॥वाल्मीकिरामायणम् ಅಯೋಧ್ಯಾಕಾಂಡ · 20ನೇ ಸರ್ಗ

ಅಯೋಧ್ಯಾಕಾಂಡ

ಸರ್ಗ

ಕೌಸಲ್ಯೆಯ ವಿಲಾಪ

ಅಂತಃಪುರದಲ್ಲಿ ಆರ್ತನಾದ, ರಾಮನು ತಾಯಿಯ ಬಳಿಗೆ ಹೋಗುವುದು, ವನವಾಸದ ನಿವೇದನೆ, ಕೌಸಲ್ಯೆಯ ಮೂರ್ಛೆ ಮತ್ತು ದೀರ್ಘ ವಿಲಾಪ

ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ರಾಮನು ಕೈಮುಗಿದುಕೊಂಡು ಕೈಕೇಯಿಯ ಅಂತಃಪುರದಿಂದ ಹೊರಬಂದನು. ಆ ಪುರುಷವ್ಯಾಘ್ರನು ಹೊರಬರುತ್ತಿದ್ದಂತೆ ಅಂತಃಪುರದಲ್ಲಿ ಸ್ತ್ರೀಯರ ಮಹಾ ಆರ್ತನಾದ ಉಂಟಾಯಿತು. ಅವರು ವಿಲಪಿಸುತ್ತಾರೆ — ‘ತಂದೆ ಹೇಳದಿದ್ದರೂ ಇಡೀ ಅಂತಃಪುರದ ಕೆಲಸಗಳಲ್ಲಿ ತಾನಾಗಿಯೇ ತೊಡಗುತ್ತಿದ್ದ, ನಮಗೆ ಗತಿಯೂ ಆಶ್ರಯವೂ ಆಗಿದ್ದ ಆ ರಾಮನು ಇಂದು ದೇಶಾಂತರಕ್ಕೆ ಹೊರಡುವನು. ತನ್ನ ಹೆತ್ತತಾಯಿ ಕೌಸಲ್ಯೆಯೊಡನೆ ಅವನು ಸದಾ ಹೇಗೆ ಯೋಗ್ಯವಾಗಿ ನಡೆದುಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೋ, ಹಾಗೆಯೇ ಹುಟ್ಟಿನಿಂದಲೂ ನಮ್ಮೊಡನೆಯೂ ನಡೆದುಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ.’ ಇಲ್ಲಿ ಕವಿ ರಾಮನ ಗಾರ್ಹಸ್ಥ್ಯಗುಣಗಳನ್ನು ಇತರ ತಾಯಂದಿರ ಬಾಯಿಂದ ಹೇಳಿಸುತ್ತಾನೆ. ‘ಕೃತಾಂಜಲೌ’ (ಕೈಮುಗಿದುಕೊಂಡು) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಅವನು ಮಲತಾಯಿಗೆ ನಮಸ್ಕರಿಸಿಯೇ ಹೊರಡುತ್ತಾನೆ ಎಂದು ಸೂಚಿತವಾಗುತ್ತದೆ — ಅಲ್ಲಿಯೇ ಅಂತಃಪುರದ ಆಕ್ರಂದನ ಆರಂಭವಾಗುತ್ತದೆ. ರಾಜನ ಇತರ ಪತ್ನಿಯರೂ ಅವನನ್ನು ಮಗನಂತೆಯೇ ಭಾವಿಸುತ್ತಾರೆ, ಏಕೆಂದರೆ ಅವನು ಅವರೊಡನೆಯೂ ತಾಯಿಯ ಭಾವದಿಂದಲೇ ನಡೆದುಕೊಳ್ಳುತ್ತಿದ್ದನು. ಆದ್ದರಿಂದ ಅವರ ಶೋಕ ಔಪಚಾರಿಕವಲ್ಲ, ಆತ್ಮೀಯವಾದದ್ದೇ.

‘ಶಪಿಸಲ್ಪಟ್ಟರೂ ಕೋಪಗೊಳ್ಳದ, ಕೋಪಕ್ಕೆ ಕಾರಣವಾಗುವುದನ್ನು ವರ್ಜಿಸುವ, ಕೋಪಗೊಂಡವರೆಲ್ಲರನ್ನೂ ಪ್ರಸನ್ನಗೊಳಿಸುವ ಅವನು ಇಂದು ಇಲ್ಲಿಂದ ದೇಶಾಂತರಕ್ಕೆ ಹೊರಡುವನು. ಅಯ್ಯೋ, ಸಕಲ ಜೀವಿಗಳಿಗೂ ಗತಿಯಾದ ರಾಘವನನ್ನು ತ್ಯಜಿಸುತ್ತಿರುವ ನಮ್ಮ ರಾಜನು ಬುದ್ಧಿಗೆಟ್ಟವನಾಗಿ ಜೀವಲೋಕದಲ್ಲಿ ಸಂಚರಿಸುತ್ತಿದ್ದಾನೆ.’ ಎಂದು ಎಲ್ಲ ರಾಣಿಯರೂ ಕರುಗಳನ್ನು ಕಳೆದುಕೊಂಡ ಹಸುಗಳಂತೆ ಪತಿಯನ್ನು ಹಳಿಯುತ್ತ ದೊಡ್ಡ ದನಿಯಲ್ಲಿ ಗೋಳಿಡುತ್ತಾರೆ. ಅಂತಃಪುರದಲ್ಲಿ ಆ ಘೋರವಾದ ಆರ್ತನಾದವನ್ನು ಕೇಳಿ ಪುತ್ರಶೋಕದಿಂದ ಬೆಂದ ಮಹೀಪತಿಯು ನಾಚಿಕೆಯಿಂದ ಆಸನದಲ್ಲಿ ಮುದುಡಿಕೊಂಡನು. ಮಗನನ್ನು ತ್ಯಜಿಸುವವನಿಗೆ ಹಾಸಿಗೆಯೇ ಆಶ್ರಯವಾಗಿ ಉಳಿದಿದೆ. ‘ವಿವತ್ಸಾ ಧೇನವಃ’ (ಕರುಗಳನ್ನು ಕಳೆದುಕೊಂಡ ಹಸುಗಳು) ಎಂಬ ಉಪಮೆ ಅತ್ಯಂತ ಮರ್ಮಸ್ಪರ್ಶಿ — ಕರುವಿಲ್ಲದ ಹಸು ಹೇಗೆ ಆರ್ತವಾಗಿ ಕೂಗುತ್ತದೆಯೋ ಹಾಗೆಯೇ ಅವರು. ‘ಅಬುದ್ಧಿಃ’ (ಬುದ್ಧಿಗೆಟ್ಟವನು) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಅವರು ರಾಜನನ್ನು ಶಪಿಸುತ್ತಿಲ್ಲ, ಅವನ ವಿವೇಕನಾಶವನ್ನು ಮಾತ್ರ ಸೂಚಿಸುತ್ತಾರೆ. ‘ಸರ್ವಭೂತಾನಾಂ ಗತಿಮ್’ (ಸಕಲ ಜೀವಿಗಳ ಗತಿ) ಎಂಬುದು ರಾಮನ ಲೋಕೋಪಕಾರಿತ್ವವನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸುತ್ತದೆ — ಎಲ್ಲರಿಗೂ ಆಶ್ರಯನಾದವನ ತ್ಯಾಗ ಎಲ್ಲರಿಗೂ ಹಾನಿ. ‘ವ್ಯಾಲೀಯತ’ (ಮುದುಡಿಕೊಂಡನು) ಎಂಬ ಕ್ರಿಯಾಪದದಿಂದ ನಾಚಿಕೆ ಮತ್ತು ಶೋಕಗಳ ಮಿಶ್ರಣ ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ — ರಾಜನು ಉತ್ತರ ಕೊಡುವುದಿಲ್ಲ, ಆಸನದಲ್ಲೇ ಅಡಗಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ.

ಇತ್ತ ರಾಮನು ತೀವ್ರವಾಗಿ ಆಯಾಸಗೊಂಡು, ನಿಟ್ಟುಸಿರುಬಿಡುವ ಆನೆಯಂತೆ, ಆದರೂ ಆತ್ಮಸಂಯಮಿಯಾಗಿ, ತಮ್ಮನೊಡನೆ ತಾಯಿಯ ಅಂತಃಪುರಕ್ಕೆ ಹೋದನು. ಅಲ್ಲಿ ಅವನು ಮನೆಯ ಬಾಗಿಲಲ್ಲಿ ಕುಳಿತಿದ್ದ, ಅತ್ಯಂತ ಪೂಜಿತನಾದ ವೃದ್ಧಪುರುಷನನ್ನೂ, ನಿಂತಿದ್ದ ಇನ್ನೂ ಅನೇಕರನ್ನೂ ಕಂಡನು. ಅವರೆಲ್ಲರೂ ರಾಮನನ್ನು ಕಂಡೊಡನೆ ಎದ್ದು ಬಂದು, ವಿಜಯಿಗಳಲ್ಲಿ ಶ್ರೇಷ್ಠನಾದ ರಾಘವನನ್ನು ‘ಜಯವಾಗಲಿ’ ಎಂದು ಅಭಿನಂದಿಸಿದರು. ಸುದ್ದಿ ಇನ್ನೂ ಹರಡಿಲ್ಲ ಎಂಬುದು ಇದರಿಂದ ಸೂಚಿತವಾಗುತ್ತದೆ — ಪುರವಾಸಿಗಳು ಇನ್ನೂ ಅಭಿಷೇಕವನ್ನೇ ನಿರೀಕ್ಷಿಸುತ್ತಿದ್ದಾರೆ, ರಾಮನಾದರೋ ವನವಾಸವನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸಿಯೇ ಬಂದಿದ್ದಾನೆ. ‘ನಿಃಶ್ವಸನ್ ಕುಂಜರ ಇವ’ (ನಿಟ್ಟುಸಿರುಬಿಡುವ ಆನೆಯಂತೆ) ಎಂಬ ಉಪಮೆಯಿಂದ ಕವಿ ತೋರಿಸುವುದೇನೆಂದರೆ — ಹೊರಗೆ ಶಾಂತಿ, ಒಳಗೆ ಮಹಾ ಆಯಾಸ. ‘ವಶೀ’ (ಆತ್ಮಸಂಯಮಿ) ಎಂಬ ಪದವನ್ನೂ ಅಲ್ಲಿಯೇ ಜೋಡಿಸಲಾಗಿದೆ — ಇಂದ್ರಿಯಗಳು ವಶದಲ್ಲಿವೆ, ಆದ್ದರಿಂದ ಮುಖದಲ್ಲಿ ವಿಕಾರವಿಲ್ಲ. ಜಯಘೋಷಗಳಿಂದ ಅಭಿನಂದಿಸಲ್ಪಡುತ್ತಿರುವ ಅವನು ಅವರ ಹರ್ಷವನ್ನು ಭಂಗಗೊಳಿಸಲು ಬಯಸುವುದಿಲ್ಲ; ಆದ್ದರಿಂದ ಮೌನವಾಗಿಯೇ ಮುಂದೆ ಸಾಗುತ್ತಾನೆ.

ಮೊದಲ ಪ್ರಾಕಾರವನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸಿ, ಎರಡನೆಯದರಲ್ಲಿ ಅವನು ವೇದಸಂಪನ್ನರಾದ, ರಾಜನಿಂದ ಸತ್ಕೃತರಾದ ವೃದ್ಧ ಬ್ರಾಹ್ಮಣರನ್ನು ಕಂಡನು. ಆ ವೃದ್ಧರಿಗೆ ನಮಸ್ಕರಿಸಿ, ಮೂರನೆಯ ಪ್ರಾಕಾರದಲ್ಲಿ ಬಾಗಿಲು ಕಾಯುವುದರಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿದ್ದ ಬಾಲೆಯರನ್ನೂ ವೃದ್ಧೆಯರನ್ನೂ ಕಂಡನು. ಅವರು ಹರ್ಷಗೊಂಡು ಅವನನ್ನು ಅಭಿನಂದಿಸಿ, ಮನೆಯೊಳಕ್ಕೆ ಹೋಗಿ ಆ ಪ್ರಿಯಸುದ್ದಿಯನ್ನು ರಾಮನ ತಾಯಿಗೆ ಬೇಗನೆ ತಿಳಿಸಿದರು. ಮೂರು ಪ್ರಾಕಾರಗಳ ಈ ವರ್ಣನೆ ಕೇವಲ ಗೃಹರಚನೆಯದ್ದಲ್ಲ, ಸುದ್ದಿಯ ಅಜ್ಞಾನದ ಸೂಚಕವೂ ಹೌದು — ಎಲ್ಲೆಡೆ ಹರ್ಷ, ರಾಮನೊಬ್ಬನ ಹೃದಯದಲ್ಲಿ ಮಾತ್ರ ಸತ್ಯ. ವೇದಸಂಪನ್ನರಾದ ಬ್ರಾಹ್ಮಣರು, ಬಾಗಿಲು ಕಾಯುವ ವೃದ್ಧ ಸ್ತ್ರೀಯರು — ಇವರೆಲ್ಲರೂ ರಾಜನಿಂದಲೇ ಸತ್ಕೃತರು, ಕೌಸಲ್ಯೆಯ ಮನೆಯ ಮರ್ಯಾದೆಯನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತಾರೆ. ಆ ಸ್ತ್ರೀಯರು ಹರ್ಷಗೊಂಡು ಬೇಗನೆ ತಾಯಿಯನ್ನು ಅಭಿನಂದಿಸುತ್ತಾರೆ — ‘ಮಗನು ಬಂದಿದ್ದಾನೆ’ ಎಂಬುದೇ ಅವರ ಪ್ರಿಯಸುದ್ದಿ. ಆದರೆ ಅವರು ಯಾವುದನ್ನು ಪ್ರಿಯವೆಂದು ಭಾವಿಸುತ್ತಾರೋ ಅದೇ ಅಪ್ರಿಯವನ್ನು ಹೊತ್ತು ತರುತ್ತಿದೆ.

ದೇವಿ ಕೌಸಲ್ಯೆಯೂ ಆಗ ಮಗನ ಹಿತವನ್ನು ಬಯಸಿ, ರಾತ್ರಿಯೆಲ್ಲ ಏಕಾಗ್ರಚಿತ್ತಳಾಗಿ ಕಳೆದು, ಬೆಳಗಿನಲ್ಲಿ ವಿಷ್ಣುವಿನ ಪೂಜೆಯನ್ನು ಮಾಡಿದಳು. ರೇಷ್ಮೆವಸ್ತ್ರ ಧರಿಸಿದ, ಹರ್ಷಗೊಂಡ, ನಿತ್ಯವೂ ವ್ರತನಿಷ್ಠಳಾದ, ಮಂಗಳಕಾರ್ಯಗಳನ್ನು ಮಾಡಿದ ಅವಳು ಆಗ ಮಂತ್ರಪೂರ್ವಕವಾಗಿ ಅಗ್ನಿಯಲ್ಲಿ ಹೋಮಮಾಡುತ್ತಿದ್ದಳು. ರಾಮನು ತಾಯಿಯ ಶುಭವಾದ ಅಂತಃಪುರವನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸಿ, ಅಲ್ಲಿ ಹೋಮಮಾಡಿಸುತ್ತಿದ್ದ ತಾಯಿಯನ್ನು ಕಂಡನು. ಇದೆಲ್ಲವೂ ಮಗನ ಅಭಿಷೇಕಕ್ಕಾಗಿಯೇ ಮಾಡಲ್ಪಟ್ಟದ್ದು; ಮಗನಾದರೋ ವನವಾಸದ ಸುದ್ದಿಯನ್ನು ಹೊತ್ತು ಬಂದಿದ್ದಾನೆ — ಈ ವಿರೋಧವೇ ಸರ್ಗದ ಕರುಣೆಯ ಮೂಲ. ‘ರಾತ್ರಿಂ ಸಮಾಹಿತಾ ಸ್ಥಿತ್ವಾ’ (ರಾತ್ರಿಯೆಲ್ಲ ಏಕಾಗ್ರಳಾಗಿದ್ದು) ಎಂಬ ಪದಗಳಿಂದ ರಾತ್ರಿಜಾಗರಣೆ ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ — ಅವಳು ಇಡೀ ರಾತ್ರಿಯನ್ನು ವ್ರತದಲ್ಲೇ ಕಳೆದಳು. ರೇಷ್ಮೆವಸ್ತ್ರ, ಮಂಗಳಕೃತ್ಯ, ಮಂತ್ರಪೂರ್ವಕ ಅಗ್ನಿಹೋತ್ರ — ಇವೆಲ್ಲವೂ ಮಗನ ಅಭಿಷೇಕಕ್ಕಾಗಿಯೇ ಮಾಡಲ್ಪಟ್ಟವು. ವಿಷ್ಣುಪೂಜೆ ಅವಳ ವಿಶೇಷ; ಏಕೆಂದರೆ ಮಗನೇ ಅವಳಿಗೆ ಇಷ್ಟದೇವತೆಯ ರೂಪದಲ್ಲಿ ಕಾಣುತ್ತಾನೆ.

ಅಲ್ಲಿ ಅವನು ದೇವಕಾರ್ಯಕ್ಕಾಗಿ ಸಿದ್ಧಪಡಿಸಿದ ಸಾಮಗ್ರಿಯನ್ನೂ ಕಂಡನು — ಮೊಸರು, ಅಕ್ಷತೆ, ತುಪ್ಪ, ಮೋದಕಗಳು, ಹವಿಸ್ಸುಗಳು, ಅರಳು, ಬಿಳಿಯ ಹೂಮಾಲೆಗಳು, ಪಾಯಸ, ಕೃಸರ (ಎಳ್ಳು–ಅಕ್ಕಿಯ ಅನ್ನ), ಸಮಿತ್ತುಗಳು, ತುಂಬಿದ ಕಲಶಗಳು — ಇವನ್ನು ರಘುನಂದನನು ಕಂಡನು. ಬಿಳಿಯ ರೇಷ್ಮೆವಸ್ತ್ರ ಧರಿಸಿದ, ವ್ರತಾನುಷ್ಠಾನದಿಂದ ಕೃಶಳಾದ, ಶ್ರೇಷ್ಠ ವರ್ಣದ ಆ ತಾಯಿ ನೀರಿನಿಂದ ದೇವತೆಗಳಿಗೆ ತರ್ಪಣ ಮಾಡುತ್ತಿರುವುದನ್ನು ಅವನು ಕಂಡನು. ಈ ಪದಗಳಿಂದ ಕವಿ ತೋರಿಸುವುದೇನೆಂದರೆ, ತಾಯಿ ಮಗನ ಅಭ್ಯುದಯಕ್ಕಾಗಿಯೇ ಉಪವಾಸಗಳಿಂದ ಕೃಶಳಾಗಿದ್ದಾಳೆ — ಅವಳ ತಪಸ್ಸಿನ ಫಲವೇ ಈಗ ವಿಪರೀತವಾಗಲಿದೆ. ಸಾಮಗ್ರಿಗಳ ಈ ಪಟ್ಟಿ ಕೇವಲ ಅಲಂಕಾರವಲ್ಲ — ಪ್ರತಿಯೊಂದು ದ್ರವ್ಯವೂ ಮಂಗಳಸೂಚಕ; ಮೊಸರು, ಅಕ್ಷತೆ, ತುಪ್ಪ, ಅರಳು, ಬಿಳಿಯ ಮಾಲೆಗಳು, ಪಾಯಸ, ಕೃಸರ, ತುಂಬಿದ ಕಲಶಗಳು — ಎಲ್ಲವೂ ಅಭಿಷೇಕದ ಉಪಕರಣಗಳೇ. ಕೌಸಲ್ಯೆ ತರ್ಪಣದಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿರುವಾಗಲೇ ಮಗನು ಬರುತ್ತಾನೆ — ದೇವತರ್ಪಣದ ಕ್ಷಣದಲ್ಲೇ ವಿಯೋಗದ ಸುದ್ದಿ; ಇದೇ ಕವಿಯ ಸಂಯೋಜನಾಚಾತುರ್ಯ.

ಬಹುಕಾಲದ ನಂತರ ಬಂದ, ತಾಯಿಯನ್ನು ಆನಂದಪಡಿಸುವ ಮಗನನ್ನು ಕಂಡು ಅವಳು ಹರ್ಷಗೊಂಡು ಅವನತ್ತ ಧಾವಿಸಿದಳು — ಹೆಣ್ಣುಕುದುರೆ ತನ್ನ ಮರಿಯತ್ತ ಧಾವಿಸುವಂತೆ. ಹತ್ತಿರ ಬಂದ ತಾಯಿಯ ಪಾದಗಳನ್ನು ರಾಘವನು ಹಿಡಿಯಲು, ಅವಳು ಅವನನ್ನು ಬಾಹುಗಳಿಂದ ಅಪ್ಪಿಕೊಂಡು ನೆತ್ತಿಯನ್ನು ಆಘ್ರಾಣಿಸಿದಳು. ಆಮೇಲೆ ಕೌಸಲ್ಯೆ ಪುತ್ರವಾತ್ಸಲ್ಯದಿಂದ ಯಾರಿಂದಲೂ ಎದುರಿಸಲಾಗದ ತನ್ನ ಮಗ ರಾಘವನಿಗೆ ಈ ಪ್ರಿಯವೂ ಹಿತವೂ ಆದ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳಿದಳು. ತಾಯಿಯ ಹರ್ಷ ಎಷ್ಟು ಎತ್ತರವೋ ಮುಂದಿನ ಪತನವೂ ಅಷ್ಟೇ ಆಳ — ಕವಿ ಮೊದಲು ಹರ್ಷವನ್ನು ಪೂರ್ಣವಾಗಿ ವರ್ಣಿಸುತ್ತಾನೆ, ಆಮೇಲೆ ಅದನ್ನೇ ಭಂಗಗೊಳಿಸಲು. ‘ಚಿರಸ್ಯ’ (ಬಹುಕಾಲದ ನಂತರ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ರಾಮನು ಬಹುಕಾಲದ ನಂತರ ತಾಯಿಯ ಬಳಿಗೆ ಬಂದಿದ್ದಾನೆ ಎಂದು ಸೂಚಿತವಾಗುತ್ತದೆ — ಅಭಿಷೇಕದ ಗಡಿಬಿಡಿಯಲ್ಲಿ ದಿನಗಳು ಕಳೆದಿದ್ದವು. ಹೆಣ್ಣುಕುದುರೆ–ಮರಿಯ ಉಪಮೆ ಪ್ರಾಣಿಜಗತ್ತಿನಿಂದ ಆರಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ; ಇದರಿಂದ ಸ್ನೇಹದ ಸ್ವಾಭಾವಿಕತೆ ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ. ನೆತ್ತಿಯನ್ನು ಆಘ್ರಾಣಿಸುವುದು ತಾಯಿಯ ವಾತ್ಸಲ್ಯದ ಪ್ರಾಚೀನ ಆಚಾರ.

‘ವೃದ್ಧರೂ ಧರ್ಮಶೀಲರೂ ಮಹಾತ್ಮರೂ ಆದ ರಾಜರ್ಷಿಗಳ ಆಯುಸ್ಸನ್ನೂ ಕೀರ್ತಿಯನ್ನೂ ಕುಲೋಚಿತವಾದ ಧರ್ಮವನ್ನೂ ಪಡೆ. ರಾಘವಾ, ಸತ್ಯಪ್ರತಿಜ್ಞನಾದ ನಿನ್ನ ತಂದೆಯಾದ ರಾಜನನ್ನು ಕಾಣು; ಆ ಧರ್ಮಾತ್ಮನು ಇಂದೇ ನಿನ್ನನ್ನು ಯೌವರಾಜ್ಯದಲ್ಲಿ ಅಭಿಷೇಕಿಸುವನು.’ ಎಂದು ಹೇಳಿ ಅವಳು ಆಸನವನ್ನು ಕೊಟ್ಟಳು, ಭೋಜನಕ್ಕೂ ಆಹ್ವಾನಿಸಿದಳು. ರಾಘವನಾದರೋ ಕೊಟ್ಟ ಆಸನವನ್ನು ಕೇವಲ ಮುಟ್ಟಿ, ಸ್ವಲ್ಪ ಕೈಮುಗಿದುಕೊಂಡು ತಾಯಿಗೆ ಹೇಳಿದನು. ಆಸನವನ್ನು ಮುಟ್ಟಿದ್ದು ಮಾತ್ರ — ಕುಳಿತುಕೊಳ್ಳಲಿಲ್ಲ; ಅದರಿಂದಲೇ ಮುಂದಿನ ಮಾತು ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ. ‘ವೃದ್ಧಾನಾಂ ಧರ್ಮಶೀಲಾನಾಂ ರಾಜರ್ಷೀಣಾಮ್’ ಎಂಬ ಮೂರು ವಿಶೇಷಣಗಳಿಂದ ಅವಳು ಮಗನಿಗೆ ಆದರ್ಶವನ್ನೇ ತೋರಿಸುತ್ತಾಳೆ — ದೀರ್ಘಾಯುಸ್ಸು, ಅಕ್ಷಯ ಕೀರ್ತಿ, ಕುಲೋಚಿತ ಧರ್ಮ. ಅವಳ ಆಶೀರ್ವಾದ ಅಭಿಷೇಕದ ನಿಶ್ಚಯದಿಂದಲೇ ಕೂಡಿದೆ; ‘ಇಂದೇ ಅಭಿಷೇಕಿಸುವನು’ ಎಂದು ಅವಳು ದೃಢವಾಗಿ ನಂಬಿದ್ದಾಳೆ. ಈ ಅಜ್ಞಾನವೇ ಮುಂದೆ ಅವಳ ದುಃಖವನ್ನು ಇಮ್ಮಡಿಗೊಳಿಸುತ್ತದೆ.

ಸ್ವಭಾವದಿಂದಲೇ ವಿನೀತನಾದ, ಗೌರವದಿಂದ ತಲೆಬಾಗಿದ ಅವನು, ದಂಡಕಾರಣ್ಯಕ್ಕೆ ಹೊರಟವನಾಗಿ, ಅನುಮತಿ ಕೇಳಲು ಆರಂಭಿಸಿದನು. ‘ದೇವಿ, ನಿನಗೆ ನಿಶ್ಚಯವಾಗಿ ತಿಳಿದಿಲ್ಲ — ಮಹಾ ಭಯ ಬಂದೊದಗಿದೆ; ಇದು ನಿನಗೂ ವೈದೇಹಿಗೂ ಲಕ್ಷ್ಮಣನಿಗೂ ದುಃಖಕರವಾಗುವುದು. ನಾನು ದಂಡಕಾರಣ್ಯಕ್ಕೆ ಹೋಗುತ್ತೇನೆ; ಈ ಆಸನದಿಂದ ನನಗೇನು? ದರ್ಭಾಸನಕ್ಕೆ ಯೋಗ್ಯವಾದ ಕಾಲ ನನಗೆ ಬಂದಿದೆ.’ ರಾಜಾಸನದ ಸ್ಥಾನದಲ್ಲಿ ದರ್ಭಾಸನ — ಈ ಒಂದೇ ವಾಕ್ಯದಿಂದ ಅವನು ತನ್ನ ಮುಂದಿನ ಸ್ಥಿತಿಯನ್ನು ಸಂಕ್ಷೇಪವಾಗಿ ಹೇಳುತ್ತಾನೆ. ‘ಸ್ವಭಾವವಿನೀತಃ’ (ಸ್ವಭಾವದಿಂದಲೇ ವಿನೀತನು) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಕವಿ ಸೂಚಿಸುವುದೇನೆಂದರೆ — ಭಯದಿಂದಲ್ಲ, ಸಂಕೋಚದಿಂದಲ್ಲ, ಸ್ವಭಾವದಿಂದಲೇ ಅವನು ತಲೆಬಾಗಿದ್ದಾನೆ. ‘ಆಪ್ರಷ್ಟುಮ್’ (ಅನುಮತಿ ಕೇಳಲು) ಎಂಬುದೂ — ಅವನು ಅನುಮತಿಯನ್ನು ಬೇಡುತ್ತಾನೆ, ನಿರ್ಣಯವನ್ನು ಘೋಷಿಸುವುದಿಲ್ಲ. ‘ವಿಷ್ಟರಾಸನಯೋಗ್ಯಃ ಕಾಲಃ’ (ದರ್ಭಾಸನಕ್ಕೆ ಯೋಗ್ಯವಾದ ಕಾಲ) ಎಂಬ ಮಾತಿನಿಂದ ಸಿಂಹಾಸನದ ಸ್ಥಾನದಲ್ಲಿ ದರ್ಭಾಸನ, ರಾಜ್ಯದ ಸ್ಥಾನದಲ್ಲಿ ತಪಸ್ಸು — ಎಂಬುದೆಲ್ಲ ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ.

‘ಮುನಿಯಂತೆ ಮಾಂಸಾಹಾರವನ್ನು ಬಿಟ್ಟು, ಗೆಡ್ಡೆ–ಬೇರು–ಹಣ್ಣುಗಳಿಂದ ಜೀವಿಸುತ್ತ ಹದಿನಾಲ್ಕು ವರ್ಷಗಳು ನಿರ್ಜನವಾದ ಕಾಡಿನಲ್ಲಿ ವಾಸಿಸುತ್ತೇನೆ. ಮಹಾರಾಜನು ಭರತನಿಗೆ ಯೌವರಾಜ್ಯವನ್ನು ಕೊಡುತ್ತಿದ್ದಾನೆ, ನನ್ನನ್ನಾದರೋ ತಪಸ್ವಿಯನ್ನಾಗಿ ಮಾಡಿ ದಂಡಕಾರಣ್ಯಕ್ಕೆ ಗಡೀಪಾರುಮಾಡುತ್ತಿದ್ದಾನೆ. ಆರು ಮತ್ತು ಎಂಟು ವರ್ಷಗಳು ನಿರ್ಜನವಾದ ಕಾಡಿನಲ್ಲಿ, ಕಾಡಿನ ಆಹಾರವನ್ನು ಸೇವಿಸುತ್ತ, ಹಣ್ಣು–ಬೇರುಗಳಿಂದ ಜೀವಿಸುತ್ತ ವಾಸಿಸುತ್ತೇನೆ.’ ‘ಷಟ್ ಚ ಅಷ್ಟೌ ಚ’ (ಆರು ಮತ್ತು ಎಂಟು) ಎಂಬ ಬೇರೆಯ ಎಣಿಕೆಯಿಂದ ಕವಿ ಮತ್ತೆ ಹದಿನಾಲ್ಕು ಎಂಬ ಸಂಖ್ಯೆಯನ್ನೇ ದೃಢಪಡಿಸುತ್ತಾನೆ — ತಾಯಿ ಆ ಸಂಖ್ಯೆಯನ್ನು ಮರೆಯದಿರಲೆಂದು. ‘ಆಮಿಷಂ ಹಿತ್ವಾ’ (ಮಾಂಸಾಹಾರವನ್ನು ಬಿಟ್ಟು) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ರಾಜಭೋಗಗಳ ತ್ಯಾಗ ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ; ‘ಮುನಿವತ್’ (ಮುನಿಯಂತೆ) ಎಂಬುದರಿಂದ ಮುಂದಿನ ಜೀವನದ ವಿಧಿ. ‘ವಿವಾಸಯತಿ’ (ಗಡೀಪಾರುಮಾಡುತ್ತಾನೆ) ಎಂಬ ಕ್ರಿಯಾಪದವಾದರೋ ಕಠೋರ — ತಂದೆಯೇ ಸ್ವತಃ ಹೊರಹಾಕುತ್ತಿದ್ದಾನೆ ಎಂದು. ಆದರೂ ರಾಮನು ಆಕ್ಷೇಪಿಸುವುದಿಲ್ಲ, ವಾಸ್ತವಸ್ಥಿತಿಯನ್ನು ಮಾತ್ರ ಹೇಳುತ್ತಾನೆ; ತಾಯಿಯ ಎದುರಿನಲ್ಲೂ ಅವನು ತಂದೆಯನ್ನು ದೂಷಿಸುವುದಿಲ್ಲ.

ಇದನ್ನು ಕೇಳಿ ಆ ದೇವಿ ಕಾಡಿನಲ್ಲಿ ಕೊಡಲಿಯಿಂದ ಕಡಿಯಲ್ಪಟ್ಟ ಸಾಲವೃಕ್ಷದ ಕೊಂಬೆಯಂತೆ, ಸ್ವರ್ಗದಿಂದ ಜಾರಿದ ದೇವತೆಯಂತೆ ಥಟ್ಟನೆ ಬಿದ್ದಳು. ದುಃಖಕ್ಕೆ ಎಂದೂ ಒಗ್ಗದ, ಬಾಳೆಗಿಡದಂತೆ ಬಿದ್ದು ಪ್ರಜ್ಞೆತಪ್ಪಿದ ತಾಯಿಯನ್ನು ಕಂಡು ರಾಮನು ಅವಳನ್ನು ಎತ್ತಿದನು. ಭಾರಹೊತ್ತು ದಣಿದ ಹೆಣ್ಣುಕುದುರೆ ಹೊರಳಾಡಿ ಏಳುವಂತೆ ಎದ್ದ, ದೀನಳಾದ, ಸರ್ವಾಂಗವೂ ಧೂಳಿನಿಂದ ಮುಚ್ಚಿಹೋಗಿದ್ದ ಅವಳನ್ನು ಅವನು ಕೈಯಿಂದ ಸವರಿದನು. ‘ಅದುಃಖೋಚಿತಾ’ (ದುಃಖಕ್ಕೆ ಒಗ್ಗದವಳು) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಕವಿ ಸೂಚಿಸುವುದೇನೆಂದರೆ — ಈ ಪಟ್ಟಮಹಿಷಿ ಎಂದೂ ದುಃಖವನ್ನು ಅನುಭವಿಸಿರಲಿಲ್ಲ; ಇಂದಾದರೋ ನೆಲದ ಮೇಲೆ ಧೂಳಿನಲ್ಲಿ ಮುಳುಗಿದ್ದಾಳೆ. ‘ಪರಶುನಾ ನಿಕೃತ್ತಾ ಸಾಲಯಷ್ಟಿಃ’ (ಕೊಡಲಿಯಿಂದ ಕಡಿಯಲ್ಪಟ್ಟ ಸಾಲದ ಕೊಂಬೆ) ಎಂಬ ಉಪಮೆಯಿಂದ ಆಕಸ್ಮಿಕ ಪತನ, ‘ದಿವಶ್ಚ್ಯುತಾ ದೇವತಾ’ (ಸ್ವರ್ಗದಿಂದ ಜಾರಿದ ದೇವತೆ) ಎಂಬುದರಿಂದ ಅವಳ ಹಿಂದಿನ ಸ್ಥಿತಿಯ ಉನ್ನತತೆ ಸೂಚಿತವಾಗಿವೆ. ರಾಮನಾದರೋ ವಿಲಪಿಸುವುದಿಲ್ಲ — ಕೈಯಿಂದ ಧೂಳನ್ನು ಒರೆಸುತ್ತಾನೆ ಅಷ್ಟೇ. ‘ವಿಮಮರ್ಶ’ (ಸವರಿದನು) ಎಂಬ ಒಂದೇ ಪದದಿಂದ ಮಗನ ಮೂಕ ಸೇವಾಭಾವ ಪ್ರಕಾಶಿಸುತ್ತದೆ.

ಸುಖಕ್ಕೆ ಒಗ್ಗಿದ್ದ, ಈಗ ದುಃಖದಿಂದ ನೊಂದಿದ್ದ ಅವಳು, ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ಕೇಳುತ್ತಿರುವಂತೆ, ಹತ್ತಿರ ಕುಳಿತಿದ್ದ ಪುರುಷವ್ಯಾಘ್ರನಾದ ರಾಘವನಿಗೆ ಹೇಳಿದಳು — ‘ಮಗನೇ ರಾಘವಾ, ನೀನು ನನ್ನ ಶೋಕಕ್ಕಾಗಿ ಹುಟ್ಟದಿದ್ದರೆ, ಮಕ್ಕಳಿಲ್ಲದ ನಾನು ಇದಕ್ಕಿಂತ ಹೆಚ್ಚಿನ ದುಃಖವನ್ನು ಕಾಣುತ್ತಿರಲಿಲ್ಲ. ಬಂಜೆಗೆ ಒಂದೇ ಮಾನಸಿಕ ಶೋಕವಿರುತ್ತದೆ — ‘ನನಗೆ ಮಕ್ಕಳಿಲ್ಲ’ ಎಂಬ ಸಂತಾಪ; ಬೇರೊಂದು ಇರುವುದಿಲ್ಲ.’ ಮಕ್ಕಳಿಲ್ಲದಿರುವ ದುಃಖ ಒಂದೇ, ಮಗನ ವಿಯೋಗದ ದುಃಖವಾದರೋ ಅನಂತ — ಇದೇ ಅವಳ ವಿಲಾಪದ ಮೂಲಕಾರಣ. ‘ಲಕ್ಷ್ಮಣೇ ಉಪಶೃಣ್ವತಿ’ (ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ಕೇಳುತ್ತಿರುವಂತೆ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಕವಿ ಸೂಚಿಸುವುದೇನೆಂದರೆ, ಲಕ್ಷ್ಮಣನೂ ಅಲ್ಲಿಯೇ ಕೇಳುತ್ತ ನಿಂತಿದ್ದಾನೆ — ಮುಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಸ್ಫೋಟಿಸುವ ಅವನ ಕ್ರೋಧಕ್ಕೆ ಭೂಮಿಕೆ ಇಲ್ಲಿಯೇ ರಚಿತವಾಗುತ್ತದೆ. ‘ಸುಖೋಚಿತಾ ಅಸುಖಾರ್ತಾ’ (ಸುಖಕ್ಕೆ ಒಗ್ಗಿದವಳು, ದುಃಖದಿಂದ ನೊಂದವಳು) ಎಂಬ ವಿರೋಧಾಲಂಕಾರದಿಂದ ಅವಳ ಸ್ಥಿತ್ಯಂತರ ಸಂಕ್ಷೇಪವಾಗಿ ತೋರಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ.

‘ಪತಿಯ ಪ್ರಭುತ್ವಕಾಲದಲ್ಲಿ ನಾನು ಹಿಂದೆಂದೂ ಕಲ್ಯಾಣವನ್ನಾಗಲಿ ಸುಖವನ್ನಾಗಲಿ ಕಂಡಿಲ್ಲ; ‘ಮಗನಲ್ಲಾದರೂ ಕಾಣುವೆನು’ ಎಂಬ ಆಶೆಯಿಂದಲೇ, ರಾಮಾ, ನಾನು ಬದುಕಿದ್ದೆ. ಶ್ರೇಷ್ಠಳಾಗಿದ್ದರೂ ನಾನು ಕೀಳಾದ, ಹೃದಯವನ್ನು ಸೀಳುವ ಸವತಿಯರ ಅನೇಕ ಅಹಿತವಾದ ಮಾತುಗಳನ್ನು ಕೇಳಬೇಕಾಗುವುದು. ನನ್ನ ಈ ಅಂತ್ಯವಿಲ್ಲದ ಶೋಕ ಮತ್ತು ವಿಲಾಪಕ್ಕಿಂತ ಹೆಚ್ಚು ದುಃಖಕರವಾದದ್ದು ಸ್ತ್ರೀಯರಿಗೆ ಬೇರೇನಿದ್ದೀತು? ನೀನು ಸಮೀಪದಲ್ಲಿದ್ದಾಗಲೂ ನಾನು ಹೀಗೆ ತಿರಸ್ಕೃತಳಾಗಿದ್ದೆ; ಇನ್ನು ನೀನು ದೂರ ಹೋದರೆ ಹೇಳುವುದೇನು? ಮಗೂ, ನನಗೆ ಮರಣವೇ ನಿಶ್ಚಿತ.’ ‘ಅನಂತಕಃ ಶೋಕಃ’ (ಅಂತ್ಯವಿಲ್ಲದ ಶೋಕ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಅವಳು ತನ್ನ ದುಃಖದ ಅಸೀಮತೆಯನ್ನೇ ಸೂಚಿಸುತ್ತಾಳೆ. ವೃದ್ಧಳಾದ ಪಟ್ಟಮಹಿಷಿಗೂ ಸವತಿಯರಿಂದ ಪರಾಭವ — ಇದೇ ಅವಳ ವ್ರತಗಳ ವೈಫಲ್ಯಕ್ಕೆ ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷ ಪ್ರಮಾಣ. ರಾಮನ ಸಾನ್ನಿಧ್ಯವೇ ಅವಳ ಏಕೈಕ ರಕ್ಷಣೆಯಾಗಿತ್ತು; ಅವನು ದೂರ ಹೋದರೆ ಅವಳು ಮರಣವನ್ನೇ ನಿಶ್ಚಿತವೆಂದು ಭಾವಿಸುತ್ತಾಳೆ. ‘ನ ದೃಷ್ಟಪೂರ್ವಂ ಕಲ್ಯಾಣಮ್’ (ಹಿಂದೆಂದೂ ಕಲ್ಯಾಣವನ್ನು ಕಂಡಿಲ್ಲ) ಎಂಬ ಮಾತಿನಿಂದ ಅವಳು ತನ್ನ ಇಡೀ ದಾಂಪತ್ಯಜೀವನವನ್ನೇ ಒಂದೇ ಪದದಲ್ಲಿ ಹಳಿಯುತ್ತಾಳೆ — ಸುಖವನ್ನು ಎಂದೂ ಅನುಭವಿಸಿಲ್ಲ, ಕೇವಲ ಆಶೆಯೇ ಆಧಾರವಾಗಿತ್ತು.

‘ಪತಿಯಿಂದ ನಿತ್ಯವೂ ಅನಾದೃತಳಾದ ನಾನು ಅತ್ಯಂತ ನಿಗ್ರಹಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿದ್ದೇನೆ; ಕೈಕೇಯಿಯ ಪರಿಚಾರಿಕೆಯರಿಗೆ ಸಮಾನಳಾಗಿ, ಅಥವಾ ಅವರಿಗಿಂತಲೂ ಕೀಳಾಗಿ ಎಣಿಸಲ್ಪಡುತ್ತೇನೆ. ನನ್ನನ್ನು ಸೇವಿಸುವ ಅಥವಾ ಅನುಸರಿಸುವ ಯಾರೇ ಆಗಲಿ, ಅವರೂ ಕೈಕೇಯಿಯ ಮಗನತ್ತ ನೋಡಿ ನನ್ನೊಡನೆ ಮಾತನಾಡುವುದಿಲ್ಲ. ಅವಳ ನಿತ್ಯಕೋಪದಿಂದಾಗಿ ಕಠೋರವಾಗಿ ಮಾತನಾಡುವ ಆ ಮುಖವನ್ನು, ದುರ್ಗತಿಗೀಡಾದ ನಾನು ಹೇಗೆ ತಾನೇ ನೋಡಲಿ, ಮಗೂ?’ ರಾಣಿಗೂ ದಾಸಿಯಂತಹ ಸ್ಥಿತಿ — ಇದರಿಂದ ಕವಿ ಅಂತಃಪುರದ ವಾಸ್ತವ ಚಿತ್ರವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತಾನೆ. ‘ಪರಿವಾರೇಣ ಸಮಾ ವಾ ಅವರಾ ವಾ’ (ಪರಿಚಾರಿಕೆಯರಿಗೆ ಸಮಾನಳು ಅಥವಾ ಅವರಿಗಿಂತ ಕೀಳು) ಎಂಬ ಮಾತಿನಿಂದ ಅವಳು ತನ್ನ ಸ್ಥಾನಹಾನಿಯನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತಾಳೆ — ಪಟ್ಟಮಹಿಷಿಯೂ ಕಿರಿಯ ರಾಣಿಯ ದಾಸಿಯರಿಗಿಂತ ಕೀಳು. ‘ಅನ್ವೀಕ್ಷ್ಯ’ (ನೋಡಿ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಭಯದ ಮೂಲ ತೋರಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ — ಕೈಕೇಯಿ ಮಾತ್ರವಲ್ಲ, ಅವಳ ಮಗನ ಮುಂದಿನ ರಾಜ್ಯವೇ ಜನರನ್ನು ಮೌನವಾಗಿರಿಸುತ್ತದೆ.

‘ರಾಘವಾ, ನೀನು ಹುಟ್ಟಿದಂದಿನಿಂದ ದುಃಖದ ಕೊನೆಯನ್ನು ಹಾರೈಸುತ್ತ ನಾನು ಹತ್ತು ಮತ್ತು ಏಳು ವರ್ಷಗಳನ್ನು ಕಳೆದಿದ್ದೇನೆ. ಆ ಕ್ಷಯವಿಲ್ಲದ ಮಹಾ ದುಃಖವನ್ನೂ, ಸವತಿಯರ ಅಪಮಾನವನ್ನೂ, ಹೀಗೆ ಮುದುಕಿಯಾದ ನಾನು ಬಹುಕಾಲ ಸಹಿಸಲಾರೆ. ಪೂರ್ಣಚಂದ್ರನಂತೆ ಕಾಂತಿಯುಳ್ಳ ನಿನ್ನ ಮುಖವನ್ನು ಕಾಣದೆ ದೀನಳಾಗಿ, ದೀನಜೀವನ ನಡೆಸುತ್ತ ನಾನು ಹೇಗೆ ಬದುಕಲಿ?’ ಮಗನ ರಾಜ್ಯದಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲ ದುಃಖವೂ ಕ್ಷಯಿಸುವುದು ಎಂಬ ಆಶೆಯನ್ನು ಅವಲಂಬಿಸಿ ಬದುಕುತ್ತಿದ್ದ ತಾಯಿಯ ಆ ಆಶೆಯೇ ಇಂದು ಕತ್ತರಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ. ‘ದಶ ಸಪ್ತ ಚ’ (ಹತ್ತು ಮತ್ತು ಏಳು) ಎಂಬ ಎಣಿಕೆಯಿಂದ ಹದಿನೇಳು ವರ್ಷಗಳು ಹೇಳಲ್ಪಟ್ಟಿವೆ; ಹಿಂದಿ ಭಾಷ್ಯದಲ್ಲಾದರೋ ಉಪನಯನದಿಂದ ಆರಂಭಿಸಿ ಎಣಿಕೆ ಮಾಡಲಾಗಿದೆ. ‘ಕೃಪಣಜೀವಿಕಾ’ (ದೀನಜೀವನ ನಡೆಸುವವಳು) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಅವಳು ಮುಂದಿನ ಜೀವನದ ದೈನ್ಯವನ್ನೇ ಹೆಸರಿಸಿ ನಿರ್ದೇಶಿಸುತ್ತಾಳೆ. ಇಲ್ಲಿ ಅವಳ ವಿಲಾಪ ಶೋಕದಿಂದ ಆತ್ಮನಿಂದೆಯತ್ತ ಸಾಗುತ್ತದೆ.

‘ಉಪವಾಸಗಳಿಂದಲೂ, ಯೋಗಗಳಿಂದಲೂ, ಅನೇಕ ಪರಿಶ್ರಮಗಳಿಂದಲೂ ದುರ್ಗತಿಯಲ್ಲಿದ್ದ ನಾನು ನಿನ್ನನ್ನು ಕಷ್ಟಪಟ್ಟು ಬೆಳೆಸಿದೆ — ಅದೆಲ್ಲವೂ ವ್ಯರ್ಥವಾಯಿತು. ಮಳೆಗಾಲದಲ್ಲಿ ಹೊಸ ನೀರಿನ ಸ್ಪರ್ಶಕ್ಕೆ ಮಹಾನದಿಯ ದಡ ಕುಸಿಯುವಂತೆ ಕುಸಿಯದಿರುವ ನನ್ನ ಈ ಹೃದಯ ಬಹಳ ಗಟ್ಟಿಯಾದದ್ದೆಂದು ಭಾವಿಸುತ್ತೇನೆ. ನನಗೆ ನಿಶ್ಚಯವಾಗಿ ಮರಣವಿಲ್ಲ, ಯಮಲೋಕದಲ್ಲಿ ನನಗೆ ಸ್ಥಳವಿಲ್ಲ; ಏಕೆಂದರೆ ಸಿಂಹವು ಅಳುತ್ತಿರುವ ಜಿಂಕೆಯನ್ನು ಬಲವಂತವಾಗಿ ಎಳೆದೊಯ್ಯುವಂತೆ ಯಮನು ಇಂದೇ ನನ್ನನ್ನು ಒಯ್ಯಲು ಬಯಸುತ್ತಿಲ್ಲ. ನೆಲಕ್ಕೆ ಬಿದ್ದರೂ ಒಡೆಯದ, ಸೀಳದ ನನ್ನ ಹೃದಯ ನಿಶ್ಚಯವಾಗಿ ಕಬ್ಬಿಣದಷ್ಟು ಗಟ್ಟಿಯಾದದ್ದು; ಅಕಾಲದಲ್ಲಿ ಮರಣ ನಿಶ್ಚಯವಾಗಿ ಇಲ್ಲ.’ ಇಲ್ಲಿ ಸರ್ಗದ ಛಂದಸ್ಸು ಬದಲಾಗುತ್ತದೆ — ಅನುಷ್ಟುಭ್‌ನ ಸ್ಥಾನದಲ್ಲಿ ದೀರ್ಘವೃತ್ತ ಆರಂಭವಾಗುತ್ತದೆ; ಅದರಿಂದ ವಿಲಾಪದ ವೇಗವೂ ಹೆಚ್ಚುತ್ತದೆ. ‘ಆಯಸಂ ಹೃದಯಮ್’ (ಕಬ್ಬಿಣದ ಹೃದಯ) ಎಂಬ ರೂಪಕದಿಂದ ಅವಳು ತನ್ನ ಬದುಕನ್ನೇ ದೂಷಿಸುತ್ತಾಳೆ. ‘ಅಕಾಲೇ ಮರಣಂ ನ ವಿದ್ಯತೇ’ (ಅಕಾಲದಲ್ಲಿ ಮರಣವಿಲ್ಲ) ಎಂಬ ಶಾಸ್ತ್ರಸಿದ್ಧ ವಚನವೇ ಅವಳಿಗೆ ಶಾಪದಂತಾಗುತ್ತದೆ. ‘ಸಿಂಹವು ಅಳುತ್ತಿರುವ ಜಿಂಕೆಯನ್ನು ಹೇಗೋ ಹಾಗೆ’ ಎಂಬ ಉಪಮೆಯಿಂದ ಅವಳು ತನ್ನ ಮೃತ್ಯುವನ್ನು ಬೇಡುತ್ತಾಳೆ — ಯಮನೂ ತನ್ನನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸುತ್ತಿಲ್ಲ ಎಂಬುದು ಅವಳ ಖೇದ.

‘ದುಃಖವೇನೆಂದರೆ ನನ್ನ ವ್ರತಗಳೂ ದಾನಗಳೂ ಸಂಯಮಗಳೂ ನಿರರ್ಥಕವಾದವು; ಸಂತಾನಾಪೇಕ್ಷೆಯಿಂದ ನಾನು ಮಾಡಿದ ತಪಸ್ಸು ಚೌಳುನೆಲದಲ್ಲಿ ಬಿತ್ತಿದ ಬೀಜದಂತೆ ಸಂಪೂರ್ಣ ನಿಷ್ಫಲವಾಯಿತು. ಭಾರೀ ದುಃಖದಿಂದ ಕೃಶನಾದ ಯಾರಾದರೂ ಅಕಾಲದಲ್ಲಿ ತಾನು ಬಯಸಿದಂತೆ ಮರಣವನ್ನು ಪಡೆಯಬಹುದಾಗಿದ್ದರೆ, ಕರುವಿಲ್ಲದ ಹಸುವಿನಂತೆ ನೀನಿಲ್ಲದ ನಾನು ಇಂದೇ ಪ್ರೇತಲೋಕದ ಸಭೆಯನ್ನು ಸೇರಿರುತ್ತಿದ್ದೆ. ಚಂದ್ರನಂತಹ ಮುಖಕಾಂತಿಯುಳ್ಳವನೇ, ನೀನಿಲ್ಲದೆ ಇಂದು ನನ್ನ ಬದುಕಿನಿಂದ ವ್ಯರ್ಥವಾಗಿ ಏನು ಪ್ರಯೋಜನ? ಅತ್ಯಂತ ದುರ್ಬಲವಾದ ಹಸು ಕರುವನ್ನು ಹಂಬಲಿಸಿ ಹಿಂಬಾಲಿಸುವಂತೆ ನಾನು ನಿನ್ನೊಡನೆಯೇ ಕಾಡಿಗೆ ಬರುತ್ತೇನೆ.’ ಹೀಗೆ ತೀವ್ರವಾದ ದುಃಖವನ್ನು ಸಹಿಸಲಾರದ ಅವಳು ಮಹಾ ವಿಪತ್ತನ್ನು ಗ್ರಹಿಸಿ, ಕಟ್ಟಲ್ಪಟ್ಟ ಮಗನನ್ನು ಕಂಡ ಕಿನ್ನರಿಯಂತೆ, ರಾಘವನನ್ನು ನೋಡುತ್ತ ಬಹಳವಾಗಿ ವಿಲಪಿಸಿದಳು. ‘ಊಷರೇ ಉಪ್ತಂ ಬೀಜಮ್’ (ಚೌಳುನೆಲದಲ್ಲಿ ಬಿತ್ತಿದ ಬೀಜ) ಎಂಬ ಉಪಮೆ ಅವಳ ಎಲ್ಲ ವ್ರತಗಳ ನಿಷ್ಫಲತೆಯನ್ನು ಒಂದೇ ಚಿತ್ರದಿಂದ ತೋರಿಸುತ್ತದೆ. ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಅವಳು ಹಿಂಬಾಲಿಸುವ ಸಂಕಲ್ಪ ಮಾಡುತ್ತಾಳೆ — ಈ ಸಂಕಲ್ಪವನ್ನೇ ಮುಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ರಾಮನು ನಿವಾರಿಸಬೇಕಾಗಿದೆ. ‘ಕಿನ್ನರಿ’ ಎಂಬ ಉಪಮೆಯಿಂದ ಕವಿ ಸರ್ಗವನ್ನು ಮುಗಿಸುತ್ತಾನೆ — ಕಟ್ಟಲ್ಪಟ್ಟ ಮಗನನ್ನು ಕಂಡು ವಿಲಪಿಸುವ ಕಿನ್ನರಿಯಂತೆ ತಾಯಿ.

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्येऽयोध्याकाण्डे विंशः सर्गः॥ २०॥

ತಪ್ಪನ್ನು ತಿಳಿಸಿ

ಮೂಲ ಶ್ಲೋಕಗಳು ಮತ್ತು ಪದವಿವರಣೆಯೊಂದಿಗೆ ಓದಿ