॥वाल्मीकिरामायणम् ಅಯೋಧ್ಯಾಕಾಂಡ · 21ನೇ ಸರ್ಗ

ಅಯೋಧ್ಯಾಕಾಂಡ

ಸರ್ಗ

ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ರೋಷ ಮತ್ತು ರಾಮನ ಧರ್ಮೋಪದೇಶ

ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ರೋಷ, ಬಲದಿಂದ ರಾಜ್ಯವನ್ನು ವಶಪಡಿಸಿಕೊಳ್ಳುವ ಪ್ರಸ್ತಾವ, ಕೌಸಲ್ಯೆಯ ನಿಷೇಧ, ತಂದೆಯ ಮಾತೇ ಧರ್ಮವೆಂದು ರಾಮನು ಸ್ಥಾಪಿಸುವುದು

ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಕೌಸಲ್ಯೆ ದೀರ್ಘವಾಗಿ ವಿಲಪಿಸಿದಳು. ಹಾಗೆ ವಿಲಪಿಸುತ್ತಿದ್ದ ರಾಮನ ತಾಯಿ ಕೌಸಲ್ಯೆಗೆ ದುಃಖಿತನಾದ ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ಆ ಸಂದರ್ಭಕ್ಕೆ ತಕ್ಕ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳಿದನು — ‘ಆರ್ಯೆ, ರಾಘವನು ಹೆಂಗಸಿನ ಮಾತಿಗೆ ವಶನಾಗಿ ರಾಜ್ಯಲಕ್ಷ್ಮಿಯನ್ನು ತ್ಯಜಿಸಿ ಕಾಡಿಗೆ ಹೋಗುವುದು ನನಗೂ ರುಚಿಸುವುದಿಲ್ಲ. ರಾಜನು ವಿಪರೀತಬುದ್ಧಿಯವನು, ವೃದ್ಧನು, ವಿಷಯಸುಖಗಳಿಂದ ಸೋತವನು; ಕಾಮಾಸಕ್ತನಾದ ಅವನನ್ನು ಒತ್ತಾಯಿಸಿದರೆ ಅವನು ಏನನ್ನು ತಾನೇ ಹೇಳಲಾರನು?’ ಇಲ್ಲಿ ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ರಾಮನನ್ನು ದೂಷಿಸುವುದಿಲ್ಲ, ಮೊದಲು ಕೈಕೇಯಿಯನ್ನೂ ಅಲ್ಲ — ರಾಜನ ವಿವೇಕಭ್ರಂಶವನ್ನೇ ಮೂಲಕಾರಣವೆಂದು ಭಾವಿಸುತ್ತಾನೆ. ‘ತತ್ಕಾಲಸದೃಶಮ್’ (ಆ ಸಂದರ್ಭಕ್ಕೆ ತಕ್ಕ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಕವಿ ಸೂಚಿಸುವುದೇನೆಂದರೆ, ಆ ಮಾತು ಕ್ರೋಧಾವೇಶದಿಂದ ಹುಟ್ಟಿದ್ದು, ಶಾಸ್ತ್ರಸಿದ್ಧವಾದದ್ದಲ್ಲ. ‘ದೀನಃ’ (ದುಃಖಿತನು) ಎಂಬ ವಿಶೇಷಣದಿಂದ ಅವನ ಕ್ರೋಧ ಶೋಕಮೂಲದ್ದು, ದ್ವೇಷಮೂಲದ್ದಲ್ಲ ಎಂದು ಸೂಚಿತವಾಗುತ್ತದೆ.

‘ರಾಘವನನ್ನು ರಾಷ್ಟ್ರದಿಂದ ವನವಾಸಕ್ಕೆ ಗಡೀಪಾರುಮಾಡುವಂಥ ಯಾವ ಅಪರಾಧವನ್ನಾಗಲಿ ದೋಷವನ್ನಾಗಲಿ ನಾನು ಇವನಲ್ಲಿ ಕಾಣುವುದಿಲ್ಲ. ಶತ್ರುವಾಗಲಿ, ಹೊರಹಾಕಲ್ಪಟ್ಟವನಾಗಲಿ, ಪರೋಕ್ಷದಲ್ಲಿಯೂ ಇವನ ದೋಷವನ್ನು ಹೇಳುವಂಥ ಒಬ್ಬ ಮನುಷ್ಯನನ್ನೂ ಲೋಕದಲ್ಲಿ ನಾನು ಕಾಣುವುದಿಲ್ಲ. ದೇವಸಮಾನನಾದ, ಋಜುವಾದ, ಇಂದ್ರಿಯನಿಗ್ರಹವುಳ್ಳ, ಶತ್ರುಗಳ ಮೇಲೂ ವಾತ್ಸಲ್ಯ ತೋರುವ ಮಗನನ್ನು ಧರ್ಮವನ್ನು ಗಮನಿಸುವ ಯಾರು ತಾನೇ ಕಾರಣವಿಲ್ಲದೆ ತ್ಯಜಿಸುವರು? ಮತ್ತೆ ಬಾಲ್ಯಕ್ಕೆ ಮರಳಿದ ರಾಜನ ಈ ಮಾತನ್ನು ರಾಜನೀತಿಯನ್ನು ನೆನೆಯುವ ಯಾವ ಮಗನು ತಾನೇ ಹೃದಯಕ್ಕೆ ತೆಗೆದುಕೊಂಡಾನು?’ ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ತರ್ಕ ಸ್ಪಷ್ಟ — ದಂಡನೆಗೆ ದೋಷ ಬೇಕು; ದೋಷವಿಲ್ಲದಲ್ಲಿ ಆಜ್ಞೆಯನ್ನೂ ಪಾಲಿಸಬೇಕಾಗಿಲ್ಲ. ‘ಪರೋಕ್ಷಮಪಿ’ (ಪರೋಕ್ಷದಲ್ಲಿಯೂ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಅವನು ತೋರಿಸುವುದೇನೆಂದರೆ — ನಿಂದೆ ಸುಲಭವಾಗಿರುವಲ್ಲಿಯೂ ರಾಮನ ದೋಷ ಸಿಗುವುದಿಲ್ಲ. ‘ಪುನರ್ಬಾಲ್ಯಮುಪೇಯುಷಃ’ (ಮತ್ತೆ ಬಾಲ್ಯಕ್ಕೆ ಮರಳಿದವನು) ಎಂಬುದು ಮುಪ್ಪಿನ ವಿವೇಕಹಾನಿಯನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ; ‘ರಾಜವೃತ್ತಮನುಸ್ಮರನ್’ (ರಾಜನೀತಿಯನ್ನು ನೆನೆಯುತ್ತ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ರಾಜನೀತಿಯ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ಆಜ್ಞೆಯ ಅಪ್ರಾಮಾಣ್ಯವನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸುತ್ತಾನೆ.

‘ಯಾವ ಮನುಷ್ಯನಿಗೂ ಈ ವಿಷಯ ತಿಳಿಯುವುದಕ್ಕೆ ಮೊದಲೇ ನನ್ನೊಡನೆ ಸೇರಿ ರಾಜ್ಯಶಾಸನವನ್ನು ನಿನ್ನ ಕೈಗೆ ತೆಗೆದುಕೋ. ಬಿಲ್ಲು ಹಿಡಿದ ನಾನು ಪಕ್ಕದಲ್ಲಿ ನಿಂತಿರುವಾಗ, ಕೃತಾಂತನಂತೆ ರಕ್ಷಿತನಾಗಿ ನಿಂತಿರುವ ನಿನ್ನ ವಿರುದ್ಧ ಹೆಚ್ಚೇನನ್ನಾದರೂ ಮಾಡಲು ಯಾರು ಸಮರ್ಥರು? ಮನುಜಶ್ರೇಷ್ಠನೇ, ಯಾರಾದರೂ ವಿರೋಧವಾಗಿ ನಿಂತರೆ, ನಾನು ಹರಿತವಾದ ಬಾಣಗಳಿಂದ ಈ ಇಡೀ ಅಯೋಧ್ಯೆಯನ್ನು ಮನುಷ್ಯರಿಲ್ಲದಂತೆ ಮಾಡುತ್ತೇನೆ. ಭರತನ ಪಕ್ಷದವರು ಯಾರೋ, ಅಥವಾ ಅವನ ಹಿತವನ್ನು ಬಯಸುವವರು ಯಾರೋ — ಅವರೆಲ್ಲರನ್ನೂ ನಾನು ವಧಿಸುತ್ತೇನೆ; ಮೃದುವಾದವನು ತಿರಸ್ಕೃತನಾಗುತ್ತಾನೆ.’ ಇದೇ ಸರ್ಗದ ಕೇಂದ್ರೀಯ ವಿರೋಧ — ಧರ್ಮದ ಸ್ಥಾನದಲ್ಲಿ ಕ್ಷಾತ್ರಬಲವನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸುವ ಇಚ್ಛೆ. ‘ಯಾವತ್ ಕಶ್ಚಿತ್ ನ ಜಾನಾತಿ’ (ಯಾರಿಗೂ ತಿಳಿಯುವುದಕ್ಕೆ ಮೊದಲೇ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಅವನು ಗೋಪ್ಯತೆಯ ಅಗತ್ಯವನ್ನೂ ಸೂಚಿಸುತ್ತಾನೆ — ಸುದ್ದಿ ಹರಡಿದರೆ ಪ್ರತಿರೋಧ ಹೆಚ್ಚೀತು. ‘ಮೃದುರ್ಹಿ ಪರಿಭೂಯತೇ’ (ಮೃದುವಾದವನು ತಿರಸ್ಕೃತನಾಗುತ್ತಾನೆ) ಎಂಬ ಲೋಕೋಕ್ತಿಯಿಂದ ಅವನು ತನ್ನ ನೀತಿಯನ್ನು ಸಮರ್ಥಿಸುತ್ತಾನೆ; ಆದರೆ ಇದೇ ನೀತಿಯನ್ನು ಮುಂದೆ ರಾಮನು ನಿರಾಕರಿಸುತ್ತಾನೆ.

ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ಇದಕ್ಕಿಂತಲೂ ಮುಂದೆ ಹೋಗುತ್ತಾನೆ — ‘ಕೈಕೇಯಿಯಿಂದ ಪ್ರೋತ್ಸಾಹಿತನಾಗಿ ಸಂತುಷ್ಟನಾದ ನಮ್ಮ ತಂದೆ ಶತ್ರುವಾಗಿಬಿಟ್ಟಿದ್ದರೆ, ಯಾವ ಸಂಕೋಚವೂ ಇಲ್ಲದೆ ಅವನನ್ನು ಬಂಧಿಸಬೇಕು, ವಧಿಸಲೂಬೇಕು. ಗರ್ವಿಷ್ಠನಾದ, ಮಾಡಬೇಕಾದ್ದು–ಮಾಡಬಾರದ್ದನ್ನು ಅರಿಯದ, ಕೆಟ್ಟದಾರಿ ಹಿಡಿದ ಗುರುವನ್ನೂ ಶಿಕ್ಷಿಸಬೇಕಾಗುತ್ತದೆ. ಪುರುಷೋತ್ತಮನೇ, ಇವನು ಯಾವ ಬಲವನ್ನು ಆಶ್ರಯಿಸಿ, ಅಥವಾ ಯಾವ ಕಾರಣವನ್ನು ಆಶ್ರಯಿಸಿ, ನಿನಗೆ ಬಂದಿರುವ ಈ ರಾಜ್ಯವನ್ನು ಕೈಕೇಯಿಗೆ ಕೊಡಲು ಬಯಸುತ್ತಿದ್ದಾನೆ?’ ‘ಅವಲಿಪ್ತಸ್ಯ’ (ಗರ್ವಿಷ್ಠನಾದವನ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಅವನು ಗುರುತ್ವದ ಎಲ್ಲೆಯನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತಾನೆ — ಗುರುವೂ ಮದಾಂಧನಾದರೆ ಅವನ ಆಜ್ಞೆ ಪ್ರಮಾಣವಲ್ಲ. ಇದು ಶಾಸ್ತ್ರಸಮ್ಮತವೂ ಹೌದು, ಆದರೆ ಇಲ್ಲಿ ಅದರ ಪ್ರಯೋಗ ಅತಿ ದೂರ ಹೋಗಿದೆ. ‘ಬಧ್ಯತಾಂ ವಧ್ಯತಾಮಪಿ’ (ಬಂಧಿಸಬೇಕು, ವಧಿಸಲೂಬೇಕು) ಎಂಬ ಕ್ರಮದಲ್ಲಿ ಅವನು ಬಂಧನದಿಂದ ವಧೆಯವರೆಗೆ ಹೋಗುತ್ತಾನೆ — ‘ಅಪಿ’ (ಸಹ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದಲೇ ಉತ್ಕರ್ಷ ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ. ಹಿಂದಿ ಭಾಷ್ಯವೂ ಅಲ್ಲಿಯೇ ‘ಸೆರೆಹಿಡಿಯುವುದು ಅಥವಾ ಕೊಂದುಬಿಡುವುದು’ ಎಂಬ ಕ್ರಮವನ್ನು ಅನುಸರಿಸುತ್ತದೆ.

‘ಶತ್ರುಗಳನ್ನು ಶಿಕ್ಷಿಸುವವನೇ, ನಿನ್ನೊಡನೆಯೂ ನನ್ನೊಡನೆಯೂ ಅಪ್ರತಿಮ ವೈರವನ್ನು ಕಟ್ಟಿಕೊಂಡು ರಾಜ್ಯಲಕ್ಷ್ಮಿಯನ್ನು ಭರತನಿಗೆ ಕೊಡಲು ಇವನಿಗೆ ಯಾವ ಶಕ್ತಿಯಿದೆ? ದೇವಿ, ಸತ್ಯದ ಮೇಲೆ, ಧನುಸ್ಸಿನ ಮೇಲೆ, ದಾನದ ಮೇಲೆ, ಯಜ್ಞದ ಮೇಲೆ ಆಣೆಯಿಡುತ್ತೇನೆ — ನಾನು ಮನಃಪೂರ್ವಕವಾಗಿ, ನಿಜವಾಗಿ ಅಣ್ಣನಲ್ಲಿ ಅನುರಕ್ತನಾಗಿದ್ದೇನೆ. ರಾಮನು ಉರಿಯುತ್ತಿರುವ ಅಗ್ನಿಯನ್ನಾಗಲಿ ಅರಣ್ಯವನ್ನಾಗಲಿ ಪ್ರವೇಶಿಸುವನಾದರೆ, ನಾನು ಅದಕ್ಕೂ ಮೊದಲೇ ಅಲ್ಲಿ ಪ್ರವೇಶಿಸಿರುವೆನೆಂದು ನೀನು ತಿಳಿ.’ ಆಣೆಗಳಲ್ಲಿ ಸತ್ಯ, ಧನುಸ್ಸು, ದಾನ, ಯಜ್ಞ — ಈ ನಾಲ್ಕು ಕ್ಷತ್ರಿಯನ ಪರಮ ಪ್ರಮಾಣಗಳು; ಅವುಗಳಿಂದಲೇ ಅವನು ತನ್ನ ಭ್ರಾತೃಭಕ್ತಿಯನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸುತ್ತಾನೆ. ಅಗ್ನಿಪ್ರವೇಶದ ಉಪಮೆ ಮುಂದಿನ ಕಾಂಡಗಳ ಸೂಚಕದಂತೆಯೂ ತೋರುತ್ತದೆ. ‘ಭಾವೇನ ತತ್ತ್ವತಃ’ (ಮನಃಪೂರ್ವಕವಾಗಿ, ನಿಜವಾಗಿ) ಎಂಬ ಪದಗಳಿಂದ ಅವನು ಸ್ನೇಹದ ಆಂತರಿಕತೆಯನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸುತ್ತಾನೆ — ಮಾತಿನದಲ್ಲ, ಔಪಚಾರಿಕವಲ್ಲ, ಸ್ವಭಾವಸಿದ್ಧವಾದ ಅನುರಾಗ.

‘ಉದಯಿಸಿದ ಸೂರ್ಯನು ಕತ್ತಲೆಯನ್ನು ಹೋಗಲಾಡಿಸುವಂತೆ ನಾನು ನನ್ನ ಪರಾಕ್ರಮದಿಂದ ನಿನ್ನ ದುಃಖವನ್ನು ಹೋಗಲಾಡಿಸುತ್ತೇನೆ; ದೇವಿಯೂ ನನ್ನ ಪರಾಕ್ರಮವನ್ನು ನೋಡಲಿ, ರಾಘವನೂ ನೋಡಲಿ. ಕೈಕೇಯಿಯಲ್ಲಿ ಆಸಕ್ತ ಮನಸ್ಸುಳ್ಳ, ದೀನನಾದ, ಬಾಲ್ಯಸ್ಥಿತಿಗೆ ಮರಳಿದ, ಮುಪ್ಪಿನ ಕಾರಣದಿಂದ ನಿಂದ್ಯನಾದ ವೃದ್ಧ ತಂದೆಯನ್ನು ನಾನು ಕೊಲ್ಲುತ್ತೇನೆ.’ ಎಂದು ಹೇಳಿ ಅವನು ರೋಷದ ಪರಮಾವಧಿಯನ್ನು ತಲುಪುತ್ತಾನೆ. ಇಲ್ಲಿ ಕವಿ ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ಸ್ನೇಹವನ್ನೇ ಅವನ ದೋಷರೂಪದಲ್ಲಿ ತೋರಿಸುತ್ತಾನೆ — ಅಣ್ಣನನ್ನು ಅತಿಯಾಗಿ ಪ್ರೀತಿಸುವವನು ತಂದೆಯನ್ನೂ ಕೊಲ್ಲಲು ಸಿದ್ಧನಾಗುತ್ತಾನೆ. ಇದೇ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ಕೌಸಲ್ಯೆ ರಾಮನತ್ತ ಮುಖಮಾಡುತ್ತಾಳೆ, ರಾಮನೂ ಮುಂದೆ ಉತ್ತರ ಕೊಡುವನು. ‘ಕೃಪಣಮ್’ (ದೀನನಾದ), ‘ಬಾಲ್ಯೇ ಸ್ಥಿತಮ್’ (ಬಾಲ್ಯಸ್ಥಿತಿಯಲ್ಲಿರುವ), ‘ವೃದ್ಧಭಾವೇನ ಗರ್ಹಿತಮ್’ (ಮುಪ್ಪಿನಿಂದ ನಿಂದ್ಯನಾದ) — ಈ ಮೂರು ವಿಶೇಷಣಗಳಿಂದ ಅವನು ತಂದೆಯ ಗೌರವವನ್ನೇ ಕಳಚಲು ಬಯಸುತ್ತಾನೆ, ವಧೆ ದೋಷಕರವಾಗದಂತೆ. ಆದರೆ ಈ ಯುಕ್ತಿಯೇ ಅವನ ಆವೇಶಕ್ಕೆ ಪ್ರಮಾಣ. ಕವಿ ಇಲ್ಲಿ ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ಸ್ವಭಾವವನ್ನು ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿ ಸ್ಥಾಪಿಸುತ್ತಾನೆ — ರಾಮನಿಗಾಗಿ ಎಲ್ಲವನ್ನೂ ತ್ಯಜಿಸಬಲ್ಲವನು ಧರ್ಮವನ್ನೂ ತ್ಯಜಿಸಲು ಸಿದ್ಧನಾಗಿದ್ದಾನೆ.

ಮಹಾತ್ಮನಾದ ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ಈ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ, ಅಳುತ್ತ ಶೋಕದಲ್ಲಿ ಮುಳುಗಿದ ಕೌಸಲ್ಯೆ ರಾಮನಿಗೆ ಹೇಳಿದಳು — ‘ಮಗನೇ, ನಿನ್ನ ತಮ್ಮ ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ಹೇಳಿದ ಮಾತನ್ನು ನೀನು ಕೇಳಿದೆ; ಇದರ ನಂತರ ಮಾಡಬೇಕಾದುದನ್ನು, ನಿನಗೆ ರುಚಿಸಿದರೆ, ನೀನು ಮಾಡು. ನನ್ನ ಸವತಿ ಆಡಿದ ಅಧರ್ಮದ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ, ಶೋಕದಿಂದ ಬೆಂದ ನನ್ನನ್ನು ಬಿಟ್ಟು ಇಲ್ಲಿಂದ ಹೋಗುವುದು ನಿನಗೆ ತಕ್ಕದ್ದಲ್ಲ.’ ತಾಯಿ ಆಜ್ಞಾಪಿಸುವುದಿಲ್ಲ, ಆಯ್ಕೆಯನ್ನು ಮಾತ್ರ ಎದುರಿಡುತ್ತಾಳೆ; ಆದರೂ ಅವಳ ಮಾತಿನಲ್ಲಿ ನಿಷೇಧ ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿದೆ. ‘ಅಧರ್ಮ್ಯಂ ವಚಃ’ (ಅಧರ್ಮದ ಮಾತು) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಅವಳು ಕೈಕೇಯಿಯ ಆದೇಶದ ಪ್ರಾಮಾಣ್ಯವನ್ನೇ ನಿರಾಕರಿಸುತ್ತಾಳೆ. ‘ರುದತೀ ಶೋಕಲಾಲಸಾ’ (ಅಳುತ್ತ, ಶೋಕದಲ್ಲಿ ಮುಳುಗಿದವಳು) ಎಂಬ ವಿಶೇಷಣಗಳಿಂದ ಅವಳ ಸ್ಥಿತಿ ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ — ಅವಳು ತರ್ಕದಿಂದಲ್ಲ, ಶೋಕದಿಂದಲೇ ಮಾತನಾಡುತ್ತಾಳೆ. ಆದರೂ ಅವಳ ಮಾತಿನಲ್ಲಿ ಮಾತೃಧರ್ಮದ ಅಧಿಕಾರ ಸುನಿಶ್ಚಿತ; ಮುಂದೆ ಅವಳು ಅದೇ ಅಧಿಕಾರವನ್ನು ವಿಸ್ತಾರವಾಗಿ ಸ್ಥಾಪಿಸುವಳು.

‘ಧರ್ಮಿಷ್ಠನೇ, ‘ನಾನು ಧರ್ಮಜ್ಞ’ ಎಂದು ಭಾವಿಸಿ ನೀನು ಧರ್ಮವನ್ನು ಆಚರಿಸಲು ಬಯಸುವೆಯಾದರೆ, ಇಲ್ಲಿಯೇ ಇದ್ದು ನನ್ನ ಶುಶ್ರೂಷೆ ಮಾಡು — ಇದೇ ಅನುತ್ತಮವಾದ ಧರ್ಮವನ್ನು ಆಚರಿಸು. ಮಗನೇ, ತನ್ನ ಮನೆಯಲ್ಲೇ ನಿಯಮದಿಂದ ವಾಸಿಸುತ್ತ ತಾಯಿಯ ಶುಶ್ರೂಷೆ ಮಾಡಿದ ಕಾಶ್ಯಪನು ಪರಮ ತಪಸ್ಸಿನಿಂದ ಕೂಡಿ ಸ್ವರ್ಗಕ್ಕೆ ಹೋದನು. ಗೌರವದಲ್ಲಿ ರಾಜನು ನಿನಗೆ ಹೇಗೆ ಪೂಜ್ಯನೋ ಹಾಗೆಯೇ ನಾನೂ; ಆದ್ದರಿಂದ ನಾನು ನಿನಗೆ ಅನುಮತಿ ಕೊಡುವುದಿಲ್ಲ — ಇಲ್ಲಿಂದ ಕಾಡಿಗೆ ಹೋಗಬಾರದು.’ ಕಾಶ್ಯಪನ ದೃಷ್ಟಾಂತದಿಂದ ಅವಳು ಮಾತೃಸೇವೆಯ ಫಲ ಸ್ವರ್ಗವೇ ಎಂದು ತೋರಿಸುತ್ತಾಳೆ — ಅದು ರಾಮನಿಗೆ ವನವಾಸದಿಂದಲೂ ದೊರೆಯದು ಎಂಬುದು ಅವಳ ಆಶಯ. ‘ಇಹಸ್ಥಃ ಸನ್’ (ಇಲ್ಲಿಯೇ ಇದ್ದು) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಅವಳು ಪರ್ಯಾಯವನ್ನೇ ತೋರಿಸುತ್ತಾಳೆ — ವನವಾಸವಿಲ್ಲದೆಯೂ ಧರ್ಮ ಸಾಧ್ಯ ಎಂಬುದು ಅವಳ ತರ್ಕ. ಹೀಗೆ ತಾಯಿ ಧರ್ಮದಿಂದಲೇ ಧರ್ಮವನ್ನು ತಡೆಯಲು ಬಯಸುತ್ತಾಳೆ; ರಾಮನಾದರೋ ಮುಂದೆ ತಂದೆಯ ಆಜ್ಞೆಯ ಪ್ರಾಧಾನ್ಯವನ್ನೇ ಉತ್ತರವಾಗಿ ಕೊಡುವನು.

‘ನಿನ್ನ ವಿಯೋಗದಲ್ಲಿ ನನ್ನ ಬದುಕಿನಿಂದಾಗಲಿ ಸುಖದಿಂದಾಗಲಿ ಏನೂ ಪ್ರಯೋಜನವಿಲ್ಲ; ನಿನ್ನೊಡನೆ ಹುಲ್ಲು ತಿನ್ನುವುದೂ ನನಗೆ ಶ್ರೇಯಸ್ಕರ. ಶೋಕದಲ್ಲಿ ಮುಳುಗಿದ ನನ್ನನ್ನು ಬಿಟ್ಟು ನೀನು ಕಾಡಿಗೆ ಹೋದರೆ, ನಾನು ಇಲ್ಲಿಯೇ ಪ್ರಾಯೋಪವೇಶ (ಆಮರಣ ಉಪವಾಸ) ಕೈಗೊಳ್ಳುತ್ತೇನೆ, ಬದುಕಲಾರೆ. ಆಗ, ಮಗನೇ, ನದಿಗಳ ಒಡೆಯನಾದ ಸಮುದ್ರವು ಅಧರ್ಮದಿಂದ ಬ್ರಹ್ಮಹತ್ಯೆಯ ಪಾಪವನ್ನು ಪಡೆದಂತೆ, ನೀನು ಲೋಕಪ್ರಸಿದ್ಧವಾದ ನರಕವನ್ನು ಪಡೆಯುವೆ.’ ಮಾತೃಹತ್ಯೆಯ ದೋಷವನ್ನು ಮುಂದಿಟ್ಟು ಅವಳು ಕೊನೆಯ ಸಾಧನವನ್ನು ಪ್ರಯೋಗಿಸುತ್ತಾಳೆ. ಸಮುದ್ರದ ದೃಷ್ಟಾಂತ ಪೌರಾಣಿಕ — ತಾಯಿಯನ್ನು ಪೀಡಿಸಿದ್ದರಿಂದ ಸಮುದ್ರವೂ ದಂಡನೆಯನ್ನು ಪಡೆಯಿತು ಎಂಬ ಕಥೆ. ‘ಪ್ರಾಯಮಾಸಿಷ್ಯೇ’ (ಪ್ರಾಯೋಪವೇಶ ಕೈಗೊಳ್ಳುತ್ತೇನೆ) ಎಂಬ ಮಾತಿನಿಂದ ಅವಳು ಆಮರಣ ಉಪವಾಸವನ್ನೇ ಪ್ರತಿಜ್ಞೆ ಮಾಡುತ್ತಾಳೆ — ಇದೇ ಅವಳ ಕೊನೆಯ ಸಾಧನ. ತಾಯಿಯ ಮರಣದ ದೋಷದಿಂದ ಮಗನನ್ನು ಕಟ್ಟಿಹಾಕಲು ಬಯಸುತ್ತ ಅವಳು ಅರಿಯದೆಯೇ ಮಗನ ಧರ್ಮಸಂಕಟವನ್ನು ಇಮ್ಮಡಿಗೊಳಿಸುತ್ತಾಳೆ.

ಹಾಗೆ ದೀನಳಾಗಿ ವಿಲಪಿಸುತ್ತಿದ್ದ ತಾಯಿ ಕೌಸಲ್ಯೆಗೆ ಧರ್ಮಾತ್ಮನಾದ ರಾಮನು ಧರ್ಮದಿಂದ ಕೂಡಿದ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳಿದನು — ‘ತಂದೆಯ ಮಾತನ್ನು ಮೀರುವ ಶಕ್ತಿ ನನಗಿಲ್ಲ; ತಲೆಬಾಗಿ ನಿನ್ನನ್ನು ಪ್ರಸನ್ನಗೊಳಿಸುತ್ತೇನೆ, ನಾನು ಕಾಡಿಗೆ ಹೋಗಬಯಸುತ್ತೇನೆ. ವಿದ್ವಾಂಸನೂ ವನಚಾರಿಯೂ ಆದ ಕಂಡು ಋಷಿಯು ಧರ್ಮಾಧರ್ಮಗಳನ್ನು ಅರಿತಿದ್ದರೂ ತಂದೆಯ ಮಾತನ್ನು ನಡೆಸುತ್ತ ಹಸುವನ್ನು ಕೊಂದನು.’ ಮೊದಲಿಗೇ ಅವನು ಅಸಾಮರ್ಥ್ಯವನ್ನಲ್ಲ, ಅಶಕ್ಯತೆಯನ್ನೇ ಹೇಳುತ್ತಾನೆ — ತಂದೆಯ ಆಜ್ಞೆ ಅವನಿಗೆ ಪ್ರಕೃತಿನಿಯಮದಂತೆ. ಕಂಡುವಿನ ದೃಷ್ಟಾಂತವೂ ತೋರಿಸುವುದೇನೆಂದರೆ — ತಂದೆಯ ಮಾತಿರುವಲ್ಲಿ ಗೋವಧೆಯೂ ದೋಷವೆಂದು ಎಣಿಸಲ್ಪಡಲಿಲ್ಲ. ‘ಶಿರಸಾ ಪ್ರಸಾದಯೇ’ (ತಲೆಬಾಗಿ ಪ್ರಸನ್ನಗೊಳಿಸುತ್ತೇನೆ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಅವನು ವಿನಯವನ್ನೇ ಸಾಧನವನ್ನಾಗಿ ಮಾಡಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ — ತರ್ಕದಿಂದಲ್ಲ, ಆಜ್ಞೆಯಿಂದಲ್ಲ, ನಮಸ್ಕಾರದಿಂದ. ‘ಜಾನತಾ ಅಧರ್ಮಮ್’ (ಅಧರ್ಮವನ್ನು ಅರಿತಿದ್ದರೂ) ಎಂಬುದು ಕಂಡುವಿನ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ವಿಶೇಷ — ಅವನು ಅಧರ್ಮವನ್ನು ಅರಿತಿದ್ದರೂ ತಂದೆಯ ಮಾತನ್ನು ಪಾಲಿಸಿದನು.

‘ನಮ್ಮ ಕುಲದಲ್ಲೂ ಹಿಂದೆ ತಂದೆ ಸಗರನ ಆಜ್ಞೆಯಂತೆ ಭೂಮಿಯನ್ನು ಅಗೆಯುತ್ತಿದ್ದ ಸಗರಪುತ್ರರು ಮಹಾ ವಧೆಗೆ ಗುರಿಯಾದರು. ಜಮದಗ್ನಿಯ ಮಗನಾದ ರಾಮನು (ಪರಶುರಾಮನು) ತಂದೆಯ ಮಾತಿನ ಕಾರಣದಿಂದ ಅರಣ್ಯದಲ್ಲಿ ಕೊಡಲಿಯಿಂದ ತನ್ನ ತಾಯಿ ರೇಣುಕೆಯನ್ನೇ ಕತ್ತರಿಸಿದನು. ದೇವಿ, ಇವರೂ ಇನ್ನೂ ಅನೇಕ ದೇವಸಮಾನರೂ ಇದನ್ನು ಮಾಡಿದ್ದಾರೆ; ನಾನೂ ಹೇಡಿಯಾಗದೆ ತಂದೆಯ ಮಾತನ್ನೂ ತಂದೆಯ ಹಿತವನ್ನೂ ಮಾಡುತ್ತೇನೆ. ತಂದೆಯ ಈ ಶಾಸನವನ್ನು ನಾನೊಬ್ಬನೇ ಮಾಡುತ್ತಿಲ್ಲ — ನಾನು ಹೆಸರಿಸಿದವರೂ ಇದನ್ನು ಮಾಡಿದ್ದಾರೆ.’ ಮೂರು ದೃಷ್ಟಾಂತಗಳು — ಋಷಿ, ರಾಜಪುತ್ರರು, ಬ್ರಾಹ್ಮಣ — ಮೂರೂ ವರ್ಗಗಳಲ್ಲಿ ತಂದೆಯ ಮಾತಿನ ಪ್ರಾಧಾನ್ಯವನ್ನೇ ಸ್ಥಾಪಿಸುತ್ತವೆ. ಸಗರಪುತ್ರರ ಕಥೆ ಬಾಲಕಾಂಡದಲ್ಲೇ ವಿಸ್ತಾರವಾಗಿ ಹೇಳಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ — ಅರವತ್ತು ಸಾವಿರ ಮಂದಿ ತಂದೆಯ ಆಜ್ಞೆಯಂತೆ ಭೂಮಿಯನ್ನು ಅಗೆಯುತ್ತಾರೆ, ಕಪಿಲರ ಕೋಪದಿಂದ ಭಸ್ಮವಾಗುತ್ತಾರೆ. ಪರಶುರಾಮನ ಕಥೆಯಾದರೋ ಇನ್ನೂ ಘೋರ — ತಂದೆಯ ಒಂದೇ ಮಾತಿಗೆ ಅವನು ತನ್ನ ತಾಯಿಯನ್ನೇ ಕೊಂದನು. ‘ಅಕ್ಲೀಬಮ್’ (ಹೇಡಿಯಾಗದೆ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ರಾಮನು ಅಧೈರ್ಯದ ಅಭಾವವನ್ನೇ ಸೂಚಿಸುತ್ತಾನೆ.

‘ನಿನಗೆ ಪ್ರತಿಕೂಲವಾದ ಯಾವ ಹೊಸ ಧರ್ಮವನ್ನೂ ನಾನು ಆರಂಭಿಸುತ್ತಿಲ್ಲ; ಹಿರಿಯರು ಒಪ್ಪಿದ, ಅವರು ನಡೆದ ಮಾರ್ಗವನ್ನೇ ಅನುಸರಿಸುತ್ತಿದ್ದೇನೆ. ಭೂಮಿಯಲ್ಲಿ ನಾನು ಮಾಡಬೇಕಾದ್ದನ್ನೇ ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದೇನೆ, ಬೇರೆ ರೀತಿಯಲ್ಲಲ್ಲ; ತಂದೆಯ ಮಾತನ್ನು ನಡೆಸುವ ಯಾರೂ ಎಂದೂ ಹೀನಸ್ಥಿತಿಗೆ ಇಳಿಯುವುದಿಲ್ಲ.’ ಹೀಗೆ ತಾಯಿಗೆ ಹೇಳಿ, ಮಾತಿನ ಮರ್ಮವನ್ನು ಬಲ್ಲವರಲ್ಲಿ ಶ್ರೇಷ್ಠನೂ ಎಲ್ಲ ಧನುರ್ಧಾರಿಗಳಲ್ಲಿ ಶ್ರೇಷ್ಠನೂ ಆದ ಅವನು ಮತ್ತೆ ಲಕ್ಷ್ಮಣನಿಗೆ ಹೇಳಿದನು. ‘ಅಪೂರ್ವಂ ಧರ್ಮಂ ನ ಪ್ರವರ್ತಯೇ’ (ಹೊಸ ಧರ್ಮವನ್ನು ಆರಂಭಿಸುತ್ತಿಲ್ಲ) ಎಂಬ ಮಾತಿನಿಂದ ಅವನು ಹೊಸ ನಿರ್ಣಯದ ಆರೋಪವನ್ನೇ ನಿರಾಕರಿಸುತ್ತಾನೆ — ಅವನು ಮಾಡುವುದು ಪರಂಪರಾಸಿದ್ಧವಾದದ್ದೇ. ‘ನ ಕಶ್ಚಿನ್ನಾಮ ಹೀಯತೇ’ (ಯಾರೂ ಹೀನಸ್ಥಿತಿಗೆ ಇಳಿಯುವುದಿಲ್ಲ) ಎಂಬ ಮಾತಿನಿಂದ ಅವನು ಫಲವನ್ನೂ ನಿರ್ದೇಶಿಸುತ್ತಾನೆ — ತಂದೆಯ ಮಾತಿನ ಪಾಲನೆಯಿಂದ ಯಾರೂ ಪತಿತರಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಅನಂತರ ಕವಿ ರಾಮನನ್ನು ಎರಡು ವಿಶೇಷಣಗಳಿಂದ ಸ್ತುತಿಸುತ್ತಾನೆ — ಮಾತಿನ ಮರ್ಮವನ್ನು ಬಲ್ಲವರಲ್ಲಿ ಶ್ರೇಷ್ಠ, ಧನುರ್ಧಾರಿಗಳಲ್ಲಿ ಶ್ರೇಷ್ಠ; ಎರಡೂ ಸಾಮರ್ಥ್ಯಗಳಿದ್ದರೂ ಅವನು ಮಾತನ್ನೇ ಪ್ರಮಾಣವನ್ನಾಗಿ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ.

‘ಲಕ್ಷ್ಮಣಾ, ನನ್ನ ಮೇಲೆ ನಿನಗಿರುವ ಅನುತ್ತಮವಾದ ಸ್ನೇಹವನ್ನೂ, ಪರಾಕ್ರಮವನ್ನೂ, ಸತ್ತ್ವವನ್ನೂ, ಸಮೀಪಿಸಲಾಗದ ತೇಜಸ್ಸನ್ನೂ ನಾನು ಬಲ್ಲೆ. ಶುಭಲಕ್ಷಣನೇ, ನನ್ನ ತಾಯಿಯ ಅತುಲವಾದ ಮಹಾ ದುಃಖ ಸತ್ಯದ ಮತ್ತು ಶಮದ ಅಭಿಪ್ರಾಯವನ್ನು ಅರಿಯದುದರಿಂದಲೇ ಉಂಟಾಗಿದೆ. ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಧರ್ಮವೇ ಪರಮ, ಧರ್ಮದಲ್ಲಿ ಸತ್ಯ ನೆಲೆಸಿದೆ; ತಂದೆಯ ಈ ಮಾತೂ ಧರ್ಮವನ್ನು ಆಶ್ರಯಿಸಿದೆ, ಆದ್ದರಿಂದ ಉತ್ತಮವಾದದ್ದು. ವೀರನೇ, ಧರ್ಮವನ್ನು ಆಶ್ರಯಿಸಿ ನಿಂತಿರುವ ಪುರುಷನು ತಂದೆಗಾಗಲಿ ತಾಯಿಗಾಗಲಿ ಬ್ರಾಹ್ಮಣನಿಗಾಗಲಿ ಮಾತುಕೊಟ್ಟು ಅದನ್ನು ವ್ಯರ್ಥಗೊಳಿಸಬಾರದು.’ ಮೊದಲು ಸ್ನೇಹದ ಸ್ವೀಕಾರ, ಆಮೇಲೆ ತರ್ಕ — ಇದೇ ರಾಮನ ಸಂವಾದಶೈಲಿ. ‘ಸತ್ಯಸ್ಯ ಶಮಸ್ಯ ಚ ಅಭಿಪ್ರಾಯಮ್’ (ಸತ್ಯದ ಮತ್ತು ಶಮದ ಅಭಿಪ್ರಾಯ) ಎಂಬ ಪದಗಳಿಂದ ಅವನು ತಾಯಿಯ ದುಃಖದ ಮೂಲವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತಾನೆ — ಅವಳು ಸತ್ಯದ ಮತ್ತು ಶಮದ ತಾತ್ಪರ್ಯವನ್ನು ಅರಿಯಳು, ಆದ್ದರಿಂದ ಶೋಕಿಸುತ್ತಾಳೆ. ‘ಧರ್ಮೇ ಸತ್ಯಂ ಪ್ರತಿಷ್ಠಿತಮ್’ (ಧರ್ಮದಲ್ಲಿ ಸತ್ಯ ನೆಲೆಸಿದೆ) ಎಂಬ ಸೂತ್ರವಾಕ್ಯ ಸರ್ಗದ ಸಿದ್ಧಾಂತವಾಕ್ಯದಂತಿದೆ; ಅದರಲ್ಲೇ ತಂದೆಯ ಮಾತಿನ ಪ್ರಾಮಾಣ್ಯ ಆಶ್ರಿತವಾಗಿದೆ.

‘ಆದ್ದರಿಂದ ನಾನು ತಂದೆಯ ನಿಯೋಗವನ್ನು ಮೀರಲಾರೆ; ವೀರನೇ, ತಂದೆಯ ಮಾತಿನಿಂದಲೇ ಕೈಕೇಯಿ ನನ್ನನ್ನು ಪ್ರೇರಿಸಿದ್ದಾಳೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಕ್ಷತ್ರಧರ್ಮವನ್ನು ಆಶ್ರಯಿಸಿದ ಈ ಅನಾರ್ಯವಾದ ಬುದ್ಧಿಯನ್ನು ಬಿಡು; ಧರ್ಮವನ್ನು ಆಶ್ರಯಿಸು, ಉಗ್ರತೆ ತೋರಬೇಡ, ನನ್ನ ಬುದ್ಧಿಯನ್ನು ಅನುಸರಿಸು.’ ಹೀಗೆ ಸೌಹಾರ್ದದಿಂದ ತಮ್ಮನಿಗೆ ಹೇಳಿ, ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ಅಣ್ಣನು ಕೈಮುಗಿದು ತಲೆಬಾಗಿ ಮತ್ತೆ ಕೌಸಲ್ಯೆಗೆ ಹೇಳಿದನು. ‘ಕ್ಷತ್ರಧರ್ಮಾಶ್ರಿತಾಮ್’ (ಕ್ಷತ್ರಧರ್ಮವನ್ನು ಆಶ್ರಯಿಸಿದ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಅವನು ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ಬುದ್ಧಿಯ ಮೂಲವನ್ನೇ ನಿರ್ದೇಶಿಸುತ್ತಾನೆ — ಬಲದಿಂದ ಪ್ರತೀಕಾರ ಕ್ಷತ್ರಿಯನ ಸ್ವಭಾವ, ಆದರೆ ಇಲ್ಲಿ ಸಾಮಾನ್ಯಧರ್ಮವೇ ಬಲವತ್ತರ. ‘ಕೈಕೇಯಿ ನನ್ನನ್ನು ಪ್ರೇರಿಸಿದಳು’ ಎಂದಲ್ಲ, ‘ತಂದೆಯ ಮಾತಿನಿಂದಲೇ ಕೈಕೇಯಿ ಪ್ರೇರಿಸಿದಳು’ ಎಂಬ ಪಾಠ ಮಹತ್ತ್ವಪೂರ್ಣ — ಕೈಕೇಯಿ ನಿಮಿತ್ತಮಾತ್ರ, ಆಜ್ಞೆಯಾದರೋ ತಂದೆಯದೇ. ಹೀಗೆ ಅವನು ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ಕ್ರೋಧದ ಗುರಿಯನ್ನೇ ತೆಗೆದುಹಾಕುತ್ತಾನೆ.

‘ದೇವಿ, ಇಲ್ಲಿಂದ ಕಾಡಿಗೆ ಹೋಗಲಿರುವ ನನಗೆ ಅನುಮತಿ ಕೊಡು; ನನ್ನ ಪ್ರಾಣಗಳ ಮೇಲೆ ನಿನಗೆ ಆಣೆ — ನನಗೆ ಸ್ವಸ್ತ್ಯಯನ (ಶುಭಹಾರೈಕೆಯ ವಿಧಿ) ಮಾಡು. ಪ್ರತಿಜ್ಞೆಯನ್ನು ಪೂರೈಸಿ ನಾನು ಕಾಡಿನಿಂದ ಮತ್ತೆ ಈ ನಗರಿಗೆ ಬರುತ್ತೇನೆ — ಹಿಂದೆ ರಾಜರ್ಷಿ ಯಯಾತಿಯು ಸ್ವರ್ಗವನ್ನು ಬಿಟ್ಟು ಮತ್ತೆ ಅಲ್ಲಿಗೇ ಹೋದಂತೆ. ಅಮ್ಮಾ, ಶೋಕವನ್ನು ಹೃದಯದಲ್ಲಿ ಚೆನ್ನಾಗಿ ತಡೆದಿಟ್ಟುಕೋ, ದುಃಖಿಸಬೇಡ; ತಂದೆಯ ಮಾತನ್ನು ನಡೆಸಿ ನಾನು ವನವಾಸದಿಂದ ಮತ್ತೆ ಇಲ್ಲಿಗೆ ಬರುತ್ತೇನೆ.’ ಯಯಾತಿಯ ದೃಷ್ಟಾಂತವನ್ನು ಆಶ್ವಾಸನೆಗಾಗಿ ಮುಂದಿಡಲಾಗಿದೆ — ಪತನವೂ ಅಂತಿಮವಲ್ಲ; ಪ್ರತಿಜ್ಞೆ ಪೂರ್ಣವಾದಾಗ ಮರಳಿಬರುವುದು ನಿಶ್ಚಿತ. ‘ಶಾಪಿತಾಸಿ ಮಮ ಪ್ರಾಣೈಃ’ (ನನ್ನ ಪ್ರಾಣಗಳ ಮೇಲೆ ನಿನಗೆ ಆಣೆ) ಎಂಬ ಮಾತಾದರೋ ತಾಯಿಯ ಮೇಲೆ ಪ್ರಯೋಗಿಸಿದ ಇನ್ನೂ ಬಲವಾದ ಸಾಧನ — ಪ್ರಾಯೋಪವೇಶದಿಂದ ಅವನನ್ನು ಕಟ್ಟಿಹಾಕಲು ಬಯಸಿದ್ದವಳೇ ಈಗ ಮಗನ ಪ್ರಾಣದ ಆಣೆಯಿಂದ ಕಟ್ಟಲ್ಪಟ್ಟಿದ್ದಾಳೆ. ಹೀಗೆ ರಾಮನು ಕರುಣೆಗೆ ಕರುಣೆಯಿಂದಲೇ ಉತ್ತರಿಸುತ್ತಾನೆ.

‘ನೀನೂ, ನಾನೂ, ವೈದೇಹಿಯೂ, ಲಕ್ಷ್ಮಣನೂ, ಸುಮಿತ್ರೆಯೂ — ಎಲ್ಲರೂ ತಂದೆಯ ನಿಯೋಗದಲ್ಲಿ ನಿಲ್ಲಬೇಕು; ಇದೇ ಸನಾತನ ಧರ್ಮ. ಅಮ್ಮಾ, ಸಾಮಗ್ರಿಗಳನ್ನು ಒಟ್ಟುಗೂಡಿಸಿ (ತೆಗೆದಿರಿಸಿ), ಹೃದಯದಲ್ಲಿ ದುಃಖವನ್ನು ನಿಗ್ರಹಿಸಿ, ವನವಾಸವನ್ನು ಕುರಿತ ನನ್ನ ಧರ್ಮಸಮ್ಮತ ನಿರ್ಧಾರವನ್ನು ಅನುಸರಿಸು.’ ಇಲ್ಲಿ ಅವನು ತನ್ನ ನಿರ್ಣಯವನ್ನು ಕುಟುಂಬದ ಸಾಮಾನ್ಯ ಧರ್ಮವಾಗಿ ಸ್ಥಾಪಿಸುತ್ತಾನೆ — ಅವನೊಬ್ಬನೇ ಬದ್ಧನಲ್ಲ, ಎಲ್ಲರೂ ಆ ನಿಯೋಗದಿಂದ ಬದ್ಧರು. ‘ಸಂಭಾರಾನ್ ಸಂಭೃತ್ಯ’ (ಸಾಮಗ್ರಿಗಳನ್ನು ಒಟ್ಟುಗೂಡಿಸಿ) ಎಂಬ ಪದಗಳಿಂದ ಅಭಿಷೇಕಸಾಮಗ್ರಿಯನ್ನು ತೆಗೆದಿರಿಸುವುದೇ ತಾಯಿಗೆ ಕೊಟ್ಟ ಕೊನೆಯ ನಿರ್ದೇಶನ. ‘ಸನಾತನೋ ಧರ್ಮಃ’ (ಸನಾತನ ಧರ್ಮ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಅವನು ವಿಷಯವನ್ನು ವೈಯಕ್ತಿಕದಿಂದ ಸಾರ್ವತ್ರಿಕದತ್ತ ಒಯ್ಯುತ್ತಾನೆ. ತಾಯಿಯ ಶೋಕದ ಸ್ಥಾನದಲ್ಲಿ ಕರ್ತವ್ಯವನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸಿ ಅವನು ಅವಳನ್ನು ಕ್ರಿಯೆಯಲ್ಲೇ ತೊಡಗಿಸುತ್ತಾನೆ — ಇದೇ ಶೋಕನಿವಾರಣೆಯ ಉಪಾಯ.

ಅವನ ಈ ಸುಧರ್ಮಮಯವಾದ, ಉದ್ವೇಗವಿಲ್ಲದ, ಕಳವಳವಿಲ್ಲದ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ, ಸತ್ತವಳಂತಿದ್ದ ಆ ದೇವಿ ಮತ್ತೆ ಪ್ರಜ್ಞೆಯನ್ನು ಪಡೆದು ರಾಮನನ್ನು ನೋಡಿ ಹೀಗೆ ಹೇಳಿದಳು — ‘ಮಗನೇ, ನಿನ್ನ ತಂದೆ ಹೇಗೋ ಹಾಗೆಯೇ ನಾನೂ ನನ್ನ ಧರ್ಮದಿಂದಲೂ ಸ್ನೇಹದಿಂದಲೂ ನಿನಗೆ ಗುರು. ನಾನು ನಿನಗೆ ಅನುಮತಿ ಕೊಡುವುದಿಲ್ಲ; ಅತ್ಯಂತ ದುಃಖಿತಳಾದ ನನ್ನನ್ನು ಬಿಟ್ಟು, ಮಗನೇ, ನೀನು ಹೋಗಬಾರದು. ಚಂದ್ರನಂತಹ ಮುಖವುಳ್ಳವನೇ, ನೀನಿಲ್ಲದೆ ಇಲ್ಲಿ ನನ್ನ ಬದುಕಿನಿಂದೇನು? ಲೋಕದಿಂದಾಗಲಿ, ಸ್ವಧೆಯಿಂದಾಗಲಿ (ಪಿತೃಗಳಿಗೆ ಅರ್ಪಿಸುವ ಅನ್ನ), ಅಮೃತದಿಂದಾಗಲಿ ಏನು? ಇಡೀ ಜೀವಲೋಕಕ್ಕಿಂತಲೂ ಒಂದು ಮುಹೂರ್ತದ ನಿನ್ನ ಸಾನ್ನಿಧ್ಯವೇ ನನಗೆ ಶ್ರೇಯಸ್ಕರ.’ ‘ಮೃತೇವ ಸಂಜ್ಞಾಂ ಪ್ರತಿಲಭ್ಯ’ (ಸತ್ತವಳಂತಿದ್ದು ಪ್ರಜ್ಞೆಯನ್ನು ಪಡೆದು) ಎಂಬ ಉಪಮೆಯಿಂದ ಕವಿ ಅವಳು ಮತ್ತೆ ಏಳುವುದನ್ನೇ ಮರಣದಿಂದ ಮರಳಿಬರುವಂತೆ ವರ್ಣಿಸುತ್ತಾನೆ. ‘ಸ್ವಧಯಾ ಅಮೃತೇನ ವಾ ಕಿಮ್’ (ಸ್ವಧೆಯಿಂದಾಗಲಿ ಅಮೃತದಿಂದಾಗಲಿ ಏನು) ಎಂಬ ಪದಗಳಿಂದ ಅವಳು ಪಿತೃಯಜ್ಞದ ಮತ್ತು ದೇವಭೋಗದ ಮೌಲ್ಯವನ್ನೇ ನಿರಾಕರಿಸುತ್ತಾಳೆ — ಮಗನ ಒಂದು ಮುಹೂರ್ತದ ಸಾನ್ನಿಧ್ಯವೇ ಅವಳಿಗೆ ಸರ್ವಸ್ವ.

ತಾಯಿಯ ಆ ಕರುಣಾಜನಕ ವಿಲಾಪವನ್ನು ಕೇಳಿ, ಪಂಜುಗಳನ್ನು ಹಿಡಿದ ಮನುಷ್ಯರಿಂದ ಹಿಮ್ಮೆಟ್ಟಿಸಲ್ಪಡುತ್ತ ಕತ್ತಲೆಯನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸಿದ ಮಹಾಗಜದಂತೆ ರಾಮನು ಇನ್ನಷ್ಟು ಪ್ರಜ್ವಲಿಸಿದನು. ಪ್ರಜ್ಞೆತಪ್ಪಿದಂತಿದ್ದ ತಾಯಿಯನ್ನೂ, ನೊಂದು ಬೆಂದಿದ್ದ ಸೌಮಿತ್ರಿಯನ್ನೂ ಕಂಡು, ಧರ್ಮದಲ್ಲಿ ನೆಲೆಸಿದ ಅವನು ಅಲ್ಲಿ ಅವನೊಬ್ಬನೇ ಹೇಳಲು ಅರ್ಹನಾದಂಥ ಧರ್ಮಸಮ್ಮತ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳಿದನು — ‘ಲಕ್ಷ್ಮಣಾ, ನಿನ್ನ ಭಕ್ತಿಯನ್ನೂ ಪರಾಕ್ರಮವನ್ನೂ ನಾನು ಯಾವಾಗಲೂ ಬಲ್ಲೆ; ಆದರೆ ನನ್ನ ಅಭಿಪ್ರಾಯವನ್ನು ಗಮನಿಸದೆ ತಾಯಿಯೊಡನೆ ನೀನೂ ನನ್ನನ್ನು ಪೀಡಿಸುತ್ತಿರುವೆ. ಜೀವಲೋಕದಲ್ಲಿ ಧರ್ಮ, ಅರ್ಥ, ಕಾಮ — ಇವು ಧರ್ಮದ ಫಲೋದಯಗಳಲ್ಲಿ ಕಾಣಸಿಗುತ್ತವೆ; ಎಲ್ಲಿ ಧರ್ಮವಿದೆಯೋ ಅಲ್ಲಿ ಅವೆಲ್ಲವೂ ನಿಸ್ಸಂಶಯವಾಗಿ ಇರುತ್ತವೆ — ಅನುಕೂಲೆಯೂ, ಪ್ರಿಯಳೂ, ಪುತ್ರವತಿಯೂ ಆದ ಪತ್ನಿ ಮೂರನ್ನೂ ಸಾಧಿಸಿಕೊಡುವಂತೆ.’ ‘ಉಲ್ಕಾಭಿಃ ಅಪೋಹ್ಯಮಾನಃ ಮಹಾಗಜಃ’ (ಪಂಜುಗಳಿಂದ ಹಿಮ್ಮೆಟ್ಟಿಸಲ್ಪಡುವ ಮಹಾಗಜ) ಎಂಬ ಉಪಮೆಯಿಂದ ಕವಿ ರಾಮನ ಆಂತರಿಕ ತೇಜಸ್ಸನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತಾನೆ — ಅಡ್ಡಿ ಹೆಚ್ಚಿದಂತೆಲ್ಲ ನಿಶ್ಚಯ ಪ್ರಜ್ವಲಿಸುತ್ತದೆ. ‘ಅವನೊಬ್ಬನೇ ಹೇಳಲು ಅರ್ಹನಾದಂಥ’ ಎಂಬುದು ಕವಿಯ ಸ್ವಂತ ಸಾಕ್ಷ್ಯ — ಇಂಥ ಮಾತನ್ನು ರಾಮನಲ್ಲದೆ ಬೇರೆ ಯಾರೂ ಹೇಳಲಾರರು.

‘ಯಾವ ಕಾರ್ಯದಲ್ಲಿ ಆ ಮೂರೂ (ಧರ್ಮ, ಅರ್ಥ, ಕಾಮ) ಒಳಗೊಂಡಿಲ್ಲವೋ ಅದನ್ನು ಆರಂಭಿಸಬಾರದು; ಯಾವುದರಿಂದ ಧರ್ಮ ಉಂಟಾಗುವುದೋ ಅದನ್ನೇ ಕೈಗೊಳ್ಳಬೇಕು. ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಅರ್ಥಪರನಾದವನು ದ್ವೇಷಕ್ಕೆ ಪಾತ್ರನಾಗುತ್ತಾನೆ, ಕಾಮಾಸಕ್ತಿಯೂ ಪ್ರಶಂಸನೀಯವಲ್ಲ. ಗುರುವೂ, ರಾಜನೂ, ತಂದೆಯೂ, ವೃದ್ಧನೂ ಆದವನು ಕ್ರೋಧದಿಂದಾಗಲಿ, ಅತಿಹರ್ಷದಿಂದಾಗಲಿ, ಕಾಮದಿಂದಾಗಲಿ ಯಾವ ಕಾರ್ಯವನ್ನು ಆದೇಶಿಸಿದರೂ, ಧರ್ಮವನ್ನು ಗಮನಿಸುವ, ಕ್ರೂರನಲ್ಲದ ಯಾರು ತಾನೇ ಅದನ್ನು ಮಾಡದಿರುವರು? ಆದ್ದರಿಂದ ತಂದೆಯ ಈ ಪ್ರತಿಜ್ಞೆಯನ್ನು ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿ ಯಥಾವತ್ತಾಗಿ ನಡೆಸದಿರಲು ನನ್ನಿಂದಾಗದು; ಮಗೂ, ಅವನೇ ನಮ್ಮಿಬ್ಬರಿಗೂ ಆಜ್ಞೆ ನೀಡುವ ಗುರು, ದೇವಿಗೆ ಪತಿ, ಗತಿ, ಧರ್ಮ. ಆ ಧರ್ಮರಾಜನು ಬದುಕಿರುವಾಗ, ವಿಶೇಷವಾಗಿ ತನ್ನ ಮಾರ್ಗದಲ್ಲಿ ನಡೆಯುತ್ತಿರುವಾಗ, ದೇವಿಯು ಇನ್ನೊಬ್ಬ ವಿಧವೆಯಂತೆ ನನ್ನೊಡನೆ ಇಲ್ಲಿಂದ ಹೇಗೆ ತಾನೇ ಬಂದಾಳು?’ ‘ಅನೃಶಂಸವೃತ್ತಿಃ’ (ಕ್ರೂರನಲ್ಲದವನು) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಅವನು ಕಠೋರತೆಯ ಅಭಾವವನ್ನೇ ಪುತ್ರಧರ್ಮದ ಮೂಲವಾಗಿ ಸ್ಥಾಪಿಸುತ್ತಾನೆ. ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ತಾಯಿಯು ಹಿಂಬಾಲಿಸುವ ಪ್ರಸ್ತಾವವನ್ನೂ ಅವನು ನಿರಾಕರಿಸುತ್ತಾನೆ — ಪತಿ ಬದುಕಿರುವಾಗ ಸತಿಯು ಮಗನೊಡನೆ ಕಾಡಿಗೆ ಹೋದರೆ ಅವಳು ವಿಧವೆಯಂತೆ ಕಾಣಿಸುವಳು; ಇದೇ ಅವನ ನಿಷೇಧಕ್ಕೆ ಕಾರಣ.

‘ಆದ್ದರಿಂದ ಕಾಡಿಗೆ ಹೊರಟಿರುವ ನನಗೆ ನೀನು ಅನುಮತಿ ಕೊಡು; ದೇವಿ, ನಮಗೆ ಸ್ವಸ್ತ್ಯಯನಗಳನ್ನು ಮಾಡು — ಕಾಲ ಮುಗಿದಾಗ ನಾನು ಮತ್ತೆ ಬರುವಂತೆ, ಸತ್ಯದಿಂದ ಯಯಾತಿಯು ಮತ್ತೆ ಸ್ವರ್ಗಕ್ಕೆ ಬಂದಂತೆ. ದೇವಿ, ಕೇವಲ ರಾಜ್ಯಕ್ಕಾಗಿ ನಾನು ಮಹೋನ್ನತವಾದ ಯಶಸ್ಸನ್ನು ಹಿಂದೆ ತಳ್ಳಲಾರೆ; ಬದುಕು ದೀರ್ಘಕಾಲದ್ದಲ್ಲದಿರುವಾಗ, ಅಧರ್ಮದಿಂದ ಈ ಕ್ಷುದ್ರವಾದ ಭೂಮಿಯನ್ನು ನಾನು ಇಂದು ವರಿಸುವುದಿಲ್ಲ.’ ಹೀಗೆ ಆ ನರಶ್ರೇಷ್ಠನು ತಾಯಿಯನ್ನು ಪ್ರಸನ್ನಗೊಳಿಸುತ್ತ, ಪರಾಕ್ರಮದಿಂದ ದಂಡಕಕ್ಕೆ ಹೋಗಲು ಬಯಸುತ್ತಲೇ, ತಮ್ಮನಿಗೂ ಚೆನ್ನಾಗಿ ಬುದ್ಧಿಹೇಳಿ, ಆ ತಾಯಿಗೆ ಹೃದಯದಲ್ಲಿ ಪ್ರದಕ್ಷಿಣೆ ಮಾಡಿದನು. ಪ್ರದಕ್ಷಿಣೆ ಮಾನಸಿಕವೇ — ದೇಹದಿಂದಲ್ಲ, ಹೃದಯದಿಂದಲೇ ಅವನು ತಾಯಿಯನ್ನು ಕೊನೆಯದಾಗಿ ಪ್ರದಕ್ಷಿಣಿಸುತ್ತಾನೆ. ‘ಅವರಾಂ ಮಹೀಮ್’ (ಕ್ಷುದ್ರವಾದ ಭೂಮಿ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಅವನು ರಾಜ್ಯದ ಮೌಲ್ಯವನ್ನೇ ಕುಗ್ಗಿಸುತ್ತಾನೆ — ಅಧರ್ಮದಿಂದ ಪಡೆದ ಭೂಮಿ ತುಚ್ಛ, ಧರ್ಮದಿಂದ ರಕ್ಷಿತವಾದ ಯಶಸ್ಸಾದರೋ ಮಹೋನ್ನತ. ಹೀಗೆ ಸರ್ಗ ಮುಗಿಯುತ್ತದೆ; ಮುಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ರಾಮನು ಲಕ್ಷ್ಮಣನಿಗೆ ದೈವದ ಪ್ರಾಧಾನ್ಯವನ್ನು ತಿಳಿಸುವನು.

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्येऽयोध्याकाण्डे एकविंशः सर्गः॥ २१॥

ತಪ್ಪನ್ನು ತಿಳಿಸಿ

ಮೂಲ ಶ್ಲೋಕಗಳು ಮತ್ತು ಪದವಿವರಣೆಯೊಂದಿಗೆ ಓದಿ