॥वाल्मीकिरामायणम् ಅಯೋಧ್ಯಾಕಾಂಡ · 23ನೇ ಸರ್ಗ

ಅಯೋಧ್ಯಾಕಾಂಡ

ಸರ್ಗ

ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ಪೌರುಷವಾದ

ಕ್ರೋಧದಿಂದ ಉರಿಯುತ್ತಿರುವ ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ದೈವವಾದವನ್ನು ಖಂಡಿಸುವುದು, ಪುರುಷಪ್ರಯತ್ನವೇ ಪರಮ ಪ್ರಮಾಣವೆಂದು ಸ್ಥಾಪಿಸುವುದು ಮತ್ತು ರಾಜ್ಯಾಭಿಷೇಕಕ್ಕೆ ಒಪ್ಪಬೇಕೆಂದು ರಾಮನನ್ನು ಒತ್ತಾಯದಿಂದ ಪ್ರಾರ್ಥಿಸುವುದು

ರಾಮನು ಹೀಗೆ ಹೇಳುತ್ತಿರಲು ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ತಲೆತಗ್ಗಿಸಿದವನಂತಾದನು; ಯೋಚಿಸಿ, ಥಟ್ಟನೆ ದೈನ್ಯ ಮತ್ತು ಹರ್ಷಗಳ ನಡುವಿನ ಸ್ಥಿತಿಗೆ ಬಂದನು. ಇಲ್ಲಿ ‘ನಡುವೆ’ ಎಂಬ ಪದವು ರಮಣೀಯವಾದುದು — ಅಣ್ಣನ ರಾಜ್ಯಭಂಗದಿಂದ ದೈನ್ಯ, ಅವನ ಧರ್ಮದೃಢತೆಯಿಂದ ಹರ್ಷ; ಇವೆರಡರ ನಡುವೆ ಅವನ ಚಿತ್ತವು ತೂಗಾಡುತ್ತದೆ. ಅನಂತರ ಆ ನರಶ್ರೇಷ್ಠನು ಹುಬ್ಬುಗಳ ನಡುವೆ ಗಂಟು ಹಾಕಿ, ಬಿಲದಲ್ಲಿರುವ ಕೆರಳಿದ ಮಹಾಸರ್ಪದಂತೆ ನಿಟ್ಟುಸಿರುಬಿಟ್ಟನು. ಹುಬ್ಬುಗಂಟಿನಿಂದ ಕೂಡಿದ ಅವನ ಮುಖವನ್ನು ಆಗ ನೇರವಾಗಿ ನೋಡುವುದೇ ಕಷ್ಟವಾಗಿತ್ತು — ಅದು ಕೋಪಗೊಂಡ ಸಿಂಹದ ಮುಖದಂತೆ ಕಾಣುತ್ತಿತ್ತು. ಆನೆಯು ತನ್ನ ಸೊಂಡಿಲ ತುದಿಯನ್ನು ಅಲ್ಲಾಡಿಸುವಂತೆ ತನ್ನ ಕೈಯನ್ನು ಅಲ್ಲಾಡಿಸುತ್ತಾ, ಕತ್ತನ್ನು ಓರೆಯಾಗಿಯೂ ಮೇಲಕ್ಕೂ ತಿರುಗಿಸಿ, ಕಣ್ಣಂಚಿನಿಂದ ಓರೆಯಾಗಿ ನೋಡುತ್ತಾ ಅಣ್ಣನಿಗೆ ಹೇಳಿದನು — ‘ಯಾರ ಈ ಮಹಾ ಸಂಭ್ರಮವು ಅಸ್ಥಾನದಲ್ಲಿ ಉಂಟಾಗಿದೆಯೋ...’ ಇಲ್ಲಿ ವಾಕ್ಯವು ನಡುವೆಯೇ ತುಂಡಾಗಿ ಮುಂದಿನ ಶ್ಲೋಕದೊಡನೆ ಸೇರಿಕೊಳ್ಳುತ್ತದೆ; ಇದೇ ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ಆವೇಗದ ಲಕ್ಷಣ. ಕವಿ ಇಲ್ಲಿ ಮೂರು ಉಪಮಾನಗಳನ್ನು ಕ್ರಮವಾಗಿ ಬಳಸುತ್ತಾನೆ — ಸರ್ಪ, ಸಿಂಹ ಮತ್ತು ಆನೆ; ಅವುಗಳಿಂದ ಕ್ರೋಧದ ಮೂರು ಆವಿಷ್ಕಾರಗಳು — ನಿಟ್ಟುಸಿರು, ಮುಖವಿಕಾರ ಮತ್ತು ಅಂಗಚೇಷ್ಟೆ — ಸೂಚಿತವಾಗಿವೆ. ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ರಾಮನು ಲಕ್ಷ್ಮಣನನ್ನು ರೋಷದಿಂದ ಕಣ್ಣರಳಿಸಿದವನಾಗಿ ಕಂಡಿದ್ದನು; ಇಲ್ಲಿ ಆ ರೋಷವು ಮಾತನ್ನೇ ಏರುತ್ತದೆ. ‘ತಿರ್ಯಕ್’ (ಓರೆಯಾಗಿ) ಎಂಬ ಪದವು ಎರಡು ಬಾರಿ ಬಳಕೆಯಾಗಿದೆ — ಕತ್ತಿನ ಚಲನೆಯಲ್ಲಿಯೂ ನೋಟದಲ್ಲಿಯೂ; ಇದರಿಂದ ನೇರವಾಗಿ ನೋಡಲಾಗದ ಅಸಹನೆ ವ್ಯಕ್ತವಾಗುತ್ತದೆ.

ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ — ‘ಧರ್ಮದಲ್ಲಿ ದೋಷ ಬಂದೀತು, ಲೋಕಕ್ಕೆ ಅತಿಶಂಕೆ ಉಂಟಾಗದಿರಲಿ ಎಂಬ ಕಾರಣದಿಂದ ನಿನ್ನಂಥ ಕಳವಳಗೊಳ್ಳದ ಪುರುಷನು ಇದನ್ನು ಹೇಗೆ ಹೇಳಬಲ್ಲೆ? ಹೀಗೆ ಶೌರ್ಯಶಾಲಿಯಾದ ಕ್ಷತ್ರಿಯಶ್ರೇಷ್ಠನಾಗಿದ್ದುಕೊಂಡು ಶೌರ್ಯವಿಲ್ಲದ, ದೀನವಾದ, ಅಶಕ್ತವಾದ ದೈವವನ್ನು ಏಕೆ ಹೊಗಳುತ್ತಿರುವೆ?’ ಇಲ್ಲಿ ‘ಶೌಂಡೀರ’ (ಶೂರ) ಎಂಬ ಪದವು ಎರಡು ಬಾರಿ ಬಳಕೆಯಾಗಿದೆ — ವೀರನು ವೀರನನ್ನೇ ಹೊಗಳಬೇಕು, ನಿರ್ವೀರ್ಯವಾದ ದೈವವನ್ನಲ್ಲ ಎಂಬುದು ವ್ಯಂಗ್ಯ. ಅನಂತರ ಅವನು ನೇರವಾಗಿ ಆರೋಪ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ — ‘ಆ ಇಬ್ಬರು ಪಾಪಿಗಳ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ನಿನಗೆ ಶಂಕೆಯೇ ಏಕೆ ಇಲ್ಲ? ಧರ್ಮದ ನೆಪದಲ್ಲಿ ಆಸಕ್ತರಾದವರು — ಧರ್ಮದ ಸೋಗಿನಲ್ಲಿ ಸ್ವಾರ್ಥವನ್ನು ಸಾಧಿಸುವವರು — ಇದ್ದಾರೆ; ಧರ್ಮಾತ್ಮನೇ, ನಿನಗೆ ತಿಳಿಯುವುದಿಲ್ಲವೇ?’ ಮುಂದಿನ ಶ್ಲೋಕವು ಆರು ಪಾದಗಳದ್ದು — ‘ಶಾಠ್ಯದಿಂದ ನಿನ್ನ ಸುಚರಿತವನ್ನೂ ನಿನ್ನ ಹಿತವನ್ನೂ ಕಸಿದುಕೊಳ್ಳಲು ಬಯಸುವ ಆ ಇಬ್ಬರ ನಿಶ್ಚಯವು ಹೀಗಿಲ್ಲದಿದ್ದರೆ, ರಾಘವ, ಅದು ಮೊದಲೇ ನಡೆದುಹೋಗುತ್ತಿತ್ತು; ಆ ವರವೂ ಮೊದಲೇ ಕೊಡಲ್ಪಟ್ಟು ಜಾರಿಯಾಗುತ್ತಿತ್ತು.’ ಅಂದರೆ ವರದಾನದ ಕಥೆ ನಿಜವಾಗಿದ್ದರೆ ಅಭಿಷೇಕದ ಆರಂಭಕ್ಕಿಂತ ಮೊದಲೇ ಅದು ಬೆಳಕಿಗೆ ಬರುತ್ತಿತ್ತು; ಆದ್ದರಿಂದ ಅದು ಕಟ್ಟುಕಥೆಯೇ ಎಂಬುದು ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ತರ್ಕ. ಇಲ್ಲಿ ಅವನು ನೇರವಾಗಿ ಅಪವಾದ ಮಾಡುವುದಿಲ್ಲ, ಕಾಲಕ್ರಮದ ಮೂಲಕವೇ ಕಲ್ಪನೆಯನ್ನು ಬಯಲುಮಾಡುತ್ತಾನೆ — ಮೊದಲು ಹೇಳಬೇಕಾದುದನ್ನು ಆಮೇಲೆ ಹೇಳಲಾಯಿತು; ಇದೇ ಶಾಠ್ಯದ ಗುರುತು.

‘ನಿನ್ನನ್ನು ಬಿಟ್ಟು ಬೇರೊಬ್ಬನಿಗೆ ಅಭಿಷೇಕ ಮಾಡುವುದು ಲೋಕವು ದ್ವೇಷಿಸುವಂಥದು; ಅದು ಆರಂಭವಾಗಿದೆ. ವೀರನೇ, ಅದನ್ನು ಸಹಿಸಲು ನನಗೆ ಸಾಧ್ಯವಿಲ್ಲ; ಅದಕ್ಕಾಗಿ ನನ್ನನ್ನು ಕ್ಷಮಿಸಬೇಕು.’ ಇಲ್ಲಿ ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ತನ್ನ ಅಸಹನೆಯನ್ನು ಮುಚ್ಚಿಡುವುದಿಲ್ಲ, ಕ್ಷಮೆಯನ್ನೂ ಬೇಡುತ್ತಾನೆ — ಈ ವಿನಯದ ಗೆರೆ ಅವನ ಎಲ್ಲ ಉಗ್ರವಚನಗಳಲ್ಲಿಯೂ ಮುಂದುವರಿಯುತ್ತದೆ. ‘ಮಹಾಮತಿಯೇ, ಯಾವುದರಿಂದ ನಿನ್ನ ಬುದ್ಧಿ ಹೀಗೆ ದ್ವಂದ್ವಕ್ಕೆ ಸಿಲುಕಿದೆಯೋ, ಯಾವುದರ ಪ್ರಸಂಗದಿಂದ ನೀನು ಮೋಹಗೊಂಡಿರುವೆಯೋ, ಆ ಧರ್ಮವೂ ನನಗೆ ದ್ವೇಷ್ಯವಾದುದು.’ ಇಲ್ಲಿ ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ‘ಧರ್ಮ’ ಎಂಬ ಮಾತನ್ನೇ ಮರುವಿಚಾರಕ್ಕೆ ಒಡ್ಡುತ್ತಾನೆ — ಯಾವ ಧರ್ಮವು ಮೋಹವನ್ನುಂಟುಮಾಡುತ್ತದೆಯೋ, ಅದು ಧರ್ಮವಾಗಲು ಯೋಗ್ಯವಲ್ಲ. ‘ಕಾರ್ಯದಲ್ಲಿ ಸಮರ್ಥನಾಗಿದ್ದೂ ಕೈಕೇಯಿಯ ವಶದಲ್ಲಿರುವ ತಂದೆಯ ಅಧರ್ಮಿಷ್ಠವಾದ, ನಿಂದಿತವಾದ ಮಾತನ್ನು ನೀನು ಹೇಗೆ ನಡೆಸುವೆ? ಈ ಭೇದವು ಪಾಪದಿಂದ ಮಾಡಲ್ಪಟ್ಟಿದ್ದರೂ ಅದನ್ನು ಹಾಗೆ ಗ್ರಹಿಸಲಾಗುತ್ತಿಲ್ಲ — ಅದರಿಂದ ನನಗೆ ದುಃಖವಾಗುತ್ತದೆ; ಈ ಧರ್ಮಾಸಕ್ತಿ ನಿಂದನೀಯವಾದುದು.’ ಹದಿನಾಲ್ಕನೆಯ ಶ್ಲೋಕವು ಆರು ಪಾದಗಳದ್ದು — ‘ನಿನ್ನ ಈ ಧರ್ಮಸಂಯೋಗವು ಈ ಲೋಕದಿಂದ ನಿಂದಿತವಾದುದು. ಸ್ವೇಚ್ಛೆಯಿಂದ ನಡೆಯುವ, ನಿತ್ಯವೂ ಅಹಿತವನ್ನೇ ಬಯಸುವ, ತಂದೆತಾಯಿಗಳೆಂಬ ಹೆಸರನ್ನು ಮಾತ್ರ ಹೊತ್ತಿರುವ ಶತ್ರುಗಳ ಇಚ್ಛೆಯನ್ನು ಯಾರಾದರೂ ಮನಸ್ಸಿನಿಂದಲಾದರೂ ಹೇಗೆ ನೆರವೇರಿಸಿಯಾರು?’ ಇದು ಅತ್ಯಂತ ತೀಕ್ಷ್ಣವಾದ ಮಾತು — ತಂದೆತಾಯಿಗಳನ್ನು ‘ಶತ್ರು’ ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಕರೆಯಲಾಗಿದೆ. ಈ ಐದು ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ಆಕ್ರೋಶವು ಕ್ರಮವಾಗಿ ಹೆಚ್ಚುತ್ತದೆ — ಮೊದಲು ಕಾರ್ಯದ ನಿಂದೆ, ಅನಂತರ ಧರ್ಮದ ಮರುವಿಚಾರ, ಆಮೇಲೆ ತಂದೆಯ ಪರಾಧೀನತೆ, ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ತಂದೆತಾಯಿಗಳ ಮೇಲೆ ಶತ್ರುತ್ವದ ಆರೋಪ. ರಾಮನಾದರೋ ಇದೆಲ್ಲವನ್ನೂ ಕೇಳುತ್ತಾನೆ ಮಾತ್ರ, ಪ್ರತ್ಯುತ್ತರ ನೀಡುವುದಿಲ್ಲ — ಅವನ ಮೌನವೇ ಮುಂದಿನ ಸರ್ಗದ ಉತ್ತರ.

‘ನಿನ್ನ ನಿಲುವು ದೈವಾಧೀನವಾದುದಾದರೂ, ಆ ಇಬ್ಬರ ಮತವೂ ಹಾಗೆಯೇ ಇದ್ದರೂ, ಅದನ್ನು ನೀನು ಉಪೇಕ್ಷಿಸಬೇಕು; ನನಗೆ ಅದೂ ರುಚಿಸುವುದಿಲ್ಲ.’ ಇಲ್ಲಿ ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ರಾಮನ ದೈವವಾದವನ್ನು ಶಬ್ದಶಃ ಉದ್ಧರಿಸಿಯೇ ತಳ್ಳಿಹಾಕುತ್ತಾನೆ. ಅನಂತರ ಅವನು ಸೂತ್ರವನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ — ‘ಯಾರು ಕಂಗಾಲಾದವನೂ ವೀರ್ಯಹೀನನೂ ಆಗಿರುವನೋ ಅವನು ದೈವವನ್ನು ಅನುಸರಿಸುತ್ತಾನೆ; ಆತ್ಮಗೌರವವುಳ್ಳ ವೀರರಾದರೋ ದೈವವನ್ನು ಉಪಾಸಿಸುವುದಿಲ್ಲ. ಪುರುಷಪ್ರಯತ್ನದಿಂದ ದೈವವನ್ನು ತಡೆಯಲು ಯಾರು ಸಮರ್ಥನೋ, ಆ ಪುರುಷನು ದೈವದಿಂದ ತನ್ನ ಉದ್ದೇಶ ಕೆಟ್ಟರೂ ಕುಸಿಯುವುದಿಲ್ಲ.’ ಇಲ್ಲಿ ಎರಡು ಪ್ರತಿಜ್ಞೆಗಳಿವೆ — ಮೊದಲನೆಯದು ಮೌಲ್ಯದ ವಿಷಯ (ವೀರರು ದೈವವನ್ನು ಸೇವಿಸುವುದಿಲ್ಲ), ಎರಡನೆಯದು ಫಲದ ವಿಷಯ (ಸಮರ್ಥನು ವಿಷಾದಪಡುವುದಿಲ್ಲ). ಅನಂತರ ಅವನು ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷಪ್ರಮಾಣವನ್ನು ಆಹ್ವಾನಿಸುತ್ತಾನೆ — ‘ಇಂದು ಲೋಕಗಳು ದೈವದ ಪೌರುಷವನ್ನೂ ಪುರುಷನ ಪೌರುಷವನ್ನೂ ಕಾಣುವುವು; ಇಂದು ದೈವ ಮತ್ತು ಮಾನುಷಗಳ ವ್ಯತ್ಯಾಸವು ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗುವುದು. ದೈವಬಲದಿಂದ ನಿನ್ನ ರಾಜ್ಯಾಭಿಷೇಕವು ಹತವಾದುದನ್ನು ಯಾರು ಇಂದು ಕಂಡರೋ, ಅವರೇ ಇಂದು ನನ್ನ ಪೌರುಷದಿಂದ ಹತವಾದ ದೈವವನ್ನು ಕಾಣುವರು.’ ಹೀಗೆ ಅವನು ವಿವಾದವನ್ನು ತರ್ಕದಿಂದ ಕ್ರಿಯೆಗೆ ಒಯ್ಯುತ್ತಾನೆ — ವಾದವು ಪರೀಕ್ಷೆಯಲ್ಲ, ಕಣ್ಣಿಗೆ ಕಾಣುವ ಫಲವೇ ಪರೀಕ್ಷೆ ಎಂದು. ‘ವ್ಯಕ್ತಾ ವ್ಯಕ್ತಿಃ’ (ಸ್ಪಷ್ಟವಾದ ವ್ಯತ್ಯಾಸ) ಎಂಬ ಪದಜೋಡಿಯಿಂದ ಇಂದೇ ನಿರ್ಣಯವು ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗುವುದೆಂದು ಅವನು ಪ್ರತಿಜ್ಞೆ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ. ಇದೆಲ್ಲವೂ ರಾಮನ ‘ದೈವದೊಡನೆ ಹೋರಾಡಲು ಯಾವ ಮನುಷ್ಯನು ಉತ್ಸಾಹಪಟ್ಟಾನು’ ಎಂಬ ಪ್ರಶ್ನೆಗೆ ನೇರವಾದ ಉತ್ತರ — ‘ನಾನೇ’ ಎಂದು.

‘ಅಂಕುಶವನ್ನು ಮೀರಿದ, ಕಟ್ಟು ಕಳಚಿಕೊಂಡ, ಮದಜಲದಿಂದ ಉನ್ಮತ್ತವಾಗಿ ಓಡುತ್ತಿರುವ ಆನೆಯಂತೆ ಓಡಿಬರುತ್ತಿರುವ ದೈವವನ್ನು ನಾನು ಪೌರುಷದಿಂದ ಹಿಂದಕ್ಕೆ ತಿರುಗಿಸುತ್ತೇನೆ.’ ಇಲ್ಲಿನ ಉಪಮೆ ಅರ್ಥಪೂರ್ಣವಾದುದು — ಆನೆ ಮಹಾಬಲಶಾಲಿ, ಆದರೂ ಅದು ಅಂಕುಶದಿಂದ ನಿಯಂತ್ರಿಸಲ್ಪಡುತ್ತದೆ; ಹಾಗೆಯೇ ದೈವವನ್ನೂ ಪುರುಷಪ್ರಯತ್ನದಿಂದ ನಿಯಂತ್ರಿಸಬಹುದು ಎಂಬ ಭಾವ. ‘ಸಮಸ್ತ ಲೋಕಪಾಲರೂ ಇಂದು ರಾಮನ ಅಭಿಷೇಕವನ್ನು ತಡೆಯಲಾರರು; ಮೂರು ಲೋಕಗಳೂ ಸೇರಿ ತಡೆಯಲಾರವು; ಇನ್ನು ತಂದೆಯ ಪಾಡೇನು? ಯಾರು ಪರಸ್ಪರ ಗುಟ್ಟಾಗಿ ನಿನ್ನ ಅರಣ್ಯವಾಸವನ್ನು ಸಮರ್ಥಿಸಿದರೋ, ಅವರೇ ಹದಿನಾಲ್ಕು ವರ್ಷ ಅರಣ್ಯದಲ್ಲಿ ವಾಸಿಸುವರು. ಅಭಿಷೇಕವನ್ನು ಕೆಡಿಸಿ ತನ್ನ ಮಗನಿಗೆ ರಾಜ್ಯ ದಕ್ಕಿಸಿಕೊಳ್ಳುವ ಸಲುವಾಗಿ ಹುಟ್ಟಿಕೊಂಡ, ನಿನ್ನ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ತಂದೆಗೂ ಅವಳಿಗೂ ಇರುವ ಆ ಆಸೆಯನ್ನು ನಾನು ಸುಟ್ಟುಹಾಕುತ್ತೇನೆ. ನನ್ನ ಬಲಕ್ಕೆ ವಿರೋಧವಾಗಿ ನಿಂತವನಿಗೆ ನನ್ನ ಉಗ್ರ ಪೌರುಷವು ದುಃಖವನ್ನುಂಟುಮಾಡುವಷ್ಟು ದೈವಬಲವು ಸಮರ್ಥವಾಗದು.’ ಹೀಗೆ ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ಸಿದ್ಧಾಂತವನ್ನು ಹೇಳುವುದು ಮಾತ್ರವಲ್ಲ, ವಿರೋಧಿಗಳೇ ಕಾಡಿಗೆ ಹೋಗುವರು ಎಂದು ಪ್ರತಿಜ್ಞೆಯನ್ನೂ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ. ಅವನ ಮಾತುಗಳಲ್ಲಿ ಕ್ರೋಧವು ಪ್ರತಿಜ್ಞೆಯ ರೂಪಕ್ಕೆ ಪರಿಣಮಿಸುತ್ತದೆ; ಅದು ಮುಂದಿನ ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ಶಸ್ತ್ರವರ್ಣನೆಯಿಂದ ಪುಷ್ಟಗೊಳ್ಳುತ್ತದೆ. ‘ಲೋಕಪಾಲರೂ ತಡೆಯಲಾರರು’ ಎಂಬ ಮಾತಿನಿಂದ ಅವನು ದೈವದ ಅಧಿಷ್ಠಾತೃಗಳನ್ನೂ ತಿರಸ್ಕರಿಸುತ್ತಾನೆ; ‘ಇನ್ನು ತಂದೆಯ ಪಾಡೇನು’ ಎಂಬುದರಿಂದ ತಂದೆಯ ಅಧಿಕಾರವನ್ನೇ ಕುಗ್ಗಿಸುತ್ತಾನೆ. ಈ ಮಾತು ಶಾಸ್ತ್ರದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ದುಸ್ಸಾಹಸದ್ದು, ಆದರೆ ಸೋದರಪ್ರೇಮದಿಂದಲೇ ಹುಟ್ಟಿದುದು.

‘ಸಾವಿರ ವರ್ಷಗಳ ಅನಂತರ, ನೀನು ವನವಾಸಕ್ಕೆ ತೆರಳಿದಾಗ, ನಿನ್ನ ಮಕ್ಕಳು ಆಮೇಲೆ ಪ್ರಜಾಪಾಲನೆ ಮಾಡುವರು. ಪ್ರಾಚೀನ ರಾಜರ್ಷಿಗಳ ನಡವಳಿಕೆಯ ಪ್ರಕಾರ, ಪ್ರಜೆಗಳನ್ನು ಮಕ್ಕಳಿಗೆ ಒಪ್ಪಿಸಿ, ಅವರನ್ನು ಮಕ್ಕಳಂತೆ ಪಾಲಿಸಲು ನಿಯೋಜಿಸಿದಾಗಲೇ ವನವಾಸವು ವಿಹಿತವೆನ್ನಲಾಗುತ್ತದೆ.’ ಇಲ್ಲಿ ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ವಾನಪ್ರಸ್ಥದ ಶಾಸ್ತ್ರೀಯ ಕಾಲವನ್ನು ನೆನಪಿಸುತ್ತಾನೆ — ಮುಪ್ಪಿನಲ್ಲಿ, ರಾಜ್ಯವನ್ನು ಮಗನಿಗೆ ವಹಿಸಿ; ಯೌವನದಲ್ಲಲ್ಲ, ಬೇರೊಬ್ಬರ ಒತ್ತಾಯದಿಂದಲ್ಲ. ‘ಧರ್ಮಾತ್ಮನಾದ ರಾಮ, ರಾಜನು ಏಕಾಗ್ರಚಿತ್ತನಲ್ಲವೆಂಬ ಕಾರಣದಿಂದ ರಾಜ್ಯದಲ್ಲಿ ಗೊಂದಲವುಂಟಾದೀತೆಂಬ ಶಂಕೆಯಿಂದ ನೀನು ಹೀಗೆ ರಾಜ್ಯವನ್ನು ನಿನಗಾಗಿ ಬಯಸದಿದ್ದರೆ, ವೀರನೇ, ನಾನು ನಿನಗೆ ಪ್ರತಿಜ್ಞೆ ಮಾಡುತ್ತೇನೆ — ದಡವು ಸಾಗರವನ್ನು ಕಾಯುವಂತೆ ನಾನು ನಿನ್ನ ರಾಜ್ಯವನ್ನು ಕಾಯದಿದ್ದರೆ ವೀರರ ಲೋಕವನ್ನು ಸೇರದಿರಲಿ. ಮಂಗಳದ್ರವ್ಯಗಳಿಂದ ಅಭಿಷೇಕ ಮಾಡಿಸಿಕೋ; ಅದರಲ್ಲಿ ನೀನು ತೊಡಗಿಕೋ; ರಾಜರನ್ನು ಬಲಾತ್ಕಾರದಿಂದ ತಡೆಯಲು ನಾನೊಬ್ಬನೇ ಸಾಕು.’ ಅನಂತರ ಅವನು ತನ್ನ ಆಯುಧಗಳ ಪ್ರಯೋಜನವನ್ನು ಘೋಷಿಸುತ್ತಾನೆ — ‘ಈ ಎರಡು ತೋಳುಗಳು ಶೋಭೆಗಾಗಿ ಅಲ್ಲ, ಧನುಸ್ಸು ನನಗೆ ಅಲಂಕಾರಕ್ಕಾಗಿ ಅಲ್ಲ, ಖಡ್ಗವು ಸೊಂಟಕ್ಕೆ ಕಟ್ಟಿಕೊಳ್ಳುವುದಕ್ಕಾಗಿ ಅಲ್ಲ, ಬಾಣಗಳು ಸುಮ್ಮನೆ ನಿಲ್ಲಿಸಿಡುವುದಕ್ಕಾಗಿ ಅಲ್ಲ.’ ಪ್ರತಿಯೊಂದು ನಿಷೇಧದಿಂದಲೂ ಅವನು ಆಯುಧಗಳು ಕೇವಲ ಅಲಂಕಾರವೆಂಬುದನ್ನು ನಿರಾಕರಿಸುತ್ತಾನೆ. ಇಲ್ಲಿ ನಾಲ್ಕು ಆಯುಧಗಳನ್ನು ಎಣಿಸಲಾಗಿದೆ — ತೋಳುಗಳು, ಧನುಸ್ಸು, ಖಡ್ಗ ಮತ್ತು ಬಾಣಗಳು; ಮುಂದಿನ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಅವನ್ನೇ ‘ಚತುಷ್ಟಯ’ (ನಾಲ್ಕರ ಗುಂಪು) ಎಂದು ಒಟ್ಟುಗೂಡಿಸಲಾಗಿದೆ. ಹೀಗೆ ಆರು ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ಶಾಸ್ತ್ರವಚನದಿಂದ ಪ್ರತಿಜ್ಞೆಗೆ, ಪ್ರತಿಜ್ಞೆಯಿಂದ ಆಯುಧಗಳಿಗೆ ಇಳಿಯುತ್ತಾನೆ.

‘ಈ ನಾಲ್ಕೂ ಶತ್ರುಗಳನ್ನು ಮಥಿಸುವುದಕ್ಕಾಗಿಯೇ ಇವೆ. ಯಾವನು ನನ್ನ ಶತ್ರುವೆಂದು ಭಾವಿಸಲ್ಪಡುವನೋ, ಅವನು ಬಹುಕಾಲ ಬದುಕುವುದನ್ನು ನಾನು ಬಯಸುವುದಿಲ್ಲ. ಮಿಂಚಿನಂತೆ ಚಂಚಲವಾದ ಕಾಂತಿಯುಳ್ಳ, ಹರಿತವಾದ ಅಲಗುಳ್ಳ ಖಡ್ಗವನ್ನು ಹಿಡಿದಾಗ, ವಜ್ರಧಾರಿಯಾದ ಶತ್ರುವನ್ನೂ ನಾನು ಲೆಕ್ಕಿಸುವುದಿಲ್ಲ — ಇಂದ್ರನನ್ನೂ ಗಣನೆಗೆ ತೆಗೆದುಕೊಳ್ಳುವುದಿಲ್ಲ. ಖಡ್ಗದ ಹೊಡೆತದಿಂದ ಜಜ್ಜಲ್ಪಟ್ಟ ಆನೆ, ಕುದುರೆ, ರಥಿಕರ ಕೈಗಳಿಂದಲೂ ತೊಡೆಗಳಿಂದಲೂ ತಲೆಗಳಿಂದಲೂ ಭೂಮಿಯು ದಟ್ಟವಾಗಿ ಮುಚ್ಚಿಹೋಗಿ ನಡೆಯಲಾಗದಂತಾಗುವುದು. ಇಂದು ನನ್ನ ಖಡ್ಗದ ಅಲಗಿನಿಂದ ಹತರಾದ ಶತ್ರುಗಳು ಉರಿಯುತ್ತಿರುವ ಬೆಂಕಿಗಳಂತೆ, ಮಿಂಚಿನಿಂದ ಕೂಡಿದ ಮೋಡಗಳಂತೆ ನೆಲಕ್ಕುರುಳುವರು. ಉಡದ ಚರ್ಮದ ಬೆರಳುಗವಸನ್ನು ಕಟ್ಟಿಕೊಂಡು ಬಿಲ್ಲನ್ನು ಹಿಡಿದು ನಾನು ನಿಂತಿರುವಾಗ, ಪುರುಷರ ನಡುವೆ ಯಾವನು ತಾನು ಗಂಡಸೆಂದು ಹೆಮ್ಮೆಪಟ್ಟಾನು?’ ಇಲ್ಲಿ ವರ್ಣನೆಯ ಕ್ರಮವನ್ನು ಗಮನಿಸಬೇಕು — ಮೊದಲು ಪ್ರಯೋಜನ, ಅನಂತರ ಖಡ್ಗ, ಆಮೇಲೆ ನೆಲದ ಮೇಲೆ ಅದರ ಫಲ, ಅನಂತರ ಎರಡು ಉಪಮೆಗಳಿಂದ ಶತ್ರುಗಳ ಪತನ, ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಧನುರ್ಧಾರಿಯಾದ ತನ್ನ ಚಿತ್ರ. ‘ಗೋಧಾಂಗುಲಿತ್ರಾಣ’ ಎಂದರೆ ಉಡದ ಚರ್ಮದಿಂದ ಮಾಡಿದ ಬೆರಳುಗವಸು; ಅದು ಬಿಲ್ಲಿನ ಹೆದೆಯ ಉಜ್ಜುವಿಕೆಯಿಂದ ಬೆರಳುಗಳನ್ನು ರಕ್ಷಿಸುತ್ತದೆ; ಅದರ ಉಲ್ಲೇಖದಿಂದ ಯುದ್ಧಸನ್ನದ್ಧತೆ ಸೂಚಿತವಾಗುತ್ತದೆ. ‘ವಜ್ರಧಾರಿಯನ್ನೂ ಲೆಕ್ಕಿಸುವುದಿಲ್ಲ’ ಎಂಬ ಮಾತು ಅತಿಶಯೋಕ್ತಿಯಂತೆ ತೋರುತ್ತದೆ, ಆದರೆ ಅದು ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ಸ್ವಭಾವಕ್ಕೆ ತಕ್ಕುದೇ; ಅವನು ಯಾವಾಗಲೂ ಅತಿಯಾದ ಮಾತಿನ ಮೂಲಕವೇ ಸ್ನೇಹವನ್ನು ಪ್ರಕಟಿಸುತ್ತಾನೆ. ‘ಪುರುಷಮಾನೀ’ (ತಾನು ಗಂಡಸೆಂದು ಹೆಮ್ಮೆಪಡುವವನು) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಅವನು ಎದುರಾಳಿಯ ಪುರುಷಾಭಿಮಾನವನ್ನೇ ನಿರಾಕರಿಸಲು ಬಯಸುತ್ತಾನೆ.

‘ಅನೇಕ ಬಾಣಗಳಿಂದ ಒಬ್ಬನನ್ನೂ, ಒಂದೇ ಬಾಣದಿಂದ ಅನೇಕರನ್ನೂ ಹೊಡೆಯುತ್ತಾ, ಮನುಷ್ಯರ, ಕುದುರೆಗಳ ಮತ್ತು ಆನೆಗಳ ಮರ್ಮಸ್ಥಾನಗಳಲ್ಲಿ ಬಾಣಗಳನ್ನು ನಾಟಿಸುತ್ತೇನೆ. ಪ್ರಭುವೇ, ಇಂದು ನನ್ನ ಅಸ್ತ್ರಗಳ ಪ್ರಭಾವವು ರಾಜನ ಪ್ರಭುತ್ವವನ್ನು ಇಲ್ಲವಾಗಿಸಲೂ ನಿನ್ನ ಪ್ರಭುತ್ವವನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸಲೂ ಸಮರ್ಥವಾಗುವುದು. ಶ್ರೀಗಂಧದ ಲೇಪನಕ್ಕೂ, ಕೇಯೂರಗಳನ್ನು ತೊಡುವುದಕ್ಕೂ, ಸಂಪತ್ತನ್ನು ದಾನಮಾಡುವುದಕ್ಕೂ, ಸ್ನೇಹಿತರನ್ನು ಪಾಲಿಸುವುದಕ್ಕೂ ತಕ್ಕವಾದ ಈ ಎರಡು ತೋಳುಗಳು, ರಾಮ, ಇಂದು ನಿನ್ನ ಅಭಿಷೇಕಕ್ಕೆ ವಿಘ್ನ ತಂದವರನ್ನು ತಡೆಯುವ ಕಾರ್ಯವನ್ನು ಮಾಡುವುವು.’ ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಅವನು ಆಜ್ಞೆಯನ್ನು ಯಾಚಿಸುತ್ತಾನೆ — ‘ಹೇಳು, ನಿನ್ನ ಯಾವ ಶತ್ರುವನ್ನು ಇಂದೇ ನಾನು ಪ್ರಾಣಗಳಿಂದಲೂ ಯಶಸ್ಸಿನಿಂದಲೂ ಸ್ನೇಹಿತರಿಂದಲೂ ಅಗಲಿಸಬೇಕು? ಈ ಭೂಮಿಯು ನಿನಗೆ ವಶವಾಗುವಂತೆ ನನಗೆ ಆಜ್ಞಾಪಿಸು; ನಾನು ನಿನ್ನ ಕಿಂಕರ.’ ಇದನ್ನು ಕೇಳಿ ರಘುವಂಶವರ್ಧನನಾದ ರಾಮನು ಮತ್ತೆ ಮತ್ತೆ ಕಣ್ಣೀರನ್ನು ಒರೆಸಿ, ಲಕ್ಷ್ಮಣನನ್ನು ಸಮಾಧಾನಪಡಿಸಿ, ತಂದೆತಾಯಿಯರ ಮಾತಿನಲ್ಲಿ ದೃಢವಾಗಿ ನೆಲೆನಿಂತು ಹೇಳಿದನು — ‘ಸೌಮ್ಯನೇ, ನನ್ನನ್ನು ಹೀಗೆ ಅರಿತುಕೋ; ಇದೇ ಸನ್ಮಾರ್ಗ.’ ಹೀಗೆ ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ಜ್ವಾಲೆ ರಾಮನ ಶಾಂತಿಯಲ್ಲಿ ಲೀನವಾಗುವುದರೊಂದಿಗೆ ಸರ್ಗವು ಮುಕ್ತಾಯವಾಗುತ್ತದೆ. ‘ಅಸಕೃತ್’ (ಮತ್ತೆ ಮತ್ತೆ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಪುನಃಪುನಃ ಸಮಾಧಾನಪಡಿಸಿದುದು ಸೂಚಿತವಾಗುತ್ತದೆ; ಕಣ್ಣೀರು ಒರೆಸುವುದು ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ಕ್ರೋಧದೊಳಗೆ ಅಡಗಿರುವ ದುಃಖವನ್ನೇ ಪ್ರಕಟಪಡಿಸುತ್ತದೆ. ಮುಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಕೌಸಲ್ಯೆಯ ವಿಲಾಪವು ಆರಂಭವಾಗುತ್ತದೆ; ಅಲ್ಲಿ ರಾಮನ ಇದೇ ಧೈರ್ಯವು ಮತ್ತೊಮ್ಮೆ ಪರೀಕ್ಷೆಗೆ ಒಳಗಾಗುತ್ತದೆ.

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्येऽयोध्याकाण्डे त्रयोविंशः सर्गः॥ २३॥

ತಪ್ಪನ್ನು ತಿಳಿಸಿ

ಮೂಲ ಶ್ಲೋಕಗಳು ಮತ್ತು ಪದವಿವರಣೆಯೊಂದಿಗೆ ಓದಿ