ಸರ್ಗ
ರಾಮನ ರಾಜಮಾರ್ಗಯಾತ್ರೆ ಮತ್ತು ತಂದೆಯ ಭವನಪ್ರವೇಶ
ರಾಜಮಾರ್ಗದ ಸಮೃದ್ಧಿಯ ವರ್ಣನೆ, ಸ್ನೇಹಿತರ ಆಶೀರ್ವಾದಗಳು, ಪೌರರ ರಾಮಾನುರಾಗ, ರಾಜಭವನದ ವರ್ಣನೆ, ಅಂತಃಪುರಪ್ರವೇಶ
ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗದ ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ರಾಮನು ರಥವನ್ನೇರಿ ರಾಜಮಾರ್ಗವನ್ನು ಸೇರಿದ್ದನು; ಈ ಸರ್ಗವು ಅದೇ ಮಾರ್ಗದ ವಿಸ್ತೃತ ವರ್ಣನೆಯನ್ನು ಆರಂಭಿಸುತ್ತದೆ. ಅತ್ಯಂತ ಹರ್ಷಗೊಂಡ ಸ್ನೇಹಿತರಿಂದ ಕೂಡಿದ ಶ್ರೀಮಂತನಾದ ರಾಮನು ರಥದಲ್ಲಿ ಕುಳಿತು ನಗರವನ್ನು ನೋಡಿದನು — ಅದು ಪತಾಕೆ–ಧ್ವಜಗಳಿಂದ ಸಂಪನ್ನವಾಗಿತ್ತು, ಬೆಲೆಬಾಳುವ ಅಗರುವಿನ ಧೂಪದಿಂದ ಪರಿಮಳಿಸುತ್ತಿತ್ತು, ನಾನಾ ಬಗೆಯ ಜನರಿಂದ ತುಂಬಿತ್ತು. ಬಿಳಿಯ ಮೋಡಗಳಂತಿದ್ದ ಬೆಳ್ಳನೆಯ ಮನೆಗಳಿಂದ ಶೋಭಿಸುತ್ತಿದ್ದ ಆ ರಾಜಮಾರ್ಗದಲ್ಲಿ, ಅಗರುಧೂಪದಿಂದ ಪರಿಮಳಿಸುತ್ತಿದ್ದ ದಾರಿಯ ನಡುವೆ ಅವನು ಸಾಗಿದನು. ಇಲ್ಲಿ ಮೂರು ಇಂದ್ರಿಯಗಳು ಏಕಕಾಲದಲ್ಲಿ ಸ್ಪರ್ಶಿತವಾಗಿವೆ — ಕಣ್ಣಿನಿಂದ ಧ್ವಜಪತಾಕೆಗಳೂ ಬೆಳ್ಳನೆಯ ಮನೆಗಳೂ, ಮೂಗಿನಿಂದ ಅಗರುಧೂಪ, ಕಿವಿಯಿಂದ ಜನಸಮೂಹದ ಕೋಲಾಹಲ. ಕವಿ ನಗರದ ಸಮೃದ್ಧಿಯನ್ನು ಕೇವಲ ಧನದಿಂದಲ್ಲ, ಅದರ ಉತ್ಸವಶೀಲತೆಯಿಂದ ಅಳೆಯುತ್ತಾನೆ; ‘ಸಂಪ್ರಹೃಷ್ಟಸುಹೃಜ್ಜನಃ’ (ಅತ್ಯಂತ ಹರ್ಷಗೊಂಡ ಸ್ನೇಹಿತರಿಂದ ಕೂಡಿದವನು) ಎಂಬ ವಿಶೇಷಣದಿಂದ ರಾಮನ ಹರ್ಷ ಏಕಾಂಗಿಯದಲ್ಲ, ಸ್ನೇಹಿತರೊಡನೆ ಹಂಚಿಕೊಂಡದ್ದಾಗಿತ್ತು ಎಂದು ತಿಳಿಯುತ್ತದೆ.
ಆ ಮಾರ್ಗವು ಶ್ರೇಷ್ಠ ಚಂದನ ಮತ್ತು ಅಗರುಗಳ ರಾಶಿಗಳಿಂದಲೂ, ಉತ್ತಮ ಸುಗಂಧದ್ರವ್ಯಗಳ ಮತ್ತು ರೇಷ್ಮೆ–ಕೌಶಾಂಬಿ ವಸ್ತ್ರಗಳ ರಾಶಿಗಳಿಂದಲೂ, ತೂತುಮಾಡದ ಮುತ್ತುಗಳಿಂದಲೂ ಉತ್ತಮ ಸ್ಫಟಿಕಗಳಿಂದಲೂ ಶೋಭಿಸುತ್ತಿತ್ತು, ಜನಜಂಗುಳಿಯಿಲ್ಲದೆ ವಿಶಾಲವಾಗಿತ್ತು. ವಿವಿಧ ಹೂವುಗಳಿಂದಲೂ ನಾನಾ ಬಗೆಯ ತಿಂಡಿಗಳಿಂದಲೂ ಅದು ತುಂಬಿತ್ತು. ಸ್ವರ್ಗದಲ್ಲಿ ದೇವಪತಿಯಾದ ಇಂದ್ರನು ತನ್ನ ಮಾರ್ಗವನ್ನು ನೋಡುವಂತೆ ರಾಮನು ಆ ರಾಜಪಥವನ್ನು ಕಂಡನು. ಅದರ ಚೌಕಗಳು ಮೊಸರು, ಅಕ್ಷತೆ, ಹವಿಸ್ಸು, ಅರಳು, ಧೂಪ, ಅಗರು, ಚಂದನಗಳಿಂದ ನಿತ್ಯವೂ ಅರ್ಚಿತವಾಗಿದ್ದವು. ‘ಅಸಂಬಾಧಮ್’ (ಜನಜಂಗುಳಿಯಿಲ್ಲದ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಮಾರ್ಗದ ವಿಶಾಲತೆ ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ — ಇಷ್ಟು ಜನರಿದ್ದರೂ ನೂಕುನುಗ್ಗಲಿಲ್ಲ; ಇದರಿಂದ ನಗರರಚನೆಯ ಕೌಶಲವೂ ಧ್ವನಿತವಾಗುತ್ತದೆ. ‘ಅವಿದ್ಧಾಭಿಃ ಮುಕ್ತಾಭಿಃ’ (ತೂತುಮಾಡದ ಮುತ್ತುಗಳು) ಎಂಬ ವಿಶೇಷಣವು ಅಲ್ಲಿ ಸಂಸ್ಕರಿಸದ ಮಣಿಗಳೂ ಮಾರಾಟಕ್ಕೆ ಇಡಲ್ಪಟ್ಟಿದ್ದವು ಎಂದು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ; ಇದೇ ಸಮೃದ್ಧಿಯ ಸೂಕ್ಷ್ಮ ರೇಖೆ. ಇಂದ್ರನ ಉಪಮಾನದಿಂದ ಕವಿ ಅಯೋಧ್ಯೆಯ ರಾಜಮಾರ್ಗವನ್ನು ಅಮರಾವತಿಗೆ ಸಮಾನವಾಗಿ ಸ್ಥಾಪಿಸುತ್ತಾನೆ.
ನಾನಾ ಮಾಲೆಗಳಿಂದಲೂ ಸುಗಂಧಗಳಿಂದಲೂ ಸದಾ ಅರ್ಚಿತವಾದ ಚೌಕಗಳುಳ್ಳ ಆ ಮಾರ್ಗದಲ್ಲಿ ಸಾಗುತ್ತಿದ್ದ ರಾಮನು ಸ್ನೇಹಿತರು ನುಡಿದ ಅನೇಕ ಆಶೀರ್ವಾದಗಳನ್ನು ಕೇಳುತ್ತ, ಎಲ್ಲ ಜನರನ್ನೂ ಯಥೋಚಿತವಾಗಿ ಗೌರವಿಸುತ್ತ ಮುಂದೆ ಸಾಗಿದನು. ಆ ಹಿತೈಷಿಗಳು ಹೇಳಿದರು — ‘ನಿನ್ನ ಪಿತಾಮಹರೂ ಪ್ರಪಿತಾಮಹರೂ ನಡೆದ ಮಾರ್ಗವನ್ನೇ ಇಂದು ಹಿಡಿದು, ಅಭಿಷಿಕ್ತನಾಗಿ ನೀನು ನಮ್ಮನ್ನು ಪಾಲಿಸು. ನಿನ್ನ ತಂದೆಯಿಂದಲೂ ಎಲ್ಲ ಪಿತಾಮಹರಿಂದಲೂ ನಾವು ಪೋಷಿಸಲ್ಪಟ್ಟಂತೆ, ಅದಕ್ಕಿಂತಲೂ ಹೆಚ್ಚು ಸುಖವಾಗಿ ರಾಮನು ರಾಜನಾಗಿರುವಾಗ ನಾವೆಲ್ಲರೂ ವಾಸಿಸುವೆವು.’ ಇಲ್ಲಿ ಪ್ರಜೆಗಳ ಹಾರೈಕೆ ಹೊಸ ರಾಜ್ಯದ್ದಲ್ಲ, ಪರಂಪರೆಯ ಮುಂದುವರಿಕೆಯದು; ‘ಪಿತಾಮಹೈರಾಚರಿತಂ ಮಾರ್ಗಮ್’ (ಪಿತಾಮಹರು ನಡೆದ ಮಾರ್ಗ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಇಕ್ಷ್ವಾಕುಕುಲದ ರಾಜಧರ್ಮ ನೆನಪಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ. ಒಂಬತ್ತನೆಯ ಶ್ಲೋಕ ಮೂರು ಅರ್ಧಗಳಿಂದ ರಚಿತವಾದ ಆರು ಪಾದಗಳ ಶ್ಲೋಕ; ಮುದ್ರಿತ ಪ್ರತಿಯಲ್ಲಿ ಮೂರೂ ಅರ್ಧಗಳು ಒಂದೇ ಅಂಕದಲ್ಲಿ ಮುಗಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿವೆ. ‘ಅನುಪಾಲಯ’ (ಪಾಲಿಸು) ಎಂಬ ಆಜ್ಞಾರ್ಥಕ ಪದದಿಂದ ಪ್ರಜೆಗಳು ರಾಜ್ಯವನ್ನು ಕೊಡುತ್ತಿಲ್ಲ, ರಕ್ಷಣೆಯನ್ನೇ ಬೇಡುತ್ತಿದ್ದಾರೆ — ಇದೇ ಇಕ್ಷ್ವಾಕುಗಳ ರಾಜನೀತಿಯ ಮೂಲಭೂಮಿಕೆ.
ಅವರು ಮತ್ತೆ ಹೇಳಿದರು — ‘ರಾಜ್ಯದಲ್ಲಿ ಪ್ರತಿಷ್ಠಿತನಾಗಿ ಹೊರಬರುತ್ತಿರುವ ರಾಮನನ್ನು ನಾವು ನೋಡಿದರೆ, ಇಂದು ಭೋಗವೂ ಸಾಕು, ಪರಮಾರ್ಥವೂ ಸಾಕು. ಅಮಿತತೇಜಸ್ವಿಯಾದ ರಾಮನಿಗೆ ರಾಜ್ಯಾಭಿಷೇಕವಾಗುವುದಕ್ಕಿಂತ ಹೆಚ್ಚು ಪ್ರಿಯವಾದದ್ದು ನಮಗೆ ಬೇರೊಂದಿರದು.’ ಸ್ನೇಹಿತರ ಈ ಶುಭಕರವಾದ ಮಾತುಗಳನ್ನೂ ಇನ್ನಿತರ ಮಾತುಗಳನ್ನೂ, ತನ್ನನ್ನು ಗೌರವಿಸುವ ವಚನಗಳನ್ನೂ ಉದಾಸೀನನಾಗಿ ಕೇಳುತ್ತ ರಾಮನು ಮಹಾಮಾರ್ಗದಲ್ಲಿ ಸಾಗಿದನು. ‘ಉದಾಸೀನಃ’ ಎಂಬ ಪದ ಇಲ್ಲಿ ಮರ್ಮಸ್ಪರ್ಶಿ — ಸ್ತುತಿಸಲ್ಪಡುತ್ತಿದ್ದರೂ ಅವನು ವಿಕಾರಕ್ಕೆ ಒಳಗಾಗುವುದಿಲ್ಲ, ಗರ್ವಕ್ಕೂ ಒಳಗಾಗುವುದಿಲ್ಲ; ಇದೇ ಅವನ ಸ್ಥೈರ್ಯ, ಅದು ಹದಿನೆಂಟನೆಯ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಕೈಕೇಯಿಯ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳುವಾಗಲೂ ಅಚಲವಾಗಿ ಉಳಿಯುವುದು. ಭೋಗ–ಮೋಕ್ಷ ಎರಡನ್ನೂ ತ್ಯಜಿಸಿ ಜನರು ರಾಮದರ್ಶನವನ್ನೇ ಪರಮಫಲವೆಂದು ಭಾವಿಸುತ್ತಾರೆ; ಇದರಿಂದ ಅವರ ಭಕ್ತಿಯ ಪರಾಕಾಷ್ಠೆ ತೋರಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ; ಅದೇ ಮುಂದಿನ ಸರ್ಗಗಳಲ್ಲಿ ಶೋಕದ ಪ್ರಮಾಣವನ್ನು ನಿರ್ಧರಿಸುವುದು.
ಆ ನರೋತ್ತಮನಿಂದ ಯಾವ ಮನುಷ್ಯನೂ ತನ್ನ ಮನಸ್ಸನ್ನಾಗಲಿ ಕಣ್ಣುಗಳನ್ನಾಗಲಿ ಹಿಂದೆಗೆಯಲಾರದಾಗಿದ್ದನು — ರಾಘವನು ದಾಟಿಹೋದ ಮೇಲೂ ನೋಟ ಅಲ್ಲಿಯೇ ಅಂಟಿಕೊಂಡಿರುತ್ತಿತ್ತು. ಯಾರು ರಾಮನನ್ನು ನೋಡುವುದಿಲ್ಲವೋ, ಯಾರನ್ನು ರಾಮನು ನೋಡುವುದಿಲ್ಲವೋ, ಅವನು ಎಲ್ಲ ಲೋಕಗಳಲ್ಲೂ ನಿಂದಿತನಾಗುತ್ತಾನೆ; ಅವನ ಆತ್ಮವೇ ಅವನನ್ನು ಹಳಿಯುತ್ತದೆ. ಕಾರಣವಿಷ್ಟೇ — ಆ ಧರ್ಮಾತ್ಮನು ನಾಲ್ಕು ವರ್ಣಗಳ ಎಲ್ಲ ವಯಸ್ಸಿನವರ ಮೇಲೂ ದಯೆತೋರುತ್ತಾನೆ; ಆದ್ದರಿಂದ ಅವರೆಲ್ಲರೂ ಅವನಿಗೆ ಅನುರಕ್ತರಾಗಿದ್ದಾರೆ. ದಾರಿಯಲ್ಲಿ ರಾಜಪುತ್ರನು ಚತುಷ್ಪಥಗಳನ್ನೂ, ದೇವಮಾರ್ಗಗಳನ್ನೂ, ಚೈತ್ಯವೃಕ್ಷಗಳನ್ನೂ, ದೇವಾಲಯಗಳನ್ನೂ ಪ್ರದಕ್ಷಿಣೆಯಾಗಿ ಬಳಸಿಕೊಂಡು ಸಾಗಿದನು. ಕೊನೆಯ ಪದದಲ್ಲಿ ರಾಮನ ಶಾಸ್ತ್ರನಿಷ್ಠೆ ತೋರಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ — ಅವಸರದಲ್ಲೂ ಅವನು ದೇವಸ್ಥಾನಗಳನ್ನು ಪ್ರದಕ್ಷಿಣೆಮಾಡಿಯೇ ಸಾಗುತ್ತಾನೆ, ಉಪೇಕ್ಷಿಸುವುದಿಲ್ಲ. ‘ಸ್ವಾತ್ಮಾಪಿ ಏನಂ ವಿಗರ್ಹತೇ’ (ಅವನ ಆತ್ಮವೇ ಅವನನ್ನು ಹಳಿಯುತ್ತದೆ) ಎಂಬ ಮಾತು ಲೋಕನಿಂದೆಗಿಂತಲೂ ತೀವ್ರ — ಹೊರಗಿನ ನಿಂದೆಯನ್ನು ಸಹಿಸಬಹುದು, ಆತ್ಮನಿಂದೆಯನ್ನಲ್ಲ.
ಆಮೇಲೆ ಅವನು ರಾಜಕುಲವನ್ನು (ರಾಜಭವನವನ್ನು) ತಲುಪಿದನು — ಅದು ಮೇಘಸಮೂಹಗಳಂತಿದ್ದ, ಶುಭವಾದ, ಕೈಲಾಸಶಿಖರಗಳಂತಿದ್ದ ವಿವಿಧ ಪ್ರಾಸಾದಶಿಖರಗಳಿಂದ ಶೋಭಿಸುತ್ತಿತ್ತು; ಬಿಳಿಯ ವಿಮಾನಗಳಂತೆ ಆಕಾಶವನ್ನೇ ಆವರಿಸುತ್ತಿದ್ದ, ರತ್ನಜಾಲಗಳಿಂದ ಅಲಂಕೃತವಾದ ವರ್ಧಮಾನಗೃಹಗಳಿಂದ ಕೂಡಿತ್ತು; ಭೂಮಿಯ ಮೇಲೆ ಮಹೇಂದ್ರನ ಸದನಕ್ಕೆ ಸಮಾನವಾದ ಶ್ರೇಷ್ಠ ಗೃಹವಾಗಿತ್ತು — ತಂದೆಯ ಆ ಭವನವನ್ನು ಶೋಭೆಯಿಂದ ಜ್ವಲಿಸುತ್ತಿದ್ದ ರಾಜಪುತ್ರನು ಪ್ರವೇಶಿಸಿದನು. ಇಲ್ಲಿ ಮೂರು ಶ್ಲೋಕಗಳು ಒಂದೇ ವಾಕ್ಯವನ್ನು ರಚಿಸುತ್ತವೆ; ಅದು ಭವನದ ವಿಸ್ತಾರವನ್ನೇ ವಾಕ್ಯರಚನೆಯಿಂದ ಅನುಕರಿಸುತ್ತದೆ. ‘ಶ್ರಿಯಾ ಜ್ವಲನ್’ (ಶೋಭೆಯಿಂದ ಜ್ವಲಿಸುತ್ತ) ಎಂಬ ವಿಶೇಷಣದಿಂದ ರಾಮನು ತಾನೇ ಆ ಭವನದ ಶೋಭೆಯನ್ನು ಹೆಚ್ಚಿಸುತ್ತಾನೆ ಎಂಬುದು ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ; ಭವನ ರತ್ನಗಳಿಂದ ಹೊಳೆಯುತ್ತದೆ, ರಾಮನಾದರೋ ತನ್ನ ತೇಜಸ್ಸಿನಿಂದ. ಇಲ್ಲಿ ಮುದ್ರಿತ ಪ್ರತಿಯ ಪಾಠ ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಆವೃತ್ತಿಯಿಂದ ಭಿನ್ನವಾಗಿದೆ — ಅಲ್ಲಿ ‘ಮಹೇಂದ್ರಭವನೋಪಮಮ್’ (ಮಹೇಂದ್ರನ ಭವನಕ್ಕೆ ಸಮಾನ) ಎಂಬ ಒಂದೇ ಪದದಲ್ಲಿ ವರ್ಣನೆ ಮುಗಿಯುತ್ತದೆ, ಇಲ್ಲಾದರೋ ಮೂರು ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ವಿಸ್ತರಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ.
ಬಿಲ್ಲುಗಾರರಿಂದ ಕಾಯಲ್ಪಡುತ್ತಿದ್ದ ಮೂರು ಪ್ರಾಕಾರಗಳನ್ನು ಅವನು ಕುದುರೆಗಳಿಂದಲೇ (ರಥದಲ್ಲೇ) ದಾಟಿದನು; ಉಳಿದ ಎರಡು ಪ್ರಾಕಾರಗಳನ್ನಾದರೋ ಆ ನರೋತ್ತಮನು ಕಾಲ್ನಡಿಗೆಯಲ್ಲಿ ದಾಟಿದನು. ಹೀಗೆ ಎಲ್ಲ ಪ್ರಾಕಾರಗಳನ್ನೂ ದಾಟಿ ದಶರಥಪುತ್ರನು ಎಲ್ಲ ಜನರನ್ನೂ ಹಿಂದಿರುಗಿಸಿ ಅಂತಃಪುರದೊಳಕ್ಕೆ ಹೋದನು. ರಾಜಕುಮಾರನು ತಂದೆಯ ಸಮೀಪಕ್ಕೆ ಪ್ರವೇಶಿಸಿದಾಗ, ಆ ಜನರೆಲ್ಲರೂ ಸಂತೋಷದಿಂದ ಅವನು ಮತ್ತೆ ಹೊರಬರುವುದನ್ನು ನಿರೀಕ್ಷಿಸುತ್ತಿದ್ದರು — ನದಿಗಳ ಒಡೆಯನಾದ ಸಮುದ್ರವು ಚಂದ್ರೋದಯವನ್ನು ನಿರೀಕ್ಷಿಸುವಂತೆ. ಈ ಉಪಮಾನವೂ ಸರ್ಗದ ಕೊನೆಯ ಪದವೂ ಮರ್ಮಸ್ಪರ್ಶಿ; ಸಮುದ್ರವು ಚಂದ್ರೋದಯದಿಂದಲೇ ಉಕ್ಕುತ್ತದೆ. ಜನರೂ ಹಾಗೆಯೇ ರಾಮನ ಪುನರಾಗಮನವನ್ನು ನಿರೀಕ್ಷಿಸುತ್ತಿದ್ದಾರೆ; ಆದರೆ ಹೊರಬರಲಿರುವವನು ಅಭಿಷಿಕ್ತನಾದ ಯುವರಾಜನಲ್ಲ, ಜಟೆ–ನಾರುಮಡಿ ಧರಿಸಿದ ವನವಾಸಿ — ಈ ವೈಪರೀತ್ಯವನ್ನೇ ಕವಿ ಈ ಸರ್ಗದ ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಮೌನವಾಗಿ ಇರಿಸಿದ್ದಾನೆ.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्येऽयोध्याकाण्डे सप्तदशः सर्गः॥ १७॥