ಸರ್ಗ
ರಾಮನ ದೈವವಾದ
ರೋಷದಿಂದ ದೀನನಾದ ಲಕ್ಷ್ಮಣನನ್ನು ಸಮಾಧಾನಪಡಿಸುತ್ತಾ ರಾಮನು ಅಭಿಷೇಕದ ಸಾಮಗ್ರಿಗಳನ್ನು ಹಿಂತೆಗೆದುಕೊಳ್ಳಲು ಆದೇಶಿಸುವುದು ಮತ್ತು ಕೈಕೇಯಿಯ ವಿಪರೀತಬುದ್ಧಿಗೆ ದೈವವೇ ಕಾರಣವೆಂದು ನಿರ್ದೇಶಿಸುವುದು
ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ರಾಮನು ತಾಯಿ ಕೌಸಲ್ಯೆಗೂ ಲಕ್ಷ್ಮಣನಿಗೂ ಧರ್ಮದ ರಹಸ್ಯವನ್ನು ಬೋಧಿಸಿ, ಜನನಿಗೆ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿಯೇ ಪ್ರದಕ್ಷಿಣೆ ಮಾಡಿದ್ದನು. ಈ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಅವನು ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ಕಡೆಗೇ ಮುಖಮಾಡುತ್ತಾನೆ. ಆಗ ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ವ್ಯಥೆಯಿಂದ ದೀನನಾಗಿ, ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಅಸಹನೆಯಿಂದ ಕೂಡಿ, ಕೆರಳಿದ ನಾಗರಾಜನಂತೆ ರೋಷದಿಂದ ಕಣ್ಣುಗಳನ್ನು ಅಗಲಿಸಿಕೊಂಡಿದ್ದನು. ಇಲ್ಲಿನ ಉಪಮೆ ಸೂಕ್ಷ್ಮವಾದುದು — ಕೋಪಗೊಂಡ ಸರ್ಪವು ಕಚ್ಚುವವರೆಗೂ ಕೇವಲ ಬುಸುಗುಟ್ಟುತ್ತಿರುತ್ತದೆ; ಹಾಗೆಯೇ ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ಕ್ರೋಧವು ಇನ್ನೂ ಒಳಗೇ ಅಡಗಿದೆ, ಹೊರಗೆ ಪ್ರಕಟವಾಗಿಲ್ಲ, ಆದರೆ ಉಗ್ರವಾಗಿದೆ. ರಾಮನು ಆ ಸ್ನೇಹಿತನಾದ ಪ್ರಿಯ ತಮ್ಮನ ಬಳಿಸಾರಿ, ಧೈರ್ಯದಿಂದ ಸತ್ತ್ವವನ್ನು ಹಿಡಿದಿಟ್ಟುಕೊಂಡು, ಆತ್ಮಸಂಯಮಿಯಾಗಿ ಹೀಗೆ ಹೇಳಿದನು — ‘ರೋಷವನ್ನೂ ಶೋಕವನ್ನೂ ನಿಗ್ರಹಿಸಿ ಕೇವಲ ಧೈರ್ಯವನ್ನು ಆಶ್ರಯಿಸಿ ನಿಲ್ಲು; ಅವಮಾನದ ಭಾವನೆಯನ್ನು ತೊಲಗಿಸಿ ಉತ್ತಮವಾದ ಹರ್ಷವನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸು.’ ಇಲ್ಲಿ ಮೂರು ಆದೇಶಗಳಿವೆ — ನಿಗ್ರಹ, ನಿರಸನ ಮತ್ತು ಗ್ರಹಣ; ದುಃಖವನ್ನು ತ್ಯಜಿಸುವುದು ಮಾತ್ರವಲ್ಲ, ಹರ್ಷವನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸುವುದೂ ವಿಧಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ. ಅನಂತರ ಅವನು ಮಾಡಬೇಕಾದ ಕಾರ್ಯವನ್ನು ಆದೇಶಿಸುತ್ತಾನೆ — ‘ನನ್ನ ಅಭಿಷೇಕಕ್ಕಾಗಿ ಸಿದ್ಧಪಡಿಸಲಾದ ಈ ಉತ್ತಮ ಸಾಮಗ್ರಿಗಳೆಲ್ಲವನ್ನೂ ಬೇಗನೆ ಹಿಂತೆಗೆದುಕೋ; ನನ್ನ ವನಗಮನಕ್ಕೆ ಯಾವ ವಿಘ್ನವೂ ಆಗದಂತೆ ಕಾರ್ಯವನ್ನು ಯಾವುದೂ ವ್ಯರ್ಥವಾಗದ ಹಾಗೆ ನಿರ್ವಹಿಸು. ಸೌಮಿತ್ರಿಯೇ, ಅಭಿಷೇಕಕ್ಕಾಗಿ ಯಾವ ಸಾಮಗ್ರಿಗಳ ಸಂಭ್ರಮವಿತ್ತೋ, ಅದೇ ಅಭಿಷೇಕವನ್ನು ನಿಲ್ಲಿಸುವುದಕ್ಕಾಗಿ ಇರಲಿ.’ ಇಲ್ಲಿ ಗಮನಿಸಬೇಕಾದುದು — ರಾಮನು ತಮ್ಮನ ಕ್ರೋಧವನ್ನು ನಿಂದಿಸುವುದಿಲ್ಲ, ಬದಲಿಗೆ ಅದರ ವೇಗವನ್ನೇ ಬೇರೊಂದು ಕಾರ್ಯದಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿಸುತ್ತಾನೆ. ಅಭಿಷೇಕಕ್ಕಾಗಿ ಯಾವ ತ್ವರೆ ಇತ್ತೋ, ಅದೇ ತ್ವರೆ ಅದನ್ನು ನಿಲ್ಲಿಸುವುದರಲ್ಲಿ ತೊಡಗಲಿ ಎಂಬ ಮಾತು ಕ್ರೋಧಕ್ಕೆ ಉತ್ತಮವಾದ ಔಷಧ.
ರಾಮನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ — ‘ಯಾರ ಮನಸ್ಸು ನನ್ನ ಅಭಿಷೇಕದ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ಪರಿತಪಿಸುತ್ತಿದೆಯೋ, ನಮ್ಮ ಆ ತಾಯಿ ಶಂಕೆಗೊಳಗಾಗದಂತೆ ಮಾಡು.’ ಇಲ್ಲಿ ‘ನಮ್ಮ ತಾಯಿ’ ಎಂಬ ಪದವು ಮಹತ್ತ್ವದ್ದು — ರಾಮನು ಕೈಕೇಯಿಯನ್ನು ತನ್ನ ಸ್ವಂತ ಜನನಿಯಂತೆಯೇ ಕಾಣುತ್ತಾನೆ, ಸವತಿತಾಯಿಯಂತಲ್ಲ. ‘ಸೌಮಿತ್ರಿಯೇ, ಅವಳ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಹುಟ್ಟಿಕೊಂಡಿರುವ ಶಂಕೆಯಿಂದ ಕೂಡಿದ ದುಃಖವನ್ನು ಒಂದು ಕ್ಷಣವೂ ಉಪೇಕ್ಷಿಸಲು ನನಗೆ ಮನಸ್ಸಾಗದು’ ಎಂಬ ಮಾತಿನಲ್ಲಿ ರಾಮನ ಕರುಣೆ ಪ್ರಕಾಶಿಸುತ್ತದೆ — ಯಾರು ಇವನನ್ನು ಕಾಡಿಗಟ್ಟುತ್ತಿದ್ದಾಳೋ, ಅವಳ ಶಂಕೆಯನ್ನೇ ಇವನು ಸಹಿಸಲಾಗದ್ದೆಂದು ಭಾವಿಸುತ್ತಾನೆ. ಅನಂತರ ಅವನು ತನ್ನನ್ನು ತಾನೇ ಪರೀಕ್ಷಿಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ — ‘ತಿಳಿದೋ ತಿಳಿಯದೆಯೋ ತಾಯಂದಿರಿಗಾಗಲಿ ತಂದೆಗಾಗಲಿ ಅಲ್ಪವಾದರೂ ಅಪ್ರಿಯವನ್ನು ನಾನು ಇಲ್ಲಿ ಎಂದಾದರೂ ಮಾಡಿದ್ದು ನನಗೆ ನೆನಪಿಲ್ಲ.’ ಈ ಆತ್ಮಪರೀಕ್ಷೆ ಅಪರಾಧಪ್ರಜ್ಞೆಯಿಂದ ಹುಟ್ಟಿದುದಲ್ಲ, ಕಾರಣವನ್ನು ಹುಡುಕುವುದರಿಂದ ಹುಟ್ಟಿದುದು — ನನ್ನ ದೋಷವಿಲ್ಲವಾದರೆ ಕಾರಣ ಬೇರೆ ಏನೋ ಇರಬೇಕು ಎಂದು. ಆಮೇಲೆ ಅವನು ತಂದೆಯನ್ನು ಸ್ತುತಿಸುತ್ತಾನೆ — ‘ತಂದೆ ಸತ್ಯವಂತ, ಸತ್ಯಪ್ರತಿಜ್ಞ, ನಿತ್ಯವೂ ಸತ್ಯವನ್ನೇ ಪರಾಕ್ರಮವಾಗಿ ಉಳ್ಳವನು; ಅವನು ಪರಲೋಕದ ಭಯದಿಂದ ಹೆದರಿದ್ದಾನೆ; ಆದ್ದರಿಂದ ಅವನು ನಿರ್ಭಯನಾಗಲಿ. ಈ ಕಾರ್ಯವನ್ನು ಹಿಂತೆಗೆದುಕೊಳ್ಳದಿದ್ದರೆ ಅವನಿಗೂ ‘ಸತ್ಯವು ನೆರವೇರಲಿಲ್ಲ’ ಎಂಬ ಮನಸ್ತಾಪವುಂಟಾದೀತು; ಅವನ ಆ ತಾಪವು ನನ್ನನ್ನು ಸುಡುತ್ತದೆ.’ ಹೀಗೆ ರಾಮನು ತನ್ನ ದುಃಖವನ್ನು ಲೆಕ್ಕಿಸುವುದಿಲ್ಲ; ತಾಯಿಯ ಶಂಕೆ ಮತ್ತು ತಂದೆಯ ಸತ್ಯಭಂಗದ ಭಯ — ಇವೆರಡೇ ಅವನ ಚಿಂತೆಗಳು. ಇಲ್ಲಿ ರಾಮನ ಧರ್ಮದೃಷ್ಟಿ ಪ್ರಕಟವಾಗುತ್ತದೆ — ಇತರರ ಹೃದಯದಲ್ಲಿ ಯಾವುದು ಕ್ಲೇಶವನ್ನುಂಟುಮಾಡುತ್ತದೆಯೋ, ಅದನ್ನೇ ಅವನು ನಿವಾರಿಸಬೇಕಾದುದೆಂದು ಭಾವಿಸುತ್ತಾನೆ.
‘ಆದ್ದರಿಂದ ಲಕ್ಷ್ಮಣ, ಅಭಿಷೇಕದ ವಿಧಾನವನ್ನು ಹಿಂತೆಗೆದು, ಅದರ ಬೆನ್ನಲ್ಲೇ ಇಲ್ಲಿಂದ ನಗರದಿಂದ ವನಕ್ಕೆ ತೆರಳಲು ಬಯಸುತ್ತೇನೆ.’ ಇಲ್ಲಿ ‘ಅನ್ವಗೇವ’ (ಬೆನ್ನಲ್ಲೇ) ಎಂಬ ಪದವು ವಿಳಂಬವಿಲ್ಲದಿರುವುದನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ — ಮೊದಲು ಹಿಂತೆಗೆಯುವುದು, ಅನಂತರ ತತ್ಕ್ಷಣವೇ ಪ್ರಯಾಣ. ‘ನಾನು ಕಾಡಿಗೆ ಹೊರಟುಹೋಗುವುದರಿಂದ ಇಂದು ಕೃತಕೃತ್ಯಳಾದ ರಾಜಪುತ್ರಿ ಕೈಕೇಯಿ ನಿಶ್ಚಿಂತೆಯಿಂದ ತನ್ನ ಮಗ ಭರತನಿಗೆ ಅಭಿಷೇಕ ಮಾಡಲಿ. ನಾನು ನಾರುಮಡಿಯನ್ನೂ ಜಿಂಕೆಯ ಚರ್ಮವನ್ನೂ ಧರಿಸಿ, ಜಟಾಮಂಡಲವನ್ನು ಹೊತ್ತು ಅರಣ್ಯಕ್ಕೆ ಹೋದಮೇಲೆ ಕೈಕೇಯಿಗೆ ಮನಸ್ಸಿನ ಸುಖವುಂಟಾಗುವುದು.’ ಇಲ್ಲಿ ವಕ್ರೋಕ್ತಿಯಿಲ್ಲ, ಕಟಕಿಯೂ ಇಲ್ಲ; ರಾಮನು ಕೈಕೇಯಿಯ ಅಭಿಲಾಷೆಯನ್ನು ವಾಸ್ತವಾಂಶವಾಗಿಯೇ ಹೇಳುತ್ತಾನೆ, ತನ್ನ ತಪಸ್ವಿವೇಷವನ್ನು ಶಾಂತಚಿತ್ತದಿಂದ ವರ್ಣಿಸುತ್ತಾನೆ. ಅನಂತರ ರಾಮನು ಇನ್ನೂ ಗಂಭೀರವಾಗಿ ಹೇಳುತ್ತಾನೆ — ‘ಯಾರಿಂದ ಈ ಬುದ್ಧಿ ಪ್ರೇರಿತವಾಯಿತೋ, ಯಾರು ಮನಸ್ಸನ್ನು ಹೀಗೆ ದೃಢವಾಗಿ ನೆಲೆಗೊಳಿಸಿದರೋ, ಅದನ್ನು ಕ್ಲೇಶಪಡಿಸುವುದು ನನಗೆ ಉಚಿತವಲ್ಲ; ಆದ್ದರಿಂದ ಬೇಗನೆ ಹೊರಟುಹೋಗುತ್ತೇನೆ.’ ಇಲ್ಲಿ ‘ಅದು’ ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಕೈಕೇಯಿಯನ್ನು ನಿರ್ದೇಶಿಸುತ್ತಿಲ್ಲ, ಅವಳ ಬುದ್ಧಿಯನ್ನು ಪ್ರೇರಿಸಿದ ಕೃತಾಂತವನ್ನೇ (ವಿಧಿಯನ್ನೇ) ನಿರ್ದೇಶಿಸಲಾಗಿದೆ. ಬುದ್ಧಿಯನ್ನು ಪ್ರೇರಿಸುವ ಆ ಶಕ್ತಿಯನ್ನು ಕ್ಲೇಶಪಡಿಸುವುದು ಅಸಾಧ್ಯ; ಆದ್ದರಿಂದ ಅದರ ಫಲವನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸುವುದೇ ಯುಕ್ತ ಎಂಬುದು ರಾಮನ ಆಶಯ. ಹೀಗೆ ಇಲ್ಲಿ ಮೊದಲ ಬಾರಿಗೆ ‘ದೈವ’ ಎಂಬ ಮಾತಿನ ಬೀಜವನ್ನು ಬಿತ್ತಲಾಗಿದೆ; ಅದು ಮುಂದಿನ ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ವಿಸ್ತಾರವಾಗಿ ಮೊಳೆಯುತ್ತದೆ.
‘ಸೌಮಿತ್ರಿಯೇ, ನನ್ನನ್ನು ಕಾಡಿಗಟ್ಟುವುದರಲ್ಲಿಯೂ ಕೊಟ್ಟ ರಾಜ್ಯವನ್ನು ಮತ್ತೆ ಹಿಂತೆಗೆದುಕೊಳ್ಳುವುದರಲ್ಲಿಯೂ ಕೃತಾಂತವನ್ನೇ ಕಾಣಬೇಕು.’ ಈ ಎರಡೂ ಘಟನೆಗಳು ಒಂದೇ ಕಾರಣಕ್ಕೆ ಕಟ್ಟುಬಿದ್ದಿವೆ ಎಂಬುದು ರಾಮನ ನಿರ್ಣಯ. ‘ಈ ಭಾವವು ಕೃತಾಂತದಿಂದ ವಿಹಿತವಾದುದಲ್ಲವಾದರೆ, ನನ್ನನ್ನು ನೋಯಿಸುವ ನಿರ್ಧಾರಕ್ಕೆ ಕೈಕೇಯಿ ಹೇಗೆ ಬಂದಾಳು?’ ಇಲ್ಲಿ ತರ್ಕವು ಪ್ರವರ್ತಿಸುತ್ತದೆ — ‘ಸೌಮ್ಯನೇ, ನಿನಗೆ ತಿಳಿದಿದೆ: ತಾಯಂದಿರ ನಡುವೆ ನಾನು ಭೇದವನ್ನು ಮಾಡುವುದಿಲ್ಲ; ಅವಳೂ ನನ್ನ ಮತ್ತು ತನ್ನ ಮಗನ ನಡುವೆ ಹಿಂದೆಂದೂ ಭೇದವನ್ನು ಮಾಡಿರಲಿಲ್ಲ.’ ಇದೇ ಪ್ರಮಾಣ — ಕಾರಣವು ಸಹಜವಾದ ದ್ವೇಷವಾಗಿದ್ದರೆ ಅದರ ಪೂರ್ವಚಿಹ್ನೆಗಳು ಕಾಣಿಸುತ್ತಿದ್ದವು. ಅವು ಇಲ್ಲ; ಆದ್ದರಿಂದ ಕಾರಣವು ಹೊರಗಿನದು. ‘ಅಭಿಷೇಕವನ್ನು ನಿಲ್ಲಿಸುವುದಕ್ಕಾಗಿಯೂ ಕಾಡಿಗೆ ಕಳುಹಿಸುವುದಕ್ಕಾಗಿಯೂ ಅವಳು ಹೇಳಲಾಗದಂಥ ಉಗ್ರವಾದ ಮಾತುಗಳನ್ನಾಡಿದಳು; ಅದಕ್ಕೆ ದೈವವಲ್ಲದೆ ಬೇರೆ ಯಾವ ಕಾರಣವನ್ನೂ ನಾನು ಊಹಿಸಲಾರೆ. ಉತ್ತಮ ಸ್ವಭಾವವುಳ್ಳ, ಅಂಥ ಗುಣಗಳುಳ್ಳ ರಾಜಪುತ್ರಿಯು ಪತಿಯ ಸಮ್ಮುಖದಲ್ಲಿ ಸಾಮಾನ್ಯ ಹೆಂಗಸಿನಂತೆ ನನಗೆ ಪೀಡೆಯಾಗುವ ಮಾತನ್ನು ಹೇಗೆ ಆಡಿಯಾಳು?’ ಹೀಗೆ ರಾಮನು ಕೈಕೇಯಿಯನ್ನು ದೂಷಿಸುವುದಿಲ್ಲ; ಅವಳ ಕುಲ, ಶೀಲ, ಗುಣಗಳನ್ನು ಸ್ಮರಿಸಿ, ಹಿಂದಿನ ಸ್ನೇಹವನ್ನೇ ಪ್ರಮಾಣವನ್ನಾಗಿ ಮಾಡಿಕೊಂಡು, ಈಗಿನ ವೈಪರೀತ್ಯವನ್ನು ದೈವದ ಕಾರ್ಯವೆಂದು ನಿಶ್ಚಯಿಸುತ್ತಾನೆ. ಈ ದೃಷ್ಟಿಯೇ ಸರ್ಗದ ಕೇಂದ್ರ; ಮುಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ಖಂಡಿಸುವುದೂ ಇದನ್ನೇ. ಇದರಿಂದ ರಾಮನು ಕ್ಷಮಿಸುವುದು ಮಾತ್ರವಲ್ಲ, ಕ್ಷಮೆಯ ಕಾರಣವನ್ನೂ ಯುಕ್ತಿಯಿಂದ ಸ್ಥಾಪಿಸುತ್ತಾನೆ.
‘ಯಾವುದು ಊಹೆಗೆ ನಿಲುಕದ್ದೋ ಅದೇ ದೈವ; ಜೀವಿಗಳಲ್ಲಿ ಯಾರಿಂದಲೂ ಅದನ್ನು ತಡೆಯಲಾಗದು. ನನ್ನ ಮೇಲೂ ಅವಳ ಮೇಲೂ ವಿಪರ್ಯಯವು ಬಂದೆರಗಿದೆ ಎಂಬುದು ಸ್ಪಷ್ಟ.’ ಇಬ್ಬರಿಗೂ ಪರಿಣಾಮವು ವಿಪರೀತವಾಗಿದೆ — ರಾಮನ ರಾಜ್ಯ ನಷ್ಟವಾಯಿತು, ಕೈಕೇಯಿಯ ಬುದ್ಧಿ ಬದಲಾಯಿತು. ‘ಸೌಮಿತ್ರಿಯೇ, ಕರ್ಮಫಲದಲ್ಲಲ್ಲದೆ ಬೇರೆಲ್ಲಿಯೂ ಯಾವುದರ ಗ್ರಹಣ ಕಾಣಿಸುವುದಿಲ್ಲವೋ, ಆ ದೈವದೊಡನೆ ಯಾವ ಮನುಷ್ಯನು ಹೋರಾಡಲು ಉತ್ಸಾಹಪಟ್ಟಾನು?’ ಇಲ್ಲಿ ದೈವವನ್ನು ತಿಳಿಯುವ ಉಪಾಯವನ್ನು ನಿರೂಪಿಸಲಾಗಿದೆ — ಅದು ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷವಲ್ಲ, ಮೊದಲೇ ಅನುಮಾನಿಸುವಂಥದೂ ಅಲ್ಲ; ಫಲವೇ ಅದರ ಗುರುತು. ‘ಸುಖ ದುಃಖ, ಭಯ ಕ್ರೋಧ, ಲಾಭ ಅಲಾಭ, ಹುಟ್ಟು ಸಾವು — ಯಾರಿಗೆ ಏನು ಹಾಗೆ ಸಂಭವಿಸುತ್ತದೆಯೋ, ಅದು ನಿಜಕ್ಕೂ ದೈವದ ಕಾರ್ಯವೇ.’ ಈ ನಾಲ್ಕು ದ್ವಂದ್ವಗಳಲ್ಲಿ ಮನುಷ್ಯನ ಅನುಭವವೆಲ್ಲವೂ ಅಡಕವಾಗಿದೆ. ‘ಉಗ್ರತಪಸ್ವಿಗಳಾದ ಋಷಿಗಳೂ ದೈವದಿಂದ ಪ್ರೇರಿತರಾಗಿ ತೀವ್ರವಾದ ನಿಯಮಗಳನ್ನು ತೊರೆದು ಕಾಮಕ್ರೋಧಗಳಿಂದ ಭ್ರಷ್ಟರಾಗುತ್ತಾರೆ.’ ಈ ದೃಷ್ಟಾಂತವು ಬಲವಾದುದು — ಸಂಯಮಿಗಳಾದ ತಪಸ್ವಿಗಳಿಗೇ ಸಾಧ್ಯವಾಗದಿದ್ದರೆ ಇತರರ ಪಾಡೇನು. ‘ಸಂಕಲ್ಪಿಸದೆಯೇ ಇದ್ದಕ್ಕಿದ್ದಂತೆ ಯಾವುದು ಸಂಭವಿಸುತ್ತದೆಯೋ, ಪ್ರಯತ್ನಪೂರ್ವಕವಾಗಿ ಆರಂಭಿಸಿದುದೂ ಯಾವುದು ತಡೆಹಿಡಿಯಲ್ಪಟ್ಟು ಬೇರೆಯಾಗುತ್ತದೆಯೋ, ಅದು ನಿಜಕ್ಕೂ ದೈವದ ಕಾರ್ಯ.’ ಇಲ್ಲಿ ರಾಮನು ದೈವವನ್ನು ದೈನ್ಯದಿಂದ ಸ್ವೀಕರಿಸುತ್ತಿಲ್ಲ; ಅದರ ಲಕ್ಷಣವನ್ನೇ ಸೂತ್ರರೂಪದಲ್ಲಿ ಹೇಳುತ್ತಾನೆ — ಅಚಿಂತ್ಯತೆ, ಅಪ್ರತಿರೋಧ್ಯತೆ, ಕರ್ಮಫಲದಿಂದ ಮಾತ್ರವೇ ತಿಳಿಯಲ್ಪಡುವುದು.
‘ಈ ತಾತ್ತ್ವಿಕ ಬುದ್ಧಿಯಿಂದ ನನ್ನನ್ನು ನಾನೇ ಸ್ಥಿರಗೊಳಿಸಿಕೊಂಡು ನಿಂತಿದ್ದೇನೆ; ಆದ್ದರಿಂದ ಅಭಿಷೇಕಕ್ಕೆ ಭಂಗವಾದರೂ ನನಗೆ ಪರಿತಾಪವಿಲ್ಲ. ಆದ್ದರಿಂದ ನೀನೂ ಪರಿತಾಪವಿಲ್ಲದವನಾಗಿ ನನ್ನನ್ನು ಅನುಸರಿಸಿ, ಅಭಿಷೇಕದ ಕ್ರಿಯೆಯನ್ನು ಬೇಗನೆ ಹಿಂತೆಗೆಸು.’ ಇಲ್ಲಿ ‘ನನ್ನಿಂದ ನನ್ನನ್ನು’ ಎಂಬ ಪದಜೋಡಿಯನ್ನು ನೆನಪಿಡಬೇಕು — ಸ್ಥೈರ್ಯವು ಹೊರಗಿನಿಂದ ಬರುವುದಿಲ್ಲ, ತನ್ನ ಬುದ್ಧಿಯಿಂದಲೇ ಹುಟ್ಟುತ್ತದೆ. ಅನಂತರ ರಾಮನು ಉಪಾಯವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತಾನೆ — ‘ಲಕ್ಷ್ಮಣ, ಅಭಿಷೇಕಕ್ಕಾಗಿ ತುಂಬಿಸಿಟ್ಟ ಈ ಕಲಶಗಳಿಂದಲೇ ನನ್ನ ತಪಸ್ಸಿನ ವ್ರತಸ್ನಾನವಾಗುವುದು.’ ರಾಜ್ಯಾಭಿಷೇಕದ ಸಾಮಗ್ರಿಯೇ ತಪೋವ್ರತದ ಸಾಮಗ್ರಿಯಾಗಲಿ ಎಂಬ ಈ ಪರಿವರ್ತನೆ ರಮಣೀಯವಾದುದು. ಅನಂತರ ಅವನು ಅದರಿಂದಲೂ ವಿರಕ್ತನಾಗುತ್ತಾನೆ — ‘ಅಥವಾ ರಾಜ್ಯದ ದ್ರವ್ಯಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದ ಇದರಿಂದ ಏನು ಪ್ರಯೋಜನ? ನಾನೇ ಸ್ವತಃ ಎತ್ತಿತಂದ ನೀರೇ ನನ್ನ ವ್ರತದ ವಿಧಿಯನ್ನು ನೆರವೇರಿಸುತ್ತದೆ.’ ‘ಲಕ್ಷ್ಮಿಯ ವಿಪರ್ಯಯದ ಬಗ್ಗೆ ಸಂತಾಪಪಡಬೇಡ; ರಾಜ್ಯವಾಗಲಿ ವನವಾಸವಾಗಲಿ — ವನವಾಸವೇ ಮಹೋದಯ’ ಎಂಬ ಮಾತಿನಿಂದ ಅವನು ಎರಡರ ಸಮಾನತೆಯನ್ನು ಹೇಳುವುದು ಮಾತ್ರವಲ್ಲ, ವನವಾಸದ ಹಿರಿಮೆಯನ್ನೂ ಪ್ರತಿಪಾದಿಸುತ್ತಾನೆ. ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಅವನು ಲಕ್ಷ್ಮಣನನ್ನು ತಡೆಯುತ್ತಾನೆ — ‘ಲಕ್ಷ್ಮಣ, ನನ್ನ ರಾಜ್ಯಕ್ಕೆ ಒದಗಿದ ಈ ವಿಘ್ನದ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ಕಿರಿಯ ತಾಯಿಯನ್ನು ಶಂಕಿಸಬಾರದು; ಅವಳು ದೈವದ ಹಿಡಿತಕ್ಕೆ ಸಿಲುಕಿದವಳು; ತಂದೆಯೂ ಯಾವ ರೀತಿಯಲ್ಲೂ ಕಾರಣನಲ್ಲ; ದೈವವನ್ನೂ ಅದರ ಅಂಥ ಪ್ರಭಾವವನ್ನೂ ನೀನು ಬಲ್ಲೆಯಷ್ಟೆ.’ ಹೀಗೆ ಸರ್ಗವು ರಾಮನ ಸಮಚಿತ್ತತೆಯೊಂದಿಗೆ ಮುಕ್ತಾಯವಾಗುತ್ತದೆ; ಮುಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ಇದೇ ದೈವವಾದವನ್ನು ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿ ತಳ್ಳಿಹಾಕಿ ಪೌರುಷವೇ ಪರಮ ಪ್ರಮಾಣವೆಂದು ಘೋಷಿಸುತ್ತಾನೆ.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्येऽयोध्याकाण्डे द्वाविंशः सर्गः॥ २२॥