ಸರ್ಗ
ರಾಮನು ವನವಾಸವನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸುವುದು
ಕೈಕೇಯಿಯೊಡನೆ ರಾಮನ ಸಂವಾದ, ವನಗಮನದ ಸ್ವೀಕಾರ, ದಶರಥನ ಮೂರ್ಛೆ, ತಾಯಿ ಕೌಸಲ್ಯೆಯ ಬಳಿಗೆ ಹೋಗುವುದು
ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಕೈಕೇಯಿ ಎರಡು ವರಗಳನ್ನು ತಿಳಿಸಿ, ಹದಿನಾಲ್ಕು ವರ್ಷಗಳು ದಂಡಕಾರಣ್ಯದಲ್ಲಿ ವಾಸಿಸುವಂತೆ ರಾಮನಿಗೆ ಆದೇಶಿಸಿದಳು. ಮರಣಕ್ಕೆ ಸಮಾನವಾದ ಆ ಅಪ್ರಿಯ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿಯೂ ಶತ್ರುನಾಶಕನಾದ ರಾಮನು ವ್ಯಥೆಪಡಲಿಲ್ಲ, ಅವನ ಮುಖ ಬಣ್ಣಗೆಡಲಿಲ್ಲ. ಅವನು ಕೈಕೇಯಿಗೆ ಹೀಗೆ ಹೇಳಿದನು — ‘ಹಾಗೆಯೇ ಆಗಲಿ; ನಾನು ಇಲ್ಲಿಂದ ಕಾಡಿನಲ್ಲಿ ವಾಸಿಸಲು ಹೋಗುತ್ತೇನೆ; ಜಟೆ–ನಾರುಮಡಿಗಳನ್ನು ಧರಿಸಿ ರಾಜನ ಪ್ರತಿಜ್ಞೆಯನ್ನು ಪಾಲಿಸುತ್ತೇನೆ.’ ಸರ್ಗದ ಮೂಲಸ್ವರ ಮೊದಲ ವಾಕ್ಯದಲ್ಲೇ ಪ್ರಕಟವಾಗುತ್ತದೆ — ವಿಳಂಬವಿಲ್ಲ, ಪ್ರತಿವಾದವಿಲ್ಲ, ಶೋಕಪ್ರದರ್ಶನವಿಲ್ಲ. ಮಾತು ಎಷ್ಟು ಕಠೋರವೋ ಉತ್ತರ ಅಷ್ಟೇ ಶಾಂತ.
ರಾಮನು ಒಂದನ್ನು ಮಾತ್ರ ತಿಳಿಯಬಯಸುತ್ತಾನೆ — ‘ಯಾರಿಂದಲೂ ಎದುರಿಸಲಾಗದ, ಶತ್ರುಗಳನ್ನು ದಮಿಸುವ ಮಹೀಪತಿಯು ಹಿಂದಿನಂತೆ ನನ್ನನ್ನು ಏಕೆ ಸ್ವಾಗತಿಸುತ್ತಿಲ್ಲ?’ ಹಿಂದೆ ತಂದೆ ಅವನನ್ನು ಕಂಡೊಡನೆ ಪ್ರಸನ್ನನಾಗುತ್ತಿದ್ದನು; ಇಂದಾದರೋ ಮೌನವೇ. ಅಲ್ಲಿಯೇ ಅವನು ಕೈಕೇಯಿಯನ್ನು ಸಮಾಧಾನಪಡಿಸುತ್ತಾನೆ — ‘ದೇವಿ, ನೀನು ಕೋಪಿಸಿಕೊಳ್ಳಬೇಕಾಗಿಲ್ಲ; ನಿನ್ನ ಎದುರಿನಲ್ಲೇ ಹೇಳುತ್ತೇನೆ — ನಾರುಮಡಿ–ಜಟೆಗಳನ್ನು ಧರಿಸಿ ಕಾಡಿಗೆ ಹೋಗುತ್ತೇನೆ, ನೀನು ಸಂತೋಷವಾಗಿರು.’ ಅನಂತರ ಅವನು ಕಾರಣವನ್ನು ಮುಂದಿಡುತ್ತಾನೆ — ಹಿತೈಷಿಯೂ ಗುರುವೂ ತಂದೆಯೂ ಕೃತಜ್ಞನೂ ರಾಜನೂ ಆದವನಿಂದ ನಿಯೋಜಿತನಾದ ನಾನು ವಿಶ್ವಾಸದಿಂದ ಯಾವ ಪ್ರಿಯವನ್ನು ತಾನೇ ಮಾಡಲಾರೆ? ತಂದೆಯ ಆಜ್ಞೆ ಅವನಿಗೆ ವಿಚಾರದ ವಿಷಯವೇ ಅಲ್ಲ. ‘ಕೋಪಿಸಿಕೊಳ್ಳಬೇಕಾಗಿಲ್ಲ’ ಎಂಬ ಮಾತಿನಿಂದ ಅವನು ಮಲತಾಯಿಯ ಶಂಕೆಯನ್ನೂ ನಿವಾರಿಸುತ್ತಾನೆ — ನಾನು ಕೋಪಗೊಂಡಿಲ್ಲ, ನಿನ್ನನ್ನು ದೂಷಿಸುತ್ತಲೂ ಇಲ್ಲ. ಗುರು, ತಂದೆ, ಹಿತೈಷಿ, ಕೃತಜ್ಞ, ರಾಜ — ಈ ಐದು ವಿಶೇಷಣಗಳಿಂದ ಅವನು ತಂದೆಯ ಆಜ್ಞೆಯನ್ನು ಮೀರಲಾಗದ್ದೆಂದು ಸ್ಥಾಪಿಸುತ್ತಾನೆ.
ರಾಮನ ಹೃದಯದಲ್ಲಿ ಒಂದೇ ನೋವು ಸುಡುತ್ತಿದೆ — ‘ಭರತನ ಅಭಿಷೇಕದ ವಿಷಯವನ್ನು ರಾಜನು ತಾನೇ ನನಗೆ ಹೇಳಲಿಲ್ಲ.’ ರಾಜ್ಯನಾಶವಲ್ಲ, ವನವಾಸವಲ್ಲ, ತಂದೆಯ ಮೌನವೇ ಅವನ ದುಃಖ. ಆಮೇಲೆ ಅವನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ — ‘ನಾನಾದರೋ ಸೀತೆಯನ್ನೂ, ರಾಜ್ಯವನ್ನೂ, ಪ್ರಾಣಗಳನ್ನೂ, ಪ್ರಿಯವಾದ ಧನಗಳನ್ನೂ ಸಂತೋಷದಿಂದ, ಯಾರೂ ಪ್ರೇರಿಸದಿದ್ದರೂ ತಮ್ಮ ಭರತನಿಗೆ ತಾನಾಗಿಯೇ ಕೊಡಬಲ್ಲೆ. ಇನ್ನು ಮನುಜೇಂದ್ರನಾದ ತಂದೆಯೇ ಸ್ವತಃ ಪ್ರೇರಿಸಿದಾಗ, ನಿನ್ನ ಪ್ರಿಯವನ್ನು ಸಾಧಿಸುವುದಕ್ಕಾಗಿ, ಪ್ರತಿಜ್ಞೆಯನ್ನು ಪಾಲಿಸುತ್ತ ನಾನು ಕೊಡದಿರುವೆನೇ?’ ತ್ಯಾಗ ಅವನಿಗೆ ಕಷ್ಟಸಾಧ್ಯವಲ್ಲ, ಸ್ವಭಾವಸಿದ್ಧ. ‘ಅಲೀಕಂ ಮಾನಸಮ್’ (ಮನಸ್ಸಿನ ನೋವು) ಎಂಬ ಎರಡು ಪದಗಳಿಂದ ಕವಿ ಸೂಚಿಸುವುದೇನೆಂದರೆ, ರಾಮನ ದುಃಖ ಹೊರಗಿನದಲ್ಲ, ಒಳಗಿನದು; ಅದೂ ರಾಜ್ಯಕ್ಕೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದ್ದಲ್ಲ, ಸಂಬಂಧಕ್ಕೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದ್ದು. ತಂದೆ ತಾನೇ ಆದೇಶಿಸಿದ್ದರೆ ಎಲ್ಲವೂ ಸಂತೋಷದಿಂದ ಕೊಡಲ್ಪಡುತ್ತಿತ್ತು.
ಆಮೇಲೆ ರಾಮನು ಕೈಕೇಯಿಯನ್ನು ಕಾರ್ಯದಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿಸುತ್ತಾನೆ — ‘ನಾಚಿಕೆಪಡುತ್ತಿರುವ ಈ ರಾಜನನ್ನು ನೀನು ಸಮಾಧಾನಪಡಿಸು. ಮಹೀಪತಿಯು ನೆಲದತ್ತ ಕಣ್ಣುನೆಟ್ಟು ಮೆಲ್ಲಮೆಲ್ಲನೆ ಕಣ್ಣೀರು ಸುರಿಸುತ್ತಿರುವುದೇಕೆ?’ ಅನಂತರ ರಾಜ್ಯವ್ಯವಸ್ಥೆಯನ್ನೂ ತಾನೇ ಸೂಚಿಸುತ್ತಾನೆ — ‘ರಾಜನ ಆಜ್ಞೆಯಂತೆ ಇಂದೇ ಶೀಘ್ರವೇಗದ ಕುದುರೆಗಳಲ್ಲಿ ದೂತರು ಭರತನನ್ನು ಕರೆತರಲು ಸೋದರಮಾವನ ಮನೆಗೆ ಹೋಗಲಿ.’ ತನ್ನ ವಿಷಯದಲ್ಲಾದರೋ ಯಾವ ಷರತ್ತೂ ಇಲ್ಲ, ಕಾಯುವಿಕೆಯೂ ಇಲ್ಲ — ‘ಇದೋ ನಾನು ಅವಸರದಿಂದ ದಂಡಕಾರಣ್ಯಕ್ಕೆ ಹೋಗುತ್ತಿದ್ದೇನೆ; ತಂದೆಯ ಮಾತನ್ನು ವಿಚಾರಿಸದೆ ಅಲ್ಲಿ ಹದಿನಾಲ್ಕು ವರ್ಷಗಳು ವಾಸಿಸುತ್ತೇನೆ.’ ‘ಗಚ್ಛಾಮ್ಯೇವ’ (ಹೋಗುತ್ತಿದ್ದೇನೆ, ಖಂಡಿತ) ಎಂಬ ನಿಶ್ಚಯವಾಚಕ ಪದದಿಂದ ಗಮನವನ್ನು ಆಗಲೇ ಸಿದ್ಧವಾದದ್ದಂತೆ ಮಾಡಲಾಗಿದೆ. ರಾಜನ ವಿಷಯದಲ್ಲಾದರೋ ಅವನು ಚಿಂತಿಸುತ್ತಲೇ ಇದ್ದಾನೆ — ತಂದೆಯ ಶೋಕ ಅವನಿಗೆ ವನವಾಸಕ್ಕಿಂತಲೂ ಭಾರವಾದದ್ದು.
ರಾಮನ ಆ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ಕೈಕೇಯಿ ಹರ್ಷಗೊಳ್ಳುತ್ತಾಳೆ; ಅವನ ಪ್ರಯಾಣವನ್ನು ನಂಬಿ ಅವಳು ರಾಘವನನ್ನು ಅವಸರಪಡಿಸುತ್ತಾಳೆ. ‘ಹಾಗೆಯೇ ಆಗಲಿ — ಶೀಘ್ರವೇಗದ ಕುದುರೆಗಳಲ್ಲಿ ದೂತರು ಭರತನನ್ನು ಸೋದರಮಾವನ ಮನೆಯಿಂದ ಇಲ್ಲಿಗೆ ಹಿಂದಿರುಗಿಸಲು ಹೋಗುವರು’ ಎಂದು ಹೇಳಿ ಅವಳು ಇನ್ನೊಂದನ್ನೂ ಸೇರಿಸುತ್ತಾಳೆ — ‘ಉತ್ಸುಕನಾಗಿರುವ ನೀನು ತಡಮಾಡುವುದು ಸರಿಯೆಂದು ನನಗೆ ತೋರುವುದಿಲ್ಲ; ರಾಮಾ, ಆದ್ದರಿಂದ ನೀನು ಇಲ್ಲಿಂದ ಬೇಗನೆ ಕಾಡಿಗೆ ಹೋಗಬೇಕು.’ ತಾನೇ ಗಮನವನ್ನು ಒಪ್ಪಿಕೊಂಡ ಮಗನನ್ನೂ ಅವಳು ಅವಸರಪಡಿಸುತ್ತಾಳೆ — ತಾಯಿಯ ಬಾಯಿಂದ ಹೊರಹಾಕುವಿಕೆಯೇ ಹೀಗೆ ಅವಸರದ ರೂಪದಲ್ಲಿ ಪ್ರಕಟವಾಗುತ್ತದೆ. ಕೈಕೇಯಿಯ ಹರ್ಷದಲ್ಲಾದರೋ ಅವಳು ರಾಮನ ಮಾತನ್ನು ನಂಬುತ್ತಾಳೆ ಎಂಬುದೇ ಕಾಣುತ್ತದೆ — ರಾಮನು ಹೇಳಿದ್ದನ್ನು ಅವಶ್ಯವಾಗಿ ಮಾಡುವನು ಎಂಬ ವಿಶ್ವಾಸ ಅವಳಿಗೂ ಇದೆ. ದೂತರ ಪ್ರಯಾಣವನ್ನು ಅವಳು ತಾನೇ ಅನುಮೋದಿಸುತ್ತಾಳೆ.
ಅನಂತರ ಕೈಕೇಯಿ ಇನ್ನೂ ಕಠೋರವಾಗಿ ಹೇಳುತ್ತಾಳೆ — ‘ರಾಜನು ನಾಚಿಕೆಯಿಂದ ತಾನೇ ನಿನ್ನೊಡನೆ ಮಾತನಾಡುತ್ತಿಲ್ಲ; ನರಶ್ರೇಷ್ಠನೇ, ಇದು ಏನೂ ಅಲ್ಲ, ಈ ಮನಸ್ತಾಪವನ್ನು ಬಿಟ್ಟುಬಿಡು. ನೀನು ಈ ನಗರದಿಂದ ಅತಿ ಅವಸರದಿಂದ ಕಾಡಿಗೆ ಹೋಗುವವರೆಗೆ ನಿನ್ನ ತಂದೆ ಸ್ನಾನಮಾಡುವುದಿಲ್ಲ, ಊಟಮಾಡುವುದಿಲ್ಲ.’ ತಂದೆಯ ಉಪವಾಸವನ್ನೇ ಮಗನ ಅವಸರಕ್ಕೆ ಸಾಧನವನ್ನಾಗಿ ಮಾಡಲಾಗುತ್ತದೆ. ಇದನ್ನು ಕೇಳಿ ಶೋಕದಲ್ಲಿ ಮುಳುಗಿದ ರಾಜನು ‘ಧಿಕ್ಕಾರ, ಕಷ್ಟವೇ!’ ಎಂದು ನಿಟ್ಟುಸಿರುಬಿಟ್ಟು ಮೂರ್ಛಿತನಾಗಿ ಚಿನ್ನದಿಂದ ಅಲಂಕೃತವಾದ ಆ ಮಂಚದ ಮೇಲೆ ಬಿದ್ದನು. ‘ನ ಸ್ನಾಸ್ಯತೇ ನ ಭೋಕ್ಷ್ಯತೇ’ (ಸ್ನಾನಮಾಡುವುದಿಲ್ಲ, ಊಟಮಾಡುವುದಿಲ್ಲ) ಎಂಬ ವಾಕ್ಯವೇ ಸರ್ಗದ ಅತ್ಯಂತ ಕ್ರೂರ ಸ್ಥಾನ — ತಂದೆಯ ಪ್ರಾಣಸಂಕಟವನ್ನು ತೋರಿಸಿ ಮಗನನ್ನು ಹೊರಹಾಕುತ್ತಾಳೆ. ರಾಮನು ಅದನ್ನೂ ಶಾಂತನಾಗಿ ಕೇಳುತ್ತಾನೆ. ರಾಜನ ಮೂರ್ಛೆ, ವರದಾನದ ಪರಿಣಾಮವನ್ನು ಅವನೂ ಸಹಿಸಲಾರನು ಎಂಬುದನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ.
ರಾಮನಾದರೋ ಕೈಕೇಯಿಯಿಂದ ಒತ್ತಾಯಿಸಲ್ಪಟ್ಟು, ಮೊದಲು ತಂದೆಯನ್ನು ಎಬ್ಬಿಸುತ್ತಾನೆ; ಆಮೇಲೆ ಚಾವಟಿಯಿಂದ ಹೊಡೆಯಲ್ಪಟ್ಟ ಕುದುರೆಯಂತೆ ಕಾಡಿಗೆ ಹೋಗಲು ಅವಸರಪಡುತ್ತಾನೆ. ಅನಾರ್ಯಳ ಆ ದಾರುಣ ಪರಿಣಾಮದ ಅಪ್ರಿಯ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿಯೂ ವ್ಯಥೆಯಿಲ್ಲದವನಾಗಿ ಅವನು ಕೈಕೇಯಿಗೆ ಹೇಳಿದನು — ‘ದೇವಿ, ಅರ್ಥಪರನಾಗಿ (ಸಂಪತ್ತಿಗೆ ಆಸಕ್ತನಾಗಿ) ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಬಾಳಲು ನಾನು ಬಯಸುವುದಿಲ್ಲ. ಋಷಿಗಳಿಗೆ ಸಮಾನವಾಗಿ ನಿರ್ಮಲವಾದ ಧರ್ಮವನ್ನು ಆಶ್ರಯಿಸಿರುವವನೆಂದು ನನ್ನನ್ನು ತಿಳಿ.’ ಇಲ್ಲಿ ರಾಮನ ಸ್ಥಿತಿ ಸ್ಪಷ್ಟ — ರಾಜ್ಯ ಅವನ ಪ್ರಯೋಜನವಲ್ಲ, ಧರ್ಮವೇ ಪ್ರಯೋಜನ; ಆದ್ದರಿಂದ ರಾಜ್ಯಹಾನಿ ಅವನನ್ನು ಮುಟ್ಟುವುದಿಲ್ಲ. ‘ಕಶಯಾ ಹತೋ ವಾಜೀ’ (ಚಾವಟಿಯಿಂದ ಹೊಡೆಯಲ್ಪಟ್ಟ ಕುದುರೆ) ಎಂಬ ಉಪಮೆಯಿಂದ ಕವಿ ತೋರಿಸುವುದೇನೆಂದರೆ — ಗತಿ ಶೀಘ್ರ, ಆದರೆ ಪ್ರೇರಣೆ ಹೊರಗಿನದು, ಒಳಗಿನ ಇಚ್ಛೆಯಲ್ಲ. ಆದರೂ ರಾಮನ ಮುಖದಲ್ಲಿ ವ್ಯಥೆ ಕಾಣಿಸುವುದಿಲ್ಲ.
‘ಪೂಜ್ಯರಾದ ತಂದೆಗೆ ನಾನು ಮಾಡಬಹುದಾದ ಯಾವುದೇ ಪ್ರಿಯವನ್ನು ಪ್ರಾಣಗಳನ್ನು ತ್ಯಜಿಸಿಯಾದರೂ ಎಲ್ಲ ರೀತಿಯಲ್ಲೂ ಮಾಡಿದಂತೆಯೇ ತಿಳಿ’ ಎಂದು ರಾಮನು ಪ್ರತಿಜ್ಞೆ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ. ಕಾರಣವನ್ನೂ ಹೇಳುತ್ತಾನೆ — ‘ತಂದೆಯ ಶುಶ್ರೂಷೆ, ಅಥವಾ ಅವನ ಮಾತನ್ನು ನಡೆಸುವುದು — ಇದಕ್ಕಿಂತ ಮಹತ್ತರವಾದ ಧರ್ಮಾಚರಣೆ ಬೇರೊಂದಿಲ್ಲ.’ ಆಮೇಲೆ ತಾನೇ ನಿರ್ಣಯವನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ — ‘ಪೂಜ್ಯರಾದ ತಂದೆ ತಾವೇ ಹೇಳದಿದ್ದರೂ ನಿಮ್ಮ ಮಾತಿನಿಂದಲೇ ನಾನು ಈ ನಿರ್ಜನವಾದ ಕಾಡಿನಲ್ಲಿ ಹದಿನಾಲ್ಕು ವರ್ಷಗಳು ವಾಸಿಸುತ್ತೇನೆ.’ ತಂದೆಯ ಮೌನವೂ ಅವನಿಗೆ ಆಜ್ಞೆಯೇ — ಶುಶ್ರೂಷೆಯೇ ಅವನ ಪರಮಧರ್ಮ. ‘ಪ್ರಾಣಾನಪಿ ಪರಿತ್ಯಜ್ಯ’ (ಪ್ರಾಣಗಳನ್ನು ತ್ಯಜಿಸಿಯಾದರೂ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಎಲ್ಲೆ ತೋರಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ — ಪ್ರಾಣಗಳೂ ಅಡ್ಡಿಯಾಗದಿರುವಲ್ಲಿ ರಾಜ್ಯವೇನು? ‘ವಿಜನೇ ವನೇ’ (ನಿರ್ಜನವಾದ ಕಾಡಿನಲ್ಲಿ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ವಾಸದ ಕಠೋರತೆಯನ್ನು ಅವನು ತಾನೇ ಒಪ್ಪಿಕೊಂಡಿದ್ದಾನೆ.
ರಾಮನು ಕೈಕೇಯಿಗೆ ಒಂದೇ ಒಂದು ಮೃದುವಾದ ಆಕ್ಷೇಪದ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ — ‘ಕೈಕೇಯಿ, ನೀನು ನನ್ನಲ್ಲಿ ಯಾವ ಗುಣವನ್ನೂ ನಿಶ್ಚಯವಾಗಿ ಕಾಣುವುದಿಲ್ಲ; ಏಕೆಂದರೆ ನನ್ನ ಮೇಲೆ ಹೆಚ್ಚಿನ ಅಧಿಕಾರವುಳ್ಳವಳಾಗಿದ್ದರೂ ನೀನು ನನಗೆ ಹೇಳದೆ ರಾಜನಿಗೇ ಹೇಳಿದೆ.’ ಆಮೇಲೆ ಹೊರಡುವ ಕ್ರಮವನ್ನು ನಿವೇದಿಸುತ್ತಾನೆ — ‘ತಾಯಿಯನ್ನು ಬೀಳ್ಕೊಂಡು ಸೀತೆಯನ್ನು ಒಪ್ಪಿಸುವವರೆಗೆ ಮಾತ್ರ; ಆಮೇಲೆ ಇಂದೇ ದಂಡಕದ ಮಹಾರಣ್ಯಕ್ಕೆ ಹೋಗುತ್ತೇನೆ.’ ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಕೈಕೇಯಿಯನ್ನು ಕರ್ತವ್ಯದಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿಸುತ್ತಾನೆ — ‘ಭರತನು ರಾಜ್ಯವನ್ನು ಪಾಲಿಸುವಂತೆಯೂ ತಂದೆಯ ಶುಶ್ರೂಷೆ ಮಾಡುವಂತೆಯೂ ನೀನು ಮಾಡಬೇಕು; ಅದೇ ಸನಾತನ ಧರ್ಮ.’ ‘ನನಗೇ ಹೇಳಿದ್ದರೆ’ ಎಂಬುದೊಂದೇ ಅವನ ಅಪೇಕ್ಷೆಯಾಗಿತ್ತು — ವರವನ್ನು ಬೇಡಿದ್ದು ದೋಷವಲ್ಲ, ಆದರೆ ಮಗನನ್ನು ವಿಶ್ವಾಸಕ್ಕೆ ತೆಗೆದುಕೊಳ್ಳದೆ ರಾಜನನ್ನೇ ಪೀಡಿಸಲು ತೊಡಗಿದ್ದು ದೋಷ. ತಾಯಿಯನ್ನೂ ಸೀತೆಯನ್ನೂ ಬೀಳ್ಕೊಂಡು ಹೋಗುವುದು ಕುಲಧರ್ಮ.
ರಾಮನ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ತೀವ್ರವಾಗಿ ದುಃಖಗೊಂಡ ತಂದೆ ಶೋಕದಿಂದ ಮಾತನಾಡಲಾರದೆ ದೊಡ್ಡ ದನಿಯಲ್ಲಿ ಅತ್ತನು. ಮಹಾಕಾಂತಿಯುಳ್ಳ ರಾಮನಾದರೋ ಪ್ರಜ್ಞೆತಪ್ಪಿದ್ದ ತಂದೆಯ ಮತ್ತು ಅನಾರ್ಯಳಾದ ಕೈಕೇಯಿಯ ಪಾದಗಳಿಗೆ ನಮಸ್ಕರಿಸಿ ಆ ಸ್ಥಳದಿಂದ ಹೊರಟನು. ಅವನು ತಂದೆಗೂ ಕೈಕೇಯಿಗೂ ಪ್ರದಕ್ಷಿಣೆ ಮಾಡಿ ಆ ಅಂತಃಪುರದಿಂದ ಹೊರಬಂದು ತನ್ನ ಸ್ನೇಹಿತರನ್ನು ಕಂಡನು. ಒಂದೇ ಸ್ಥಳದಲ್ಲಿ ತಂದೆಯ ಆಕ್ರಂದನ, ಮಲತಾಯಿಯ ನಿಶ್ಚಲತೆ, ಮಗನು ಸಮಭಾವದಿಂದ ಇಬ್ಬರಿಗೂ ಮಾಡುವ ನಮಸ್ಕಾರ — ಇದೇ ಸರ್ಗದ ಅತ್ಯಂತ ಕರುಣಾಜನಕ ರೇಖೆ. ‘ನಿಷ್ಪಪಾತ’ (ಹೊರಟನು) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಕವಿ ತೋರಿಸುವುದೇನೆಂದರೆ — ರಾಮನು ಓಡಿಹೋಗುವುದಿಲ್ಲ, ನಮಸ್ಕರಿಸಿಯೇ ಹೊರಡುತ್ತಾನೆ. ಅನಾರ್ಯಳಿಗೂ ಪ್ರದಕ್ಷಿಣೆ ಮಾಡಲಾಯಿತು, ಏಕೆಂದರೆ ಅವಳು ಮಲತಾಯಿಯೇ. ಮಗನ ಶಾಂತಿ ತಂದೆಯ ಶೋಕವನ್ನು ಇಮ್ಮಡಿಗೊಳಿಸುತ್ತದೆ — ವಿಲಪಿಸುವವನಿಗೆ ಸಾಂತ್ವನ ನೀಡಬಹುದು; ಆದರೆ ಶಾಂತನಾಗಿ ನಿಂತಿರುವವನನ್ನು ತ್ಯಜಿಸುವುದೇ ಹೆಚ್ಚು ಸುಡುತ್ತದೆ.
ಕಣ್ಣೀರು ತುಂಬಿದ ಕಣ್ಣುಗಳುಳ್ಳ, ಪರಮಕ್ರುದ್ಧನಾದ, ಸುಮಿತ್ರೆಯ ಆನಂದವನ್ನು ಹೆಚ್ಚಿಸುವ ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ಅವನನ್ನು ಹಿಂಬಾಲಿಸಿದನು; ಅವನ ಕೋಪ ಮುಖದಲ್ಲಿ ಪ್ರಕಟವಾಗಿತ್ತು, ರಾಮನಲ್ಲಾದರೋ ಏನೂ ಇಲ್ಲ. ರಾಮನು ಅಭಿಷೇಕದ ಸಾಮಗ್ರಿಗಳಿಗೆ ಪ್ರದಕ್ಷಿಣೆ ಮಾಡಿ, ಅವುಗಳ ಮೇಲೆ ನೋಟವನ್ನು ಚಲಿಸದೆ, ಆದರದಿಂದ ಮೆಲ್ಲನೆ ಸಾಗಿದನು. ರಾಜ್ಯನಾಶವು ಅವನ ಮಹಾ ಶೋಭೆಯನ್ನು ಕುಗ್ಗಿಸಲಿಲ್ಲ — ಲೋಕಕ್ಕೆ ಪ್ರಿಯನಾದ ಶೀತಕಿರಣನ (ಚಂದ್ರನ) ಕ್ಷಯವು ಅವನ ಕಾಂತಿಯನ್ನು ಕುಗ್ಗಿಸದಂತೆ. ಕಾಡಿಗೆ ಹೋಗಲು ಬಯಸಿ ಭೂಮಿಯನ್ನು ತ್ಯಜಿಸುತ್ತಿದ್ದ ಅವನಲ್ಲಿ, ಸರ್ವಲೋಕವನ್ನೂ ಮೀರಿದವನಂತೆ, ಚಿತ್ತವಿಕಾರ ಕಾಣಿಸಲಿಲ್ಲ. ಲಾಭವಾಗಲಿ ಹಾನಿಯಾಗಲಿ ಅವನ ಮುಖವನ್ನು ಮುಟ್ಟುವುದಿಲ್ಲ; ಇದೇ ಅವನ ಮಹತ್ತ್ವ. ‘ಸಾಪೇಕ್ಷಃ ಶನೈರ್ಜಗಾಮ’ (ಆದರದಿಂದ ಮೆಲ್ಲನೆ ಸಾಗಿದನು) ಎಂಬ ಪದಗಳಿಂದ ಸೂಚಿತವಾಗುವುದೇನೆಂದರೆ — ಅಭಿಷೇಕಸಾಮಗ್ರಿಯಲ್ಲಿ ಆಸಕ್ತಿಯಿಲ್ಲ, ಅದರ ಬಗ್ಗೆ ಆದರ ಮಾತ್ರ ಉಳಿದಿದೆ. ಚಂದ್ರನ ಉಪಮೆ ಎರಡು ರೀತಿಯಲ್ಲಿ ಬಳಕೆಯಾಗಿದೆ — ಮೊದಲು ಕ್ಷಯ, ಆಮೇಲೆ ಕಾಂತಿ; ಇದರಿಂದ ಹೊರಗಿನ ಹಾನಿ ಸಹಜವಾದ ಶೋಭೆಯನ್ನು ನುಂಗುವುದಿಲ್ಲ ಎಂದು ಕವಿ ಹೇಳುತ್ತಾನೆ. ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ಕಣ್ಣುಗಳಲ್ಲಿ ಕಣ್ಣೀರು, ರಾಮನ ಕಣ್ಣುಗಳಲ್ಲಾದರೋ ಆದರದ ನೋಟ ಮಾತ್ರ — ಸಹೋದರರಿಬ್ಬರ ಸ್ವಭಾವಭೇದ ಇಲ್ಲಿ ಸ್ಪಷ್ಟ.
ಆಮೇಲೆ ರಾಮನು ಶುಭವಾದ ಛತ್ರವನ್ನೂ ಚೆನ್ನಾಗಿ ಅಲಂಕರಿಸಿದ ಚಾಮರಗಳನ್ನೂ ನಿರಾಕರಿಸಿ, ತನ್ನ ಜನರನ್ನೂ ರಥವನ್ನೂ ಪೌರರನ್ನೂ ಇತರ ಜನರನ್ನೂ ಕಳುಹಿಸಿಬಿಟ್ಟು, ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ದುಃಖವನ್ನು ಧರಿಸಿ, ಇಂದ್ರಿಯಗಳನ್ನು ನಿಗ್ರಹಿಸಿ, ತಾಯಿಗೆ ಅಪ್ರಿಯ ಸುದ್ದಿಯನ್ನು ತಿಳಿಸಲು ಆತ್ಮಸಂಯಮಿಯಾಗಿ ಭವನವನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸಿದನು. ಯುವರಾಜನ ಚಿಹ್ನೆಗಳನ್ನು ಅವನು ತಾನೇ ತ್ಯಜಿಸಿದನು, ಅವು ಕಸಿದುಕೊಳ್ಳಲ್ಪಡಲಿಲ್ಲ. ಶ್ರೀಮಂತನೂ ಸತ್ಯವಾದಿಯೂ ಆದ ಆ ರಾಮನ ಮುಖದಲ್ಲಿ ಅವನ ಎಲ್ಲ ಆಪ್ತಜನರೂ ಯಾವ ಭಾವವಿಕಾರವನ್ನೂ ಕಾಣಲಿಲ್ಲ. ದುಃಖ ಹೃದಯದಲ್ಲೇ ತಡೆಹಿಡಿಯಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ, ಮುಖವಾದರೋ ಹಿಂದಿನಂತೆಯೇ ಪ್ರಸನ್ನವಾಗಿದೆ — ಇದು ಧೀರನ ಲಕ್ಷಣ. ‘ಅಪ್ರಿಯಶಂಸಿವಾನ್’ (ಅಪ್ರಿಯವನ್ನು ತಿಳಿಸಲು ಹೊರಟವನು) ಎಂಬ ಒಂದೇ ಪದದಿಂದ ಕವಿ ಅವನ ಮನೋದಶೆಯನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತಾನೆ — ಕೇಳಿದರೆ ಮೂರ್ಛೆಹೋಗಲಿರುವ ತಾಯಿಗೆ ಅದನ್ನೇ ಹೇಳಬೇಕಾಗಿದೆ. ಅಲ್ಲಿಗೆ ಹೋಗುವುದೇ ಸರ್ಗದ ಕೊನೆಯ ಹೆಜ್ಜೆ.
ಆತ್ಮಸಂಯಮಿಯಾದ ಆ ಮಹಾಬಾಹುವು ತನ್ನ ಉಚಿತವಾದ ಹರ್ಷವನ್ನು ಬಿಡಲಿಲ್ಲ — ಕಿರಣಗಳು ಉಕ್ಕಿಹರಿಯುತ್ತಿರುವ ಶರತ್ಕಾಲದ ಚಂದ್ರನು ತನ್ನ ಸಹಜ ತೇಜಸ್ಸನ್ನು ಬಿಡದಂತೆ. ಮಧುರವಾದ ಮಾತಿನಿಂದ ಎಲ್ಲ ಜನರನ್ನೂ ಸಮ್ಮಾನಿಸುತ್ತ ಧರ್ಮಾತ್ಮನೂ ಮಹಾಯಶಸ್ವಿಯೂ ಆದ ರಾಮನು ತಾಯಿಯ ಸಮೀಪಕ್ಕೆ ಪ್ರವೇಶಿಸಿದನು. ಗುಣಗಳಲ್ಲಿ ಅವನಿಗೆ ಸಮಾನನಾದ, ವಿಪುಲ ಪರಾಕ್ರಮಿಯಾದ ತಮ್ಮ ಸೌಮಿತ್ರಿಯು ತನ್ನೊಳಗಿನ ದುಃಖವನ್ನು ಧರಿಸಿಕೊಂಡೇ ಅವನನ್ನು ಹಿಂಬಾಲಿಸಿದನು. ಅತ್ಯಂತ ಆನಂದದಿಂದ ತುಂಬಿದ್ದ ಭವನವನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸಿ, ಬಂದೊದಗಿದ ಆ ಅರ್ಥವಿಪತ್ತನ್ನು (ಸಂಪತ್ತಿನ ನಾಶವನ್ನು) ಪರಿಗಣಿಸಿಯೂ ರಾಮನು ಇಲ್ಲಿ ವಿಕಾರಕ್ಕೆ ಒಳಗಾಗಲಿಲ್ಲ — ಸ್ನೇಹಿತರಿಗೆ ತಮಗೇ ವಿಪತ್ತು ಬಂದೀತೆಂಬ ಶಂಕೆಯಿಂದ; ಏಕೆಂದರೆ ಅವರ ಪ್ರಾಣಗಳು ಅವನ ಮುಖವನ್ನೇ ಅವಲಂಬಿಸಿವೆ. ‘ಮುದಾ ಯುತಂ ವೇಶ್ಮ’ (ಆನಂದದಿಂದ ತುಂಬಿದ ಭವನ) ಮತ್ತು ‘ಅರ್ಥವಿಪತ್ತಿ’ ಎಂಬ ಎರಡು ವಿರುದ್ಧ ಭಾವಗಳು ಒಂದೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ನಿರೂಪಿತವಾಗಿವೆ — ಮನೆಯಲ್ಲಾದರೋ ಉತ್ಸವ, ಬರುವವನಾದರೋ ವಿನಾಶದ ಸುದ್ದಿ ತರುತ್ತಾನೆ. ಇದೇ ಸರ್ಗದ ಕೊನೆಯ ಚಿತ್ರ; ಇದು ಮುಂದಿನ ಸರ್ಗದ ವಿಲಾಪಕ್ಕೆ ಭೂಮಿಕೆಯನ್ನು ರಚಿಸುತ್ತದೆ. ಲಕ್ಷ್ಮಣನೂ ಅಲ್ಲಿಗೇ ಹಿಂಬಾಲಿಸುತ್ತಾನೆ, ಆದರೆ ತನ್ನ ದುಃಖವನ್ನು ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲೇ ಧರಿಸುತ್ತಾನೆ.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्येऽयोध्याकाण्डे एकोनविंशः सर्गः॥ १९॥