನೋಡಿದಳು; ರಾಮನಿಗೆ ಶುಭಲಕ್ಷಣವುಳ್ಳ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳಿದಳು; ಸ್ವಸ್ತ್ಯಯನವನ್ನು (ಮಂಗಳಕಾಮನೆಯ ವಿಧಿಯನ್ನು) ನೆರವೇರಿಸಲು ಬಯಸಿದಳು. ‘ಪರಮೇಣ ಚೇತಸಾ’ ಎಂದರೆ ಸಮಾಹಿತವಾದ ಮನಸ್ಸಿನಿಂದ; ಶೋಕದಿಂದ ಮೇಲೆದ್ದು ಅವಳು ಮಂಗಳಕಾರ್ಯದಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿದಳು. ಮುಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಅದೇ ಸ್ವಸ್ತ್ಯಯನವು ವಿಸ್ತಾರವಾಗಿ ವರ್ಣಿತವಾಗುತ್ತದೆ; ಅಲ್ಲಿ ಕೌಸಲ್ಯೆ ಮಗನ ರಕ್ಷಣೆಗಾಗಿ ಎಲ್ಲ ದೇವತೆಗಳನ್ನೂ ಋಷಿಗಳನ್ನೂ ಪ್ರಾರ್ಥಿಸುತ್ತಾಳೆ. ಹೀಗೆ ಈ ಸರ್ಗವು ವಿಲಾಪದಿಂದ ಆರಂಭವಾಗಿ ಮಂಗಳಕಾರ್ಯದಲ್ಲಿ ವಿಶ್ರಾಂತಿ ಪಡೆಯುತ್ತದೆ — ಶೋಕವು ತೊಲಗಿಲ್ಲ, ಆದರೆ ಅದು ಈಗ ದಿಕ್ಕನ್ನು ಪಡೆದುಕೊಂಡಿದೆ. ಇದೇ ವಾಲ್ಮೀಕಿಯ ರೀತಿ — ದುಃಖವು ಕ್ರಿಯೆಯಿಂದ ಶಮನವಾಗುತ್ತದೆ, ಮಾತಿನಿಂದಲ್ಲ.

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्येऽयोध्याकाण्डे चतुर्विंशः सर्गः॥ २४॥

ತಪ್ಪನ್ನು ತಿಳಿಸಿ

ಮೂಲ ಶ್ಲೋಕಗಳು ಮತ್ತು ಪದವಿವರಣೆಯೊಂದಿಗೆ ಓದಿ