॥वाल्मीकिरामायणम् ಅಯೋಧ್ಯಾಕಾಂಡ · 18ನೇ ಸರ್ಗ

ಅಯೋಧ್ಯಾಕಾಂಡ

ಸರ್ಗ

ಕೈಕೇಯಿ ಎರಡು ವರಗಳನ್ನು ಬಹಿರಂಗಪಡಿಸುವುದು ಮತ್ತು ರಾಮನ ಪ್ರತಿಜ್ಞೆ

ತಂದೆಯ ವಿಷಾದದ ಕಾರಣವನ್ನು ರಾಮನು ಕೇಳುವುದು, ಕೈಕೇಯಿಯ ಧೃಷ್ಟ ಉತ್ತರ, ರಾಮನ ಪ್ರತಿಜ್ಞೆ, ಎರಡು ವರಗಳ ಪ್ರಕಟನೆ, ವನವಾಸದ ಆಜ್ಞೆ

ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ರಾಮನು ಅಂತಃಪುರವನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸಿದ್ದನು; ಈ ಸರ್ಗವು ಅವನು ಕಂಡ ದೃಶ್ಯದಿಂದಲೇ ಆರಂಭವಾಗುತ್ತದೆ; ಇದೇ ಇಡೀ ಕಾಂಡದ ಕೇಂದ್ರ. ಶುಭವಾದ ಆಸನದಲ್ಲಿ ಕೈಕೇಯಿಯೊಡನೆ ಕುಳಿತಿದ್ದ, ವಿಷಣ್ಣನಾದ, ದೀನನಾದ, ಒಣಗಿಹೋಗುತ್ತಿದ್ದ ಮುಖವುಳ್ಳ ತಂದೆಯನ್ನು ಅವನು ಕಂಡನು. ವಿನೀತನಾಗಿ ಅವನು ಮೊದಲು ತಂದೆಯ ಪಾದಗಳಿಗೆ ನಮಸ್ಕರಿಸಿ, ಆಮೇಲೆ ಏಕಾಗ್ರಚಿತ್ತನಾಗಿ ಕೈಕೇಯಿಯ ಪಾದಗಳಿಗೆ ನಮಸ್ಕರಿಸಿದನು. ದಶರಥನಾದರೋ ‘ರಾಮಾ’ ಎಂಬ ಒಂದೇ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳಿ, ಕಣ್ಣೀರಿನಿಂದ ತುಂಬಿದ ಕಣ್ಣುಗಳುಳ್ಳವನಾಗಿ ದೀನನಾಗಿ, ನೋಡಲೂ ಆಗದೆ ಮಾತನಾಡಲೂ ಆಗದೆ ಹೋದನು. ಕವಿ ಇಲ್ಲಿ ಒಂದೇ ಪದದಿಂದ ರಾಜನ ಸ್ಥಿತಿಯನ್ನು ಚಿತ್ರಿಸುತ್ತಾನೆ — ಮಗನ ಹೆಸರನ್ನು ಹೇಳುವಾಗಲೇ ಅವನ ಕಂಠ ಕಟ್ಟಿಹೋಗುತ್ತದೆ. ರಾಜನ ಆ ಹಿಂದೆಂದೂ ಕಾಣದ ಭಯಂಕರ ರೂಪವನ್ನು ಕಂಡು ರಾಮನೂ ಭಯಗೊಂಡನು — ಯಾರೋ ಕಾಲಿನಿಂದ ಹಾವನ್ನು ತುಳಿದು ಭಯಗೊಳ್ಳುವಂತೆ. ಈ ಉಪಮಾನ ಮರ್ಮಸ್ಪರ್ಶಿ — ಭಯ ಶತ್ರುವನ್ನು ಕಂಡುದರಿಂದಲ್ಲ, ತಂದೆಯ ಮುಖವನ್ನು ಕಂಡುದರಿಂದಲೇ ಉಂಟಾಯಿತು. ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಹೆದರದವನು ತಂದೆಯ ಮೌನದಿಂದ ನಡುಗುತ್ತಾನೆ; ಇದರಿಂದ ಕವಿ ಮಗನ ಸ್ನೇಹವನ್ನು ವೀರ್ಯಕ್ಕಿಂತಲೂ ಬಲವತ್ತರವಾಗಿ ತೋರಿಸುತ್ತಾನೆ. ‘ಪರಿಶುಷ್ಯತಾ ಮುಖೇನ’ (ಒಣಗಿಹೋಗುತ್ತಿದ್ದ ಮುಖದಿಂದ) ಎಂಬ ಒಂದೇ ಶಾರೀರಿಕ ಲಕ್ಷಣವೇ ಸಮಗ್ರ ಮಾನಸಿಕ ವಿನಾಶಕ್ಕೆ ಸಾಕ್ಷಿಯಾಗುತ್ತದೆ.

ಹರ್ಷವಿಲ್ಲದ ಇಂದ್ರಿಯಗಳುಳ್ಳ, ಶೋಕಸಂತಾಪದಿಂದ ಕೃಶನಾದ, ನಿಟ್ಟುಸಿರುಬಿಡುತ್ತಿದ್ದ, ವ್ಯಥೆಯಿಂದ ಕಲಕಿದ ಮನಸ್ಸುಳ್ಳ ಆ ಮಹಾರಾಜನನ್ನು ಅವನು ಕಂಡನು. ಕವಿ ಮೂರು ಉಪಮಾನಗಳನ್ನು ಪ್ರಯೋಗಿಸುತ್ತಾನೆ — ಅಲೆಗಳ ಮಾಲೆಯುಳ್ಳ, ಕ್ಷೋಭೆಗೊಳ್ಳದ ಸಮುದ್ರವು ಕ್ಷೋಭೆಗೊಂಡಂತೆ; ಗ್ರಹಣಗ್ರಸ್ತನಾದ ಸೂರ್ಯನಂತೆ; ಸುಳ್ಳಾಡಿದ ಋಷಿಯಂತೆ. ಮೊದಲ ಉಪಮಾನದಿಂದ ಸ್ವಭಾವತಃ ಕ್ಷೋಭೆಗೊಳ್ಳದವನ ಕ್ಷೋಭೆ ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ, ಎರಡನೆಯದರಿಂದ ತೇಜಸ್ವಿಯ ತೇಜೋಹಾನಿ, ಮೂರನೆಯದರಿಂದ ಸತ್ಯನಿಷ್ಠನಿಗೆ ಸತ್ಯಭಂಗದಿಂದ ಉಂಟಾದ ಗ್ಲಾನಿ — ಈ ಮೂರನೆಯದೇ ವಾಸ್ತವವಾಗಿ ದಶರಥನ ಸ್ಥಿತಿಯನ್ನು ಅಕ್ಷರಶಃ ವರ್ಣಿಸುತ್ತದೆ; ಏಕೆಂದರೆ ಅವನು ವರದಾನದಿಂದ ಬದ್ಧನಾಗಿ ತಾನು ಸತ್ಯದಿಂದ ಭ್ರಷ್ಟನಾದವನಂತೆ ಭಾವಿಸುತ್ತಾನೆ. ತಂದೆಯ ಆ ಊಹಿಸಲಾಗದ ಶೋಕವನ್ನು ಗ್ರಹಿಸಿದ ರಾಮನು ಪರ್ವಕಾಲದ ಸಮುದ್ರದಂತೆ ಇನ್ನಷ್ಟು ಕ್ಷೋಭೆಗೊಂಡನು. ಮಗನ ಕ್ಷೋಭೆಯೂ ತಂದೆಯ ಕ್ಷೋಭೆಯಿಂದಲೇ ಉದ್ದೀಪಿತವಾಗಿದೆ ಎಂದು ಕವಿ ತೋರಿಸುತ್ತಾನೆ. ‘ಪರ್ವಣಿ ಸಮುದ್ರಃ’ (ಪರ್ವಕಾಲದ ಸಮುದ್ರ) ಎಂಬ ಉಪಮಾನವನ್ನು ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಜೋಡಿಸಲಾಗಿದೆ — ಐದನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ರಾಜನನ್ನು ಕ್ಷೋಭೆಗೊಂಡ ಸಮುದ್ರದಂತೆ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ, ಏಳನೆಯದರಲ್ಲಿ ರಾಮನನ್ನು; ಒಂದೇ ಉಪಮಾನದಿಂದ ತಂದೆ–ಮಗನ ಏಕಾತ್ಮತೆ ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ.

ತಂದೆಯ ಹಿತದಲ್ಲಿ ನಿರತನಾದ, ಚತುರನಾದ ರಾಮನು ಯೋಚಿಸಿದನು — ‘ಇಂದೇ ಏಕೆ ರಾಜನು ನನ್ನನ್ನು ಸ್ವಾಗತಿಸುತ್ತಿಲ್ಲ? ಬೇರೆ ಸಮಯಗಳಲ್ಲಿ ತಂದೆ ಕೋಪಗೊಂಡಿದ್ದರೂ ನನ್ನನ್ನು ಕಂಡೊಡನೆ ಪ್ರಸನ್ನನಾಗುತ್ತಾನೆ; ಇಂದು ನನ್ನನ್ನು ನೋಡಿ ಅವನಿಗೆ ಯಾವ ಆಯಾಸ ಉಂಟಾಗುತ್ತಿದೆ?’ ಇಲ್ಲಿ ರಾಮನ ವಾತ್ಸಲ್ಯ ಪ್ರಕಟವಾಗುತ್ತದೆ — ಅವನು ತನ್ನ ಅಭಿಷೇಕವನ್ನು ನೆನೆಯುವುದಿಲ್ಲ, ತಂದೆಯ ಕ್ಲೇಶವನ್ನೇ ಚಿಂತಿಸುತ್ತಾನೆ. ಆಮೇಲೆ ದೀನನಂತೆ, ಶೋಕಾರ್ತನಾಗಿ, ವಿಷಣ್ಣವಾದ ಮುಖಕಾಂತಿಯುಳ್ಳವನಾಗಿ ಅವನು ಕೈಕೇಯಿಗೆ ನಮಸ್ಕರಿಸಿಯೇ ಮಾತನಾಡಿದನು. ‘ಅಭಿವಾದ್ಯೈವ’ (ನಮಸ್ಕರಿಸಿಯೇ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಕವಿ ಸೂಚಿಸುವುದೇನೆಂದರೆ, ಪ್ರಶ್ನೆ ಕೇಳುವುದಕ್ಕೆ ಮೊದಲೂ ರಾಮನು ವಿನಯವನ್ನು ಬಿಡುವುದಿಲ್ಲ; ಯಾರನ್ನು ಕೇಳಲು ಸಿದ್ಧನಾಗಿದ್ದಾನೋ ಅವಳ ಪಾದಗಳಿಗೇ ಮೊದಲು ನಮಸ್ಕರಿಸುತ್ತಾನೆ. ಇದೇ ಮರ್ಯಾದೆ ಈ ಸರ್ಗದ ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಅವನ ಅಚಲ ಸ್ಥೈರ್ಯಕ್ಕೆ ಮೂಲವಾಗುವುದು. ‘ಚತುರಃ’ ಎಂಬ ವಿಶೇಷಣವೂ ಅರ್ಥಪೂರ್ಣ — ಏನೋ ಅಸಾಮಾನ್ಯವಾದದ್ದು ನಡೆದಿದೆ ಎಂದು ರಾಮನು ಅನುಮಾನದಿಂದಲೇ ತಿಳಿಯುತ್ತಾನೆ; ಆದರೂ ಅವನು ಆಕ್ಷೇಪಿಸುವುದಿಲ್ಲ, ಪ್ರಶ್ನೆಯ ಮೂಲಕವೇ ಸತ್ಯವನ್ನು ಹುಡುಕುತ್ತಾನೆ.

ಅವನು ಕೇಳಿದನು — ‘ನನ್ನ ತಂದೆ ಕೋಪಗೊಳ್ಳುವಂತೆ ನಾನು ಅರಿವಿಲ್ಲದೆ ಏನಾದರೂ ಅಪರಾಧ ಮಾಡಿಲ್ಲ ತಾನೇ? ಅದನ್ನು ನನಗೆ ಹೇಳು, ನೀನೇ ಇವನನ್ನು ಪ್ರಸನ್ನಗೊಳಿಸು. ಇವನು ಸದಾ ನನ್ನ ಮೇಲೆ ವಾತ್ಸಲ್ಯವುಳ್ಳವನಾಗಿದ್ದನು; ಇಂದಾದರೋ ಅಪ್ರಸನ್ನ ಮನಸ್ಸಿನಿಂದ, ವಿಷಣ್ಣಮುಖನಾಗಿ, ದೀನನಾಗಿ ನನ್ನೊಡನೆ ಮಾತನಾಡುತ್ತಿಲ್ಲ. ಇವನನ್ನು ಯಾವುದಾದರೂ ಶಾರೀರಿಕ ಅಥವಾ ಮಾನಸಿಕ ಸಂತಾಪವಾಗಲಿ ವೇದನೆಯಾಗಲಿ ಬಾಧಿಸುತ್ತಿಲ್ಲ ತಾನೇ? ಸುಖವು ಸದಾ ದುರ್ಲಭವಲ್ಲವೇ.’ ಇಲ್ಲಿ ರಾಮನು ಮೊದಲು ತನ್ನ ದೋಷವನ್ನೇ ಶಂಕಿಸುತ್ತಾನೆ, ಇನ್ನೊಬ್ಬರದನ್ನಲ್ಲ — ಇದೇ ಸಜ್ಜನರ ರೀತಿ. ‘ನೀನೇ ಇವನನ್ನು ಪ್ರಸನ್ನಗೊಳಿಸು’ ಎಂಬ ಮಾತಿನಿಂದ ರಾಜನ ಮೇಲೆ ಕೈಕೇಯಿಗಿರುವ ಪ್ರಭಾವವನ್ನು ಅವನು ಬಲ್ಲವನಾಗಿ, ಅವಳನ್ನು ಮಧ್ಯಸ್ಥಳೆಂದು ಭಾವಿಸಿ ಪ್ರಾರ್ಥಿಸುತ್ತಾನೆ; ಇದೇ ಅವನ ವಿಶ್ವಾಸದ ಪ್ರಮಾಣ, ಅದು ಸ್ವಲ್ಪ ಹೊತ್ತಿನಲ್ಲೇ ಭಗ್ನವಾಗಲಿದೆ. ‘ದುರ್ಲಭಂ ಹಿ ಸದಾ ಸುಖಮ್’ (ಸುಖವು ಸದಾ ದುರ್ಲಭ) ಎಂಬ ರಾಮನ ಸಾಮಾನ್ಯವಚನ ಇಡೀ ಕಾಂಡದ ಸೂತ್ರದಂತೆ ತೋರುತ್ತದೆ — ಇಂದು ಪೂರ್ಣವಾದಂತಿದ್ದ ಸುಖವೇ ಒಂದು ಮುಹೂರ್ತದ ನಂತರ ನಶಿಸಲಿದೆ.

ಮತ್ತೆ ಅವನು ಕೇಳುತ್ತಾನೆ — ‘ಪ್ರಿಯದರ್ಶನನಾದ ಕುಮಾರ ಭರತನಿಗಾಗಲಿ, ಮಹಾಸತ್ತ್ವನಾದ ಶತ್ರುಘ್ನನಿಗಾಗಲಿ, ನನ್ನ ತಾಯಂದಿರಿಗಾಗಲಿ ಯಾವ ಅಶುಭವೂ ಸಂಭವಿಸಿಲ್ಲ ತಾನೇ? ಮಹಾರಾಜನನ್ನು ಸಂತೋಷಪಡಿಸದೆ, ಅಥವಾ ತಂದೆಯ ಮಾತನ್ನು ನಡೆಸದೆ, ರಾಜನು ಕೋಪಗೊಂಡಿರುವಾಗ ನಾನು ಒಂದು ಮುಹೂರ್ತವೂ ಬದುಕಲು ಬಯಸುವುದಿಲ್ಲ. ಯಾರಿಂದ ಮನುಷ್ಯನು ಈ ಲೋಕದಲ್ಲಿ ತನ್ನ ಜನ್ಮವನ್ನು ಕಾಣುತ್ತಾನೋ, ಆ ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷ ದೈವವು ಇರುವಾಗ ಅವನಿಗೆ ಅನುಗುಣವಾಗಿ ಹೇಗೆ ತಾನೇ ನಡೆದುಕೊಳ್ಳದಿರುವನು?’ ಈ ಮೂರು ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ರಾಮನ ಧರ್ಮದೃಷ್ಟಿ ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿ ನಿರೂಪಿತವಾಗಿದೆ — ಭರತ–ಶತ್ರುಘ್ನರ ಮತ್ತು ತಾಯಂದಿರ ಕ್ಷೇಮವನ್ನು ತನ್ನದಕ್ಕಿಂತ ಮೊದಲು ಚಿಂತಿಸುತ್ತಾನೆ, ತಂದೆ ಕೋಪಗೊಂಡಿದ್ದರೆ ಬದುಕನ್ನೇ ಬಯಸುವುದಿಲ್ಲ, ತಂದೆಯನ್ನು ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷ ದೈವವೆಂದು ಭಾವಿಸುತ್ತಾನೆ. ಹೀಗೆ ಹೇಳುವವನು ವನವಾಸದ ಆಜ್ಞೆಯನ್ನು ಕೇಳಿಯೂ ವಿಚಲಿತನಾಗನು — ರಾಮನ ಉತ್ತರವನ್ನು ಕವಿ ಅವನ ಹಿಂದಿನ ಮಾತುಗಳಿಂದಲೇ ಮೊದಲೇ ಸಿದ್ಧಪಡಿಸುತ್ತಾನೆ. ಇದೇ ವಾಲ್ಮೀಕಿಯ ರಚನಾರೀತಿ — ಪಾತ್ರದ ನಿರ್ಣಯ ಆಕಸ್ಮಿಕವಲ್ಲ, ಅವನದೇ ಹಿಂದಿನ ಮಾತುಗಳಿಂದ ಅನಿವಾರ್ಯವಾಗಿಸಲ್ಪಟ್ಟದ್ದು.

‘ನೀನು ಅಭಿಮಾನದಿಂದಲೋ ರೋಷದಿಂದಲೋ ನನ್ನ ತಂದೆಗೆ ಏನಾದರೂ ಕಠೋರವಾದುದನ್ನು ಹೇಳಿಲ್ಲ ತಾನೇ, ಅದರಿಂದ ಇವನ ಮನಸ್ಸು ಕಲಕಿಹೋಗಿರುವಂತೆ? ದೇವಿ, ನಿಜವಾಗಿ ಕೇಳುತ್ತಿರುವ ನನಗೆ ಇದನ್ನು ಹೇಳು — ಮನುಜಾಧಿಪನಲ್ಲಿ ಹಿಂದೆಂದೂ ಕಾಣದ ಈ ವಿಕಾರ ಯಾವ ಕಾರಣದಿಂದ ಉಂಟಾಗಿದೆ?’ ಮಹಾತ್ಮನಾದ ರಾಘವನು ಹೀಗೆ ಕೇಳಲು, ಅತ್ಯಂತ ನಿರ್ಲಜ್ಜಳಾದ ಕೈಕೇಯಿ ಧೃಷ್ಟವಾದ, ಸ್ವಹಿತಕ್ಕಾಗಿಯೇ ಆದ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳಿದಳು — ‘ರಾಮಾ, ರಾಜನು ಕೋಪಗೊಂಡಿಲ್ಲ, ಇವನಿಗೆ ಯಾವ ವಿಪತ್ತೂ ಇಲ್ಲ; ಆದರೆ ಇವನ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಏನೋ ಇದೆ, ಅದನ್ನು ನಿನ್ನ ಭಯದಿಂದ ಇವನು ಹೇಳುತ್ತಿಲ್ಲ.’ ‘ಸುನಿರ್ಲಜ್ಜಾ’ (ಅತ್ಯಂತ ನಿರ್ಲಜ್ಜಳು), ‘ಧೃಷ್ಟಮ್’ (ಧೃಷ್ಟವಾದ), ‘ಆತ್ಮಹಿತಮ್’ (ಸ್ವಹಿತದ) ಎಂಬ ಮೂರು ಪದಗಳಿಂದ ಕವಿ ಸ್ಪಷ್ಟ ತೀರ್ಪು ನೀಡುತ್ತಾನೆ — ಈ ಮಾತು ಧರ್ಮಸಮ್ಮತವಲ್ಲ, ರಾಜನ ಹಿತಕ್ಕಾಗಿಯೂ ಅಲ್ಲ, ಹೇಳುವವಳ ಸ್ವಾರ್ಥಸಾಧನೆಗಾಗಿಯೇ. ‘ತ್ವದ್ಭಯಾತ್’ (ನಿನ್ನ ಭಯದಿಂದ) ಎಂಬ ಪದವೂ ಮರ್ಮಸ್ಪರ್ಶಿ — ತಂದೆ ಮಗನಿಗೆ ಹೆದರುತ್ತಾನೆ ಎಂಬುದೇ ವಿಪರ್ಯಾಸದ ಪರಾಕಾಷ್ಠೆ; ವಾಸ್ತವವಾಗಿ ರಾಜನು ಮಗನಿಗೆ ಹೆದರುತ್ತಿಲ್ಲ, ತನ್ನದೇ ಮಾತಿಗೆ ನಾಚುತ್ತಿದ್ದಾನೆ. ಕೈಕೇಯಿಯಾದರೋ ಅದನ್ನು ಭಯವೆಂದು ಹೆಸರಿಸಿ ರಾಜನ ದೌರ್ಬಲ್ಯವನ್ನೇ ತನ್ನ ಆಯುಧವನ್ನಾಗಿಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾಳೆ.

ಅವಳು ಹೇಳುತ್ತಾಳೆ — ‘ನೀನು ಇವನಿಗೆ ಪ್ರಿಯನು; ನಿನಗೆ ಅಪ್ರಿಯವನ್ನು ಹೇಳಲು ಇವನ ಮಾತು ಹೊರಡುತ್ತಿಲ್ಲ. ಆದರೆ ಇವನು ನನಗೆ ಮಾತುಕೊಟ್ಟಿರುವುದನ್ನು ನೀನು ಅವಶ್ಯವಾಗಿ ಮಾಡಬೇಕು. ಇವನು ಹಿಂದೆ ನನ್ನನ್ನು ಗೌರವಿಸಿ ವರವನ್ನು ಕೊಟ್ಟು, ಈಗ ಸಾಮಾನ್ಯ ಮನುಷ್ಯನಂತೆ ಪರಿತಪಿಸುತ್ತಿದ್ದಾನೆ. ‘ಕೊಡುತ್ತೇನೆ’ ಎಂದು ಹೇಳಿ ಕೊಟ್ಟುಬಿಟ್ಟು, ಈ ಪ್ರಜಾಪತಿ ನೀರು ಹರಿದುಹೋದ ಮೇಲೆ ಸೇತುವೆ ಕಟ್ಟಲು ಬಯಸುತ್ತಿದ್ದಾನೆ — ಅದು ನಿರರ್ಥಕ. ರಾಮಾ, ಈ ಸತ್ಯವೇ ಧರ್ಮದ ಮೂಲ, ಇದು ಸಜ್ಜನರಿಗೆ ತಿಳಿದದ್ದು; ಆ ಸತ್ಯವನ್ನು ರಾಜನು ನಿನ್ನ ಸಲುವಾಗಿ ಕೋಪಗೊಂಡರೂ ತ್ಯಜಿಸದಿರಲಿ.’ ‘ಗತಜಲೇ ಸೇತುಬಂಧನಮ್’ (ನೀರು ಹರಿದುಹೋದ ಮೇಲೆ ಸೇತುವೆ ಕಟ್ಟುವುದು) ಎಂಬ ದೃಷ್ಟಾಂತ ಅತ್ಯಂತ ತೀಕ್ಷ್ಣ — ವರವನ್ನು ಕೊಟ್ಟಾಗಿದೆ, ಅವಕಾಶ ಕಳೆದುಹೋಗಿದೆ; ಈಗ ಪಶ್ಚಾತ್ತಾಪದಿಂದ ಏನೂ ಸಿದ್ಧಿಸದು. ಕೈಕೇಯಿ ಧರ್ಮಶಾಸ್ತ್ರದ ಮಾತುಗಳಿಂದಲೇ ರಾಮನನ್ನು ಕಟ್ಟಿಹಾಕುತ್ತಾಳೆ, ಅವನು ಪ್ರತ್ಯುತ್ತರ ನೀಡಲಾಗದಂತೆ; ಇದೇ ಅವಳ ವಾಕ್ಚಾತುರ್ಯದ ಕ್ರೌರ್ಯ. ಅವಳು ತಾನೇ ಬೇಡುವುದಿಲ್ಲ, ರಾಜನ ಸತ್ಯರಕ್ಷಣೆಯನ್ನೇ ರಾಮನ ಕರ್ತವ್ಯವಾಗಿ ಸ್ಥಾಪಿಸುತ್ತಾಳೆ; ಹೀಗೆ ಯಾಚಕಿಯು ನ್ಯಾಯಾಧಿಕಾರಿಯಂತೆ ಕಾಣುತ್ತಾಳೆ.

ಅವಳು ಮತ್ತೆ ಹೇಳುತ್ತಾಳೆ — ‘ರಾಜನು ಏನನ್ನು ಹೇಳುವನೋ — ಶುಭವಾಗಲಿ ಅಶುಭವಾಗಲಿ — ಅದನ್ನು ನೀನು ಮಾಡುವೆಯಾದರೆ, ಆಗ ನಾನು ಎಲ್ಲವನ್ನೂ ಮತ್ತೆ ವಿವರಿಸುತ್ತೇನೆ. ರಾಜನು ಹೇಳಿದ್ದು ನಿನ್ನಲ್ಲಿ ವ್ಯರ್ಥವಾಗುವುದಿಲ್ಲವಾದರೆ ಮಾತ್ರ ನಾನು ಹೇಳುತ್ತೇನೆ; ಇವನಾದರೋ ತಾನೇ ನಿನಗೆ ಹೇಳುವುದಿಲ್ಲ.’ ಕೈಕೇಯಿ ನುಡಿದ ಈ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ವ್ಯಥೆಗೊಂಡ ರಾಮನು ರಾಜನ ಸನ್ನಿಧಿಯಲ್ಲೇ ಆ ದೇವಿಗೆ ಹೇಳಿದನು. ಇಲ್ಲಿ ಗಮನಿಸಬೇಕಾದದ್ದು — ಅವಳು ಮೊದಲು ಪ್ರತಿಜ್ಞೆಯನ್ನು ಪಡೆದುಕೊಳ್ಳುತ್ತಾಳೆ, ಆಮೇಲೆಯೇ ವೃತ್ತಾಂತವನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಾಳೆ — ಇದೇ ಅವಳ ಮೊದಲೇ ಯೋಜಿಸಿದ ಯುಕ್ತಿ; ಪ್ರತಿಜ್ಞೆ ಮಾಡಿದವನು ಆಮೇಲೆ ಹಿಂದೆ ಸರಿಯಲಾರನು. ‘ನೃಪಸನ್ನಿಧೌ’ (ರಾಜನ ಸನ್ನಿಧಿಯಲ್ಲಿ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಕವಿ ಸೂಚಿಸುವುದೇನೆಂದರೆ, ರಾಮನ ಪ್ರತಿಜ್ಞೆ ತಂದೆಯ ಸಮಕ್ಷಮದಲ್ಲೇ ಮಾಡಲ್ಪಟ್ಟಿತು; ಆದ್ದರಿಂದ ಅದು ಎರಡರಷ್ಟು ಬಂಧನ. ‘ವ್ಯಥಿತಃ’ (ವ್ಯಥೆಗೊಂಡವನು) ಎಂಬುದೊಂದೇ ರಾಮನ ವಿಶೇಷಣ — ಅವನು ನೋಯುತ್ತಾನೆ, ಆದರೆ ಕೋಪಗೊಳ್ಳುವುದಿಲ್ಲ, ಪ್ರತೀಕಾರಕ್ಕೂ ಯತ್ನಿಸುವುದಿಲ್ಲ.

ರಾಮನು ಹೇಳಿದನು — ‘ಅಯ್ಯೋ, ಧಿಕ್ಕಾರ! ದೇವಿ, ನನಗೆ ಇಂಥ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳುವುದು ನಿನಗೆ ತಕ್ಕದ್ದಲ್ಲ. ರಾಜನ ಮಾತಿನಂತೆ ನಾನು ಬೆಂಕಿಗೂ ಬೀಳಬಲ್ಲೆ, ತೀಕ್ಷ್ಣವಿಷವನ್ನೂ ತಿನ್ನಬಲ್ಲೆ, ಸಮುದ್ರಕ್ಕೂ ಧುಮುಕಬಲ್ಲೆ. ಗುರುವೂ ತಂದೆಯೂ ರಾಜನೂ ಹಿತೈಷಿಯೂ ಆದವನಿಂದ ನಿಯೋಜಿತನಾದ ನಾನು ಏನನ್ನು ತಾನೇ ಮಾಡಲಾರೆ? ಆದ್ದರಿಂದ ದೇವಿ, ರಾಜನು ಬಯಸುವ ಆ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳು; ಮಾಡುತ್ತೇನೆ, ಪ್ರತಿಜ್ಞೆ ಮಾಡುತ್ತೇನೆ — ರಾಮನು ಎರಡು ಮಾತನಾಡುವುದಿಲ್ಲ.’ ‘ರಾಮೋ ದ್ವಿರ್ನಾಭಿಭಾಷತೇ’ (ರಾಮನು ಎರಡು ಮಾತನಾಡುವುದಿಲ್ಲ) ಎಂಬ ವಾಕ್ಯ ಇಡೀ ರಾಮಾಯಣದ ಮೂಲಮಂತ್ರದಂತಿದೆ; ಒಂದೇ ಮಾತು ಎಂಬುದೇ ರಾಮನ ಲಕ್ಷಣ. ಆಮೇಲೆ ಆರ್ಜವದಿಂದ ಕೂಡಿದ, ಸತ್ಯವಾದಿಯಾದ ಆ ರಾಮನಿಗೆ ಅನಾರ್ಯಳಾದ ಕೈಕೇಯಿ ಅತ್ಯಂತ ದಾರುಣವಾದ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳಿದಳು. ‘ಆರ್ಜವಸಮಾಯುಕ್ತಮ್’ (ಆರ್ಜವದಿಂದ ಕೂಡಿದವನನ್ನು) ಮತ್ತು ‘ಅನಾರ್ಯಾ’ (ಅನಾರ್ಯಳು) ಎಂಬ ಪದಗಳನ್ನು ಅಕ್ಕಪಕ್ಕದಲ್ಲಿ ಇಡುವ ಮೂಲಕ ಕವಿ ಎರಡು ಸ್ವಭಾವಗಳ ವಿರೋಧವನ್ನು ಒಂದೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಸ್ಥಾಪಿಸುತ್ತಾನೆ. ಋಜುವೂ ಸತ್ಯವಾದಿಯೂ ಆದ ಪುರುಷ, ಅನಾರ್ಯಳೂ ಕ್ರೂರವಚನಳೂ ಆದ ನಾರಿ — ಈ ದ್ವಂದ್ವವೇ ಇಡೀ ಅಯೋಧ್ಯಾಕಾಂಡದ ಕಥಾಬೀಜ.

ಅವಳು ಹೇಳಿದಳು — ‘ರಾಘವಾ, ಹಿಂದೆ ದೇವಾಸುರಯುದ್ಧದ ಮಹಾರಣದಲ್ಲಿ, ಬಾಣಗಳಿಂದ ಗಾಯಗೊಂಡಿದ್ದ ನಿನ್ನ ತಂದೆ ನನ್ನಿಂದ ರಕ್ಷಿಸಲ್ಪಟ್ಟು ನನಗೆ ಎರಡು ವರಗಳನ್ನು ಕೊಟ್ಟನು. ಅದರಂತೆ ನಾನು ರಾಜನನ್ನು ಬೇಡಿದೆ — ಭರತನ ಅಭಿಷೇಕವನ್ನೂ, ನೀನು ಇಂದೇ ದಂಡಕಾರಣ್ಯಕ್ಕೆ ಹೋಗುವುದನ್ನೂ. ನರಶ್ರೇಷ್ಠನೇ, ನಿನ್ನ ತಂದೆಯನ್ನೂ ನಿನ್ನನ್ನೂ ಸತ್ಯಪ್ರತಿಜ್ಞರನ್ನಾಗಿ ಮಾಡಲು ನೀನು ಬಯಸುವೆಯಾದರೆ ನನ್ನ ಈ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳು. ತಂದೆಯ ಆಜ್ಞೆಯಲ್ಲಿ ನಿಲ್ಲು; ಇವನು ಮಾತುಕೊಟ್ಟಂತೆ ನೀನು ಒಂಬತ್ತು ಮತ್ತು ಐದು ವರ್ಷಗಳು ಅರಣ್ಯವನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸಬೇಕು. ರಾಜನು ನಿನಗಾಗಿ ಏರ್ಪಡಿಸಿರುವ ಈ ಅಭಿಷೇಕದ ಎಲ್ಲ ಸಾಮಗ್ರಿಗಳಿಂದಲೇ ಇಲ್ಲಿ ಭರತನು ಅಭಿಷಿಕ್ತನಾಗಲಿ.’ ಹೀಗೆ ಎರಡು ವರಗಳಿಂದ ಅವಳು ಒಂದೇ ಏಟಿನಲ್ಲಿ ರಾಮನ ರಾಜ್ಯವನ್ನು ಕಸಿದುಕೊಳ್ಳುತ್ತಾಳೆ, ವನವಾಸವನ್ನು ಕೊಡುತ್ತಾಳೆ. ‘ನವ ವರ್ಷಾಣಿ ಪಂಚ ಚ’ (ಒಂಬತ್ತು ಮತ್ತು ಐದು ವರ್ಷಗಳು) ಎಂಬುದು ವಿಚಿತ್ರವಾದ ಎಣಿಕೆಯ ರೀತಿ — ‘ಹದಿನಾಲ್ಕು’ ಎಂದಲ್ಲ, ವಿಭಜಿಸಿ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ; ಇದರಿಂದ ಕವಿ ಅವಳ ಕ್ರೂರ ಸ್ಪಷ್ಟತೆಯನ್ನೇ ಸೂಚಿಸುತ್ತಾನೆ; ಮೂವತ್ತೇಳನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಮತ್ತೆ ‘ಸಪ್ತ ಸಪ್ತ ಚ’ (ಏಳು ಮತ್ತು ಏಳು) ಎಂದಿದೆ. ಎಣಿಕೆಯನ್ನು ಎರಡು–ಮೂರು ಬಾರಿ ಪುನರಾವರ್ತಿಸುತ್ತ ಅವಳು ವನವಾಸದ ದೀರ್ಘತೆಯನ್ನೇ ರಾಮನ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ದೃಢಪಡಿಸಲು ಬಯಸುತ್ತಾಳೆ.

‘ಏಳು ಮತ್ತು ಏಳು ವರ್ಷಗಳು ದಂಡಕಾರಣ್ಯವನ್ನು ಆಶ್ರಯಿಸಿ, ಈ ಅಭಿಷೇಕವನ್ನು ತ್ಯಜಿಸಿ ಜಟೆ–ನಾರುಮಡಿಗಳನ್ನು ಧರಿಸುವವನಾಗು. ನಾನಾ ರತ್ನಗಳಿಂದ ತುಂಬಿದ, ಕುದುರೆ–ರಥಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದ ಕೋಸಲಪತಿಯ ಈ ಭೂಮಿಯನ್ನು ಭರತನು ಆಳಲಿ. ಇದೇ ಕಾರುಣ್ಯದಿಂದ ಮುಳುಗಿಹೋಗಿರುವ ಈ ನರೇಂದ್ರನು ಶೋಕಗಳಿಂದ ಕುಗ್ಗಿದ ಮುಖದಿಂದ ನಿನ್ನನ್ನು ನೋಡಲೂ ಆಗುತ್ತಿಲ್ಲ. ರಘುನಂದನನೇ, ನರೇಂದ್ರನ ಈ ಮಾತನ್ನು ನಡೆಸು; ರಾಮಾ, ಮಹಾ ಸತ್ಯದಿಂದ ನರೇಶ್ವರನನ್ನು ಪಾರುಮಾಡು.’ ಹೀಗೆ ಅವಳು ಕಠೋರವಾಗಿ ಮಾತನಾಡುತ್ತಿದ್ದರೂ ರಾಮನು ಶೋಕಕ್ಕೆ ಒಳಗಾಗಲಿಲ್ಲ; ಮಹಾನುಭಾವನಾದ ರಾಜನಾದರೋ ಪುತ್ರವಿಪತ್ತಿನಿಂದ ಬೆಂದು ತೀವ್ರವಾಗಿ ವ್ಯಥೆಪಟ್ಟನು. ಈ ವಿರೋಧದೊಂದಿಗೆ ಸರ್ಗ ಮುಗಿಯುತ್ತದೆ — ಮಗನನ್ನು ನೋಯಿಸದ ಮಾತೇ ತಂದೆಯನ್ನು ಮೂರ್ಛೆಗೊಳಿಸುತ್ತದೆ. ಹತ್ತೊಂಬತ್ತನೆಯ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ರಾಮನ ಪ್ರತ್ಯುತ್ತರವನ್ನು ಕೇಳುವೆವು; ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಆವೃತ್ತಿಯಲ್ಲಾದರೋ ಈ ವಲ್ಗೇಟ್ ಸರ್ಗ ಹತ್ತೊಂಬತ್ತನೆಯದರೊಡನೆ ಸೇರಿ 2.016 ಎಂಬ ಒಂದೇ ಸರ್ಗವಾಗಿದೆ. ‘ತಾರಯಸ್ವ ನರೇಶ್ವರಮ್’ (ನರೇಶ್ವರನನ್ನು ಪಾರುಮಾಡು) ಎಂಬ ಕೈಕೇಯಿಯ ಕೊನೆಯ ಪದ ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಸ್ಮರಣೀಯ — ಮಗನು ತಂದೆಯನ್ನು ಪಾರುಮಾಡಲಿ ಎಂದು ಅವಳು ಹೇಳುತ್ತಾಳೆ; ಆದರೆ ಪಾರುಮಾಡಲ್ಪಡಬೇಕಾದವನು ಅವಳದೇ ಮಾತಿನಿಂದ ಮುಳುಗಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿದ್ದಾನೆ.

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्येऽयोध्याकाण्डेऽष्टादशः सर्गः॥ १८॥

ತಪ್ಪನ್ನು ತಿಳಿಸಿ

ಮೂಲ ಶ್ಲೋಕಗಳು ಮತ್ತು ಪದವಿವರಣೆಯೊಂದಿಗೆ ಓದಿ