ಸರ್ಗ
ಸುಮಂತ್ರನು ರಾಮನನ್ನು ಕರೆಯುವುದು ಮತ್ತು ರಾಜಮಾರ್ಗದ ಯಾತ್ರೆ
ಸುಮಂತ್ರನ ಅಂತಃಪುರಪ್ರವೇಶ, ರಾಮನಿಗೆ ರಾಜಸಂದೇಶದ ನಿವೇದನೆ, ಸೀತೆಯ ಆಶೀರ್ವಾದ, ರಥದಲ್ಲಿ ರಾಜಮಾರ್ಗದ ಯಾತ್ರೆ, ಪೌರರ ಹರ್ಷವಚನಗಳು
ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ದಶರಥನು ರಾಮನನ್ನು ಕರೆತರಲು ಸುಮಂತ್ರನನ್ನು ಕಳುಹಿಸಿದನು; ಈ ಸರ್ಗವು ಅವನ ಪ್ರಯಾಣದಿಂದಲೇ ಆರಂಭವಾಗುತ್ತದೆ. ಪುರಾಣವೃತ್ತಾಂತಗಳನ್ನು ಬಲ್ಲ ಆ ಸೂತನು ಜನಸಂದಣಿಯಿಂದ ತುಂಬಿದ್ದ ಅಂತಃಪುರದ ಬಾಗಿಲನ್ನು ದಾಟಿ, ಜನಜಂಗುಳಿಯಿಲ್ಲದ ನಿರ್ಜನವಾದ ಪ್ರಾಕಾರವನ್ನು ತಲುಪಿದನು. ಆ ಪ್ರಾಕಾರವನ್ನು ತರುಣರಾದ ರಕ್ಷಕರು ಕಾಯುತ್ತಿದ್ದರು — ಅವರು ಈಟಿಗಳನ್ನೂ ಬಿಲ್ಲುಗಳನ್ನೂ ಹಿಡಿದಿದ್ದರು, ಹೊಳೆಯುವ ಕುಂಡಲಗಳನ್ನು ಧರಿಸಿದ್ದರು, ಎಚ್ಚರದಿಂದಿದ್ದರು, ಏಕಾಗ್ರರಾಗಿದ್ದರು, ತಮ್ಮ ಒಡೆಯನಲ್ಲಿ ಚೆನ್ನಾಗಿ ಅನುರಕ್ತರಾಗಿದ್ದರು. ಅಲ್ಲಿ ಸುಮಂತ್ರನು ಕಾಷಾಯವಸ್ತ್ರ ಧರಿಸಿದ, ಕೈಯಲ್ಲಿ ಬೆತ್ತ ಹಿಡಿದ, ಚೆನ್ನಾಗಿ ಅಲಂಕರಿಸಿಕೊಂಡ, ಬಾಗಿಲಲ್ಲಿ ಎಚ್ಚರಿಕೆಯಿಂದ ನಿಂತಿದ್ದ ವೃದ್ಧಪುರುಷರನ್ನು ಕಂಡನು; ಅವರು ಅಂತಃಪುರಸ್ತ್ರೀಯರ ಅಧ್ಯಕ್ಷರಾಗಿದ್ದರು. ಇಲ್ಲಿ ಕವಿಯು ಅಂತಃಪುರರಕ್ಷಣೆಯ ಎರಡು ಬಗೆಯ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತಾನೆ — ಹೊರಗೆ ಆಯುಧಧಾರಿಗಳಾದ ತರುಣರು, ಒಳಗೆ ಸಂಯಮಿಗಳಾದ ವೃದ್ಧರು. ಬರುತ್ತಿದ್ದ ಸೂತನನ್ನು ಕಂಡು ರಾಮನಿಗೆ ಪ್ರಿಯವನ್ನು ಮಾಡಲು ಬಯಸಿದ ಅವರೆಲ್ಲರೂ ಥಟ್ಟನೆ ಸಂಭ್ರಮದಿಂದ ಆಸನಗಳಿಂದ ಎದ್ದು ನಿಂತರು. ಅವರ ಈ ತ್ವರೆಯೇ ಸೂಚಿಸುವುದೇನೆಂದರೆ, ರಾಮನಿಗೆ ಪ್ರಿಯವನ್ನು ಮಾಡುವುದು ಅವರ ಸ್ವಾಭಾವಿಕ ಪ್ರವೃತ್ತಿಯಾಗಿತ್ತು, ಆಜ್ಞೆಯಿಂದ ಮಾಡಿದ ಔಪಚಾರಿಕ ಆದರವಲ್ಲ. ಇಲ್ಲಿ ಸುಮಂತ್ರನು ತಾನೇ ಒಳಹೋಗುವುದಿಲ್ಲ, ರಕ್ಷಕರ ಅನುಮತಿಯನ್ನು ಅಪೇಕ್ಷಿಸುತ್ತಾನೆ ಎಂಬುದನ್ನೂ ಗಮನಿಸಬೇಕು. ಅವನು ಮರ್ಯಾದೆಯನ್ನು ಬಲ್ಲ ಸೂತ, ರಾಜನ ಅಂತರಂಗದ ಮಂತ್ರಿ; ಅವನ ಇಂಥ ಸಂಯಮಿತ ನಡವಳಿಕೆಯೇ ಈ ಕಾಂಡದಲ್ಲಿ ಅವನ ಚಾರಿತ್ರ್ಯದ ಮೂಲ.
ವಿನೀತಸ್ವಭಾವದವನೂ ರಾಜಸೇವೆಯಲ್ಲಿ ನಿಪುಣನೂ ಆದ ಆ ಸೂತಪುತ್ರನು ಆ ರಕ್ಷಕರಿಗೆ ಹೇಳಿದನು — ‘ಸುಮಂತ್ರನು ಬಾಗಿಲಲ್ಲಿ ನಿಂತಿದ್ದಾನೆ ಎಂದು ರಾಮನಿಗೆ ಬೇಗನೆ ತಿಳಿಸಿ.’ ಒಡೆಯನಿಗೆ ಪ್ರಿಯವನ್ನು ಮಾಡಲು ಬಯಸಿದ ಅವರು ರಾಮನ ಬಳಿಗೆ ಹೋಗಿ, ಪತ್ನಿಯೊಡನಿದ್ದ ಅವನಿಗೆ ಕೂಡಲೇ ನಿವೇದಿಸಿದರು. ನಿವೇದನೆಯನ್ನು ತಿಳಿದು, ತಂದೆಗೆ ಪ್ರಿಯವನ್ನು ಮಾಡಲು ಬಯಸಿದ ರಾಘವನು ಅಂತರಂಗದವನಾದ ಆ ಸೂತನನ್ನು ಅಲ್ಲಿಗೇ ಕರೆಸಿಕೊಂಡನು. ಇಲ್ಲಿ ರಾಮನು ಸೂತನನ್ನು ಹೊರಗೆ ನಿಲ್ಲಿಸುವುದಿಲ್ಲ, ಅಂತರಂಗದವನೆಂದು ಭಾವಿಸಿ ಸಮೀಪಕ್ಕೇ ಕರೆಯುತ್ತಾನೆ ಎಂಬುದನ್ನು ಗಮನಿಸಬೇಕು. ಒಳಹೊಕ್ಕ ಸುಮಂತ್ರನು ಕುಬೇರನಂತೆ ಕಾಣುತ್ತಿದ್ದ, ಚೆನ್ನಾಗಿ ಅಲಂಕರಿಸಿಕೊಂಡಿದ್ದ ರಾಮನು ಹೊದಿಕೆಯಿಂದ ಕೂಡಿದ ಚಿನ್ನದ ಮಂಚದ ಮೇಲೆ ಕುಳಿತಿರುವುದನ್ನು ಕಂಡನು. ಕುಬೇರನ ಉಪಮಾನದಿಂದ ಕವಿ ಸೂಚಿಸುವುದೇನೆಂದರೆ, ಆಗ ರಾಮನ ಶೋಭೆ ರಾಜಲಕ್ಷ್ಮಿಯ ಪೂರ್ವರೂಪವೇ ಆಗಿತ್ತು; ಚಿನ್ನದ ಮಂಚವು ಮುಂಬರುವ ಅಭಿಷೇಕಕ್ಕೆ ತಕ್ಕ ಪರಿಸರವನ್ನು ರಚಿಸುತ್ತದೆ. ಇದೆಲ್ಲವೂ ಓದುಗನ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಸುಖಸಮೃದ್ಧಿಯ ಚಿತ್ರವನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸುತ್ತದೆ; ಇದರಿಂದ ಮುಂದಿನ ಸರ್ಗಗಳಲ್ಲಿ ದೈವದ ವಿಪರ್ಯಾಸ ಹೆಚ್ಚು ಹೃದಯಸ್ಪರ್ಶಿಯಾಗುತ್ತದೆ. ಅಲ್ಲದೆ ‘ಅಭ್ಯಂತರಮ್’ (ಅಂತರಂಗದವನು) ಎಂಬ ವಿಶೇಷಣದಿಂದ ಸುಮಂತ್ರನು ಹೊರಗಿನ ದೂತನಲ್ಲ, ರಾಜಕುಲದ ಅಂತರಂಗದ ಪುರುಷನಾಗಿದ್ದನು ಎಂದು ತಿಳಿಯುತ್ತದೆ; ಆದ್ದರಿಂದಲೇ ರಾಮನು ಅವನನ್ನು ತಡಮಾಡದೆ ಕರೆಸುತ್ತಾನೆ.
ಶತ್ರುಗಳನ್ನು ತಪಿಸುವ ರಾಮನು ಹಂದಿಯ ರಕ್ತದಂತೆ ಕೆಂಪಾದ, ಶುದ್ಧವಾದ, ಸುಗಂಧಯುಕ್ತವಾದ, ಅತ್ಯಮೂಲ್ಯವಾದ ಚಂದನವನ್ನು ಲೇಪಿಸಿಕೊಂಡಿದ್ದನು. ಪಕ್ಕದಲ್ಲಿ ನಿಂತ ಸೀತೆ ಕೈಯಲ್ಲಿ ಹಿಡಿದ ಚಾಮರದಿಂದ ಅವನಿಗೆ ಗಾಳಿ ಬೀಸುತ್ತಿದ್ದಳು; ಅವಳೊಡನಿದ್ದ ಅವನು ಚಿತ್ತಾನಕ್ಷತ್ರದೊಡನೆ ಕೂಡಿದ ಚಂದ್ರನಂತೆ ಶೋಭಿಸುತ್ತಿದ್ದನು. ಈ ಉಪಮಾನದಿಂದ ಕವಿ ದಂಪತಿಗಳ ಅವಿಚ್ಛಿನ್ನ ಸಹಚರ್ಯವನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತಾನೆ. ತನ್ನ ತೇಜಸ್ಸಿನಿಂದ ಕೂಡಿ, ಬೆಳಗುತ್ತಿರುವ ಸೂರ್ಯನಂತಿದ್ದ, ವರಗಳನ್ನು ನೀಡುವ ರಾಮನಿಗೆ ವಿನಯವನ್ನು ಬಲ್ಲ ಆ ವಂದಿ (ಸೂತ) ವಿನೀತನಾಗಿ ನಮಸ್ಕರಿಸಿದನು. ಆಮೇಲೆ ರಾಜನಿಂದ ಸತ್ಕೃತನಾದ ಸುಮಂತ್ರನು ವಿಹಾರಕ್ಕಾಗಿರುವ ಮಂಚದ ಆಸನದಲ್ಲಿ ಪ್ರಸನ್ನಮುಖನಾಗಿ ಕುಳಿತಿದ್ದ ರಾಜಪುತ್ರನನ್ನು ಕಂಡು ಕೈಮುಗಿದು ಹೀಗೆ ಹೇಳಿದನು — ‘ರಾಮಾ, ನಿನ್ನಿಂದ ಕೌಸಲ್ಯೆ ಸತ್ಪುತ್ರನುಳ್ಳವಳಾಗಿದ್ದಾಳೆ; ಮಹಾರಾಣಿ ಕೈಕೇಯಿಯೊಡನೆ ಕುಳಿತಿರುವ ನಿನ್ನ ತಂದೆ ನಿನ್ನನ್ನು ನೋಡಬಯಸುತ್ತಾನೆ; ಅಲ್ಲಿಗೆ ಹೋಗು, ತಡಮಾಡಬೇಡ.’ ‘ಕೌಸಲ್ಯಾ ಸುಪ್ರಜಾ’ (ಕೌಸಲ್ಯೆ ಸತ್ಪುತ್ರನುಳ್ಳವಳು) ಎಂಬ ಸಂಬೋಧನೆಯಿಂದ ಸೂತನು ರಾಮನ ಶ್ರೇಷ್ಠತೆಯನ್ನೇ ಮೊದಲು ಸ್ತುತಿಸುತ್ತಾನೆ — ಮಗನ ಗುಣಗಳಿಂದಲೇ ತಾಯಿ ಶ್ಲಾಘ್ಯಳಾಗುತ್ತಾಳೆ ಎಂಬುದು ಲೋಕರೀತಿ. ‘ಮಹಿಷ್ಯಾಪಿ ಹಿ ಕೈಕೇಯ್ಯಾ’ (ಮಹಾರಾಣಿ ಕೈಕೇಯಿಯೊಡನೆ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಸೂತನು ರಾಜನು ಒಬ್ಬನೇ ಇರಲಿಲ್ಲ ಎಂದು ಸೂಚಿಸುತ್ತಾನೆ; ಅದೇ ಮಾತು ರಾಮನ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಅಭಿಷೇಕದ ನಿಶ್ಚಯವನ್ನು ಹುಟ್ಟಿಸುತ್ತದೆ. ‘ಮಾ ಚಿರಮ್’ (ತಡಮಾಡಬೇಡ) ಎಂಬ ತ್ವರೆಯ ಮಾತಾದರೋ ಮುಂದಿನ ದುಃಖದ ಸೂಚಕದಂತೆ ತೋರುತ್ತದೆ, ಸೂತನಿಗೆ ಆಗ ಏನೂ ಗೊತ್ತಿಲ್ಲದಿದ್ದರೂ.
ಹೀಗೆ ಹೇಳಲ್ಪಟ್ಟ ಮಹಾಕಾಂತಿಯುಳ್ಳ ನರಸಿಂಹನು (ರಾಮನು) ಅತ್ಯಂತ ಹರ್ಷಗೊಂಡನು; ಆಮೇಲೆ ಸೀತೆಯನ್ನು ಸಮ್ಮಾನಿಸಿ ಹೀಗೆ ಹೇಳಿದನು — ‘ದೇವಿ, ರಾಜನೂ ರಾಣಿಯೂ ಒಟ್ಟಿಗೆ ಸೇರಿ ನನ್ನ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ಅಭಿಷೇಕಕ್ಕೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದ ಏನನ್ನೋ ನಿಶ್ಚಯವಾಗಿ ಆಲೋಚಿಸುತ್ತಿದ್ದಾರೆ. ಅತ್ಯಂತ ಉದಾರಳೂ ಕಪ್ಪುಕಣ್ಣಿನವಳೂ ನನಗೆ ಪ್ರಿಯವನ್ನು ಬಯಸುವವಳೂ ಆದ ಅವಳು ರಾಜನ ಅಭಿಪ್ರಾಯವನ್ನು ಅರಿತು ನನಗಾಗಿ ರಾಜನನ್ನು ಪ್ರೇರಿಸುತ್ತಿದ್ದಾಳೆ. ಕೇಕಯರಾಜನ ಮಗಳಾದ ನನ್ನ ಆ ತಾಯಿ ಹರ್ಷಗೊಂಡು ಮಹಾರಾಜನ ಹಿತವನ್ನು ಬಯಸಿ ಅವನನ್ನು ಅನುಸರಿಸುತ್ತಾಳೆ, ನನ್ನ ಹಿತವನ್ನೂ ಬಯಸುತ್ತಾಳೆ. ಅದೃಷ್ಟವಶಾತ್ ಮಹಾರಾಜನು ತನ್ನ ಪ್ರಿಯ ಮಹಾರಾಣಿಯೊಡನಿದ್ದಾನೆ, ನನ್ನ ಹಿತವನ್ನು ಸಾಧಿಸುವ ಸುಮಂತ್ರನನ್ನು ದೂತನಾಗಿ ಕಳುಹಿಸಿದ್ದಾನೆ.’ ಇಲ್ಲಿ ರಾಮನ ನಿರ್ಮಲ ಮನಸ್ಸು ಪ್ರಕಟವಾಗುತ್ತದೆ — ಯಾವ ಕೈಕೇಯಿಯನ್ನು ಅವನು ‘ತಾಯಿ’, ‘ನನ್ನ ಹಿತವನ್ನು ಬಯಸುವವಳು’ ಎಂದು ಭಾವಿಸುತ್ತಾನೋ, ಅವಳೇ ಅವನ ವನವಾಸವನ್ನು ಬೇಡುವಳು. ಉತ್ತರಸರ್ಗದ ಆಘಾತ ಇನ್ನಷ್ಟು ತೀವ್ರವಾಗಲೆಂದು ಕವಿ ಈ ವೈಪರೀತ್ಯವನ್ನು ಮೊದಲೇ ಸ್ಥಾಪಿಸುತ್ತಾನೆ. ರಾಮನು ಕೈಕೇಯಿಯನ್ನು ಸವತಿತಾಯಿಯ ಭಾವದಿಂದ ನೋಡುವುದಿಲ್ಲ; ‘ತಾಯಿ’ ಎಂದೇ ಅವಳನ್ನು ಕರೆಯುತ್ತಾನೆ, ಅವಳ ಹಿತಾಕಾಂಕ್ಷೆಯನ್ನು ಅನುಮೋದಿಸುತ್ತಾನೆ. ಇದೇ ಅವನ ಆರ್ಜವದ (ಋಜುತ್ವದ) ಪರೀಕ್ಷೆ; ಅದು ಹದಿನೆಂಟನೆಯ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಪೂರ್ಣವಾಗಿ ಪ್ರಕಟವಾಗುವುದು. ‘ದಿಷ್ಟ್ಯಾ’ (ಅದೃಷ್ಟವಶಾತ್) ಎಂಬ ಹರ್ಷವಚನದಿಂದ ಅವನು ದೈವವನ್ನೇ ಅನುಕೂಲವೆಂದು ಭಾವಿಸುತ್ತಾನೆ — ಅದೇ ದೈವ ವಾಸ್ತವವಾಗಿ ಪ್ರತಿಕೂಲವಾಗಿತ್ತು ಎಂಬುದು ಕಾವ್ಯದ ವಿಡಂಬನೆ.
ರಾಮನು ಊಹಿಸುತ್ತಾನೆ — ‘ಅಲ್ಲಿ ಎಂಥ ಸಭೆಯಿದೆಯೋ ಅಂಥದೇ ದೂತನು ಬಂದಿದ್ದಾನೆ; ಆದ್ದರಿಂದ ರಾಜನು ನಿಶ್ಚಯವಾಗಿ ಇಂದೇ ನನ್ನನ್ನು ಯೌವರಾಜ್ಯದಲ್ಲಿ ಅಭಿಷೇಕಿಸುವನು. ಸರಿ, ಇಲ್ಲಿಂದ ಬೇಗನೆ ಹೋಗಿ ಮಹೀಪತಿಯನ್ನು ಕಾಣುತ್ತೇನೆ. ನೀನು ಪರಿವಾರದೊಡನೆ ಸುಖವಾಗಿರು, ಆನಂದಿಸು.’ ಇದರಿಂದ ತಿಳಿಯುವುದೇನೆಂದರೆ, ರಾಮನು ತಾನಾಗಿ ರಾಜ್ಯವನ್ನು ಬಯಸುವುದಿಲ್ಲ, ಸಭೆಯ ಮತ್ತು ದೂತನ ಗೌರವದಿಂದಲೇ ಅಭಿಷೇಕವನ್ನು ಊಹಿಸುತ್ತಾನೆ; ಸೀತೆಯನ್ನೂ ಅವನು ಜೊತೆಗೆ ಕರೆದೊಯ್ಯುವುದಿಲ್ಲ, ಸುಖವಾಗಿರಲು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ. ಪತಿಯಿಂದ ಹಾಗೆ ಸಮ್ಮಾನಿತಳಾದ ಕಪ್ಪುಕಣ್ಣಿನ ಸೀತೆ ಮಂಗಳಗಳನ್ನು ಹಾರೈಸುತ್ತ ಪತಿಯನ್ನು ಬಾಗಿಲವರೆಗೆ ಹಿಂಬಾಲಿಸಿದಳು. ‘ಆದ್ವಾರಮ್’ (ಬಾಗಿಲವರೆಗೆ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಕವಿ ಸೂಚಿಸುವುದೇನೆಂದರೆ, ಅವಳು ಮನೆಯ ಎಲ್ಲೆಯನ್ನು ದಾಟಲಿಲ್ಲ — ಇದೇ ಆ ಕಾಲದ ಮರ್ಯಾದೆ. ಅಲ್ಲದೆ ‘ಪತಿಸಮ್ಮಾನಿತಾ’ (ಪತಿಯಿಂದ ಸಮ್ಮಾನಿತಳಾದ) ಎಂಬ ವಿಶೇಷಣದಿಂದ ಸೀತೆ ತಾನಾಗಿ ಹಿಂಬಾಲಿಸುತ್ತಿಲ್ಲ, ಪತಿಯಿಂದ ಸಮ್ಮಾನಿತಳಾಗಿ ಹಿಂಬಾಲಿಸುತ್ತಾಳೆ ಎಂದು ತಿಳಿಯುತ್ತದೆ; ದಾಂಪತ್ಯದ ಈ ಪರಸ್ಪರತೆ ವಾಲ್ಮೀಕಿಗೆ ಪ್ರಿಯವಾದ ಅಂಶ. ‘ಸುಖಮಾಸ್ಸ್ವ ರಮಸ್ವ ಚ’ (ಸುಖವಾಗಿರು, ಆನಂದಿಸು) ಎಂಬ ರಾಮನ ಮಾತು, ಅವನು ಆಗ ವಿಯೋಗದ ಲೇಶವನ್ನೂ ಶಂಕಿಸುತ್ತಿರಲಿಲ್ಲ ಎಂಬುದನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ.
ಆಗ ಸೀತೆ ಆಶೀರ್ವಾದವನ್ನು ನುಡಿದಳು — ‘ಲೋಕಸೃಷ್ಟಿಕರ್ತನಾದ ಬ್ರಹ್ಮನು ಇಂದ್ರನಿಗೆ ಮಾಡಿದಂತೆ, ದ್ವಿಜರು ಸೇವಿಸುವ ರಾಜ್ಯವನ್ನೂ ರಾಜಸೂಯದ ಅಭಿಷೇಕವನ್ನೂ ರಾಜನು ನಿನಗೆ ಮಾಡಲಿ. ದೀಕ್ಷಿತನಾಗಿ, ವ್ರತಸಂಪನ್ನನಾಗಿ, ಶುಚಿಯಾಗಿ, ಶ್ರೇಷ್ಠ ಮೃಗಚರ್ಮವನ್ನು ಧರಿಸಿ, ಕೈಯಲ್ಲಿ ಜಿಂಕೆಯ ಕೊಂಬನ್ನು ಹಿಡಿದಿರುವ ನಿನ್ನನ್ನು ನೋಡುತ್ತ ನಾನು ನಿನ್ನನ್ನು ಸೇವಿಸುವೆನು. ಪೂರ್ವದಿಕ್ಕಿನಲ್ಲಿ ವಜ್ರಧಾರಿಯಾದ ಇಂದ್ರನೂ, ದಕ್ಷಿಣದಲ್ಲಿ ಯಮನೂ, ಪಶ್ಚಿಮದಿಕ್ಕಿನಲ್ಲಿ ವರುಣನೂ, ಉತ್ತರದಲ್ಲಿ ಕುಬೇರನೂ ನಿನ್ನನ್ನು ರಕ್ಷಿಸಲಿ.’ ಈ ಆಶೀರ್ವಾದ ಎರಡು ಬಗೆಯದು — ಒಂದು ಯೌವರಾಜ್ಯದ ಆಚೆಗೆ ರಾಜಸೂಯಯಜ್ಞವನ್ನೂ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯವನ್ನೂ ಪ್ರಾರ್ಥಿಸುತ್ತದೆ, ಇನ್ನೊಂದು ದಿಕ್ಪಾಲಕರಿಂದ ರಕ್ಷಣೆಯನ್ನು ಬೇಡುತ್ತದೆ. ಈ ಆಶೀರ್ವಚನ ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಆವೃತ್ತಿಯಲ್ಲಿ ಇಲ್ಲ; ವಲ್ಗೇಟ್ (ಪ್ರಚಲಿತ ಪಾಠ) ಪರಂಪರೆಯಲ್ಲಿ ಮಾತ್ರ ಸೀತೆಯ ವಾತ್ಸಲ್ಯ ವಿಸ್ತಾರವಾಗಿ ನಿರೂಪಿತವಾಗಿದೆ. ಇಲ್ಲಿ ಪತ್ನಿಯು ಕೇವಲ ಪತಿಯನ್ನು ಅನುಸರಿಸುತ್ತಿಲ್ಲ, ಅವನ ಭವಿಷ್ಯಕ್ಕಾಗಿ ದಿಕ್ಪಾಲಕರನ್ನೂ ಪ್ರಾರ್ಥಿಸುತ್ತಾಳೆ. ‘ಲೋಕಕೃತ್ ವಾಸವಸ್ಯೇವ’ (ಲೋಕಕರ್ತನು ಇಂದ್ರನಿಗೆ ಮಾಡಿದಂತೆ) ಎಂಬ ಉಪಮಾನದಿಂದ ಸೀತೆ ರಾಮನನ್ನು ದೇವರಾಜನಿಗೆ ಸಮಾನನೆಂದೂ ದಶರಥನನ್ನು ಬ್ರಹ್ಮನಿಗೆ ಸಮಾನನೆಂದೂ ಭಾವಿಸುತ್ತಾಳೆ. ‘ಕುರಂಗಶೃಂಗಪಾಣಿಮ್’ (ಕೈಯಲ್ಲಿ ಜಿಂಕೆಯ ಕೊಂಬು ಹಿಡಿದವನು) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಅವಳು ದೀಕ್ಷಿತನ ಯಜ್ಞವೇಷವನ್ನೇ ನೆನೆಯುತ್ತಾಳೆ — ಮೃಗಚರ್ಮ, ಮೃಗಶೃಂಗ, ಶೌಚ. ವಿಡಂಬನೆಯೆಂದರೆ, ಸ್ವಲ್ಪ ಹೊತ್ತಿನಲ್ಲೇ ರಾಮನು ಮೃಗಚರ್ಮವನ್ನು ಧರಿಸುವನು, ಆದರೆ ಯಜ್ಞದೀಕ್ಷೆಯಲ್ಲಲ್ಲ, ವನವಾಸದಲ್ಲಿ.
ಆಮೇಲೆ ಮಂಗಳಕೌತುಕಗಳನ್ನು ಮಾಡಿಕೊಂಡ ರಾಮನು ಸೀತೆಯ ಅನುಮತಿ ಪಡೆದು ಸುಮಂತ್ರನೊಡನೆ ಭವನದಿಂದ ಹೊರಟನು. ಬೆಟ್ಟದ ಗುಹೆಯಲ್ಲಿ ಮಲಗಿರುವ ಸಿಂಹವು ಪರ್ವತದಿಂದ ಹೊರಬರುವಂತೆ ಅವನು ಭವನದಿಂದ ಹೊರಬಂದು, ಬಾಗಿಲಲ್ಲಿ ತಲೆಬಾಗಿ ಕೈಮುಗಿದು ನಿಂತಿದ್ದ ಲಕ್ಷ್ಮಣನನ್ನು ಕಂಡನು. ಸಿಂಹದ ಉಪಮಾನದಿಂದ ಕವಿ ಅವನ ನಿರ್ಭಯತೆಯನ್ನೂ ಗಾಂಭೀರ್ಯವನ್ನೂ ಸೂಚಿಸುತ್ತಾನೆ; ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ವಿನಮ್ರತೆ ಅವನ ನಿತ್ಯ ಸೇವಾಶೀಲತೆಯನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ. ಆಮೇಲೆ ನಡುವಿನ ಪ್ರಾಕಾರದಲ್ಲಿ ಅವನು ಸ್ನೇಹಿತರನ್ನು ಸೇರಿದನು; ಎಲ್ಲ ಯಾಚಕರನ್ನೂ ಕಂಡು, ಅವರನ್ನು ಭೇಟಿಯಾಗಿ ಅಭಿನಂದಿಸಿ, ಪುರುಷವ್ಯಾಘ್ರನಾದ ಆ ರಾಜನಂದನನು ಅಗ್ನಿಯಂತೆ ಹೊಳೆಯುತ್ತಿದ್ದ, ಹುಲಿಚರ್ಮದಿಂದ ಹೊದಿಸಲ್ಪಟ್ಟ, ಶೋಭಾಯಮಾನವಾದ ಶ್ರೇಷ್ಠ ರಥವನ್ನು ಏರಿದನು. ‘ಸರ್ವಾನ್ ಅರ್ಥಿನಃ ಪ್ರತಿನಂದ್ಯ’ (ಎಲ್ಲ ಯಾಚಕರನ್ನೂ ಅಭಿನಂದಿಸಿ) ಎಂಬ ಪದಗಳಿಂದ ಕವಿ ಸೂಚಿಸುವುದೇನೆಂದರೆ, ಅಭಿಷೇಕದ ಅವಸರದಲ್ಲೂ ರಾಮನು ಯಾಚಕರನ್ನು ಉಪೇಕ್ಷಿಸುವುದಿಲ್ಲ — ಇದೇ ಅವನ ಪ್ರಜಾವಾತ್ಸಲ್ಯ. ‘ಮಧ್ಯಮಕಕ್ಷ್ಯಾಯಾಮ್’ (ನಡುವಿನ ಪ್ರಾಕಾರದಲ್ಲಿ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ರಾಜಭವನದ ಹಂತಗಳು ಸೂಚಿತವಾಗಿವೆ; ಹೊರಗಿನ ಪ್ರಾಕಾರಗಳಲ್ಲಿ ರಕ್ಷಕರು, ನಡುವಿನದರಲ್ಲಿ ಸ್ನೇಹಿತರು, ಒಳಗೆ ದಂಪತಿಗಳು. ರಥದ ‘ಪಾವಕಸಂಕಾಶಮ್’ (ಅಗ್ನಿಯಂತೆ ಹೊಳೆಯುವ) ಎಂಬ ವಿಶೇಷಣ ತೇಜಸ್ಸಿನ ಸೂಚಕ, ‘ವೈಯಾಘ್ರಮ್’ (ಹುಲಿಚರ್ಮದ) ಎಂಬುದು ಕ್ಷಾತ್ರದ ಸೂಚಕ; ಎರಡರಿಂದಲೂ ರಾಜಪುತ್ರನ ಯೋಗ್ಯತೆ ತೋರಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ.
ಆ ರಥವು ಮೇಘದಂತೆ ಗುಡುಗುತ್ತಿತ್ತು, ವಿಶಾಲವಾಗಿತ್ತು, ಮಣಿ–ಸುವರ್ಣಗಳಿಂದ ಅಲಂಕೃತವಾಗಿತ್ತು; ಕಾಂತಿಯಲ್ಲಿ ಮೇರುವಿನಂತೆ ಬೆಳಗುತ್ತ ಅದು ಜನರ ಕಣ್ಣುಗಳನ್ನು ಕದಿಯುವಂತಿತ್ತು. ಅದಕ್ಕೆ ಆನೆಮರಿಗಳಂತಿದ್ದ ಶ್ರೇಷ್ಠ ಕುದುರೆಗಳನ್ನು ಹೂಡಲಾಗಿತ್ತು. ಸಹಸ್ರಾಕ್ಷನಾದ ಇಂದ್ರನು ಹಸಿರುಕುದುರೆಗಳನ್ನು ಹೂಡಿದ ವೇಗದ ರಥವನ್ನು ಏರುವಂತೆ, ಶೋಭೆಯಿಂದ ಜ್ವಲಿಸುತ್ತಿದ್ದ ರಾಘವನು ಆ ರಥವನ್ನೇರಿ ವೇಗವಾಗಿ ಹೊರಟನು. ಆಕಾಶದಲ್ಲಿ ಗುಡುಗುವ ಮೇಘದಂತೆ ದಿಕ್ಕುಗಳನ್ನು ಮೊಳಗಿಸುತ್ತ, ಮಹಾಮೇಘದಿಂದ ಹೊರಬರುವ ಚಂದ್ರನಂತೆ ಶೋಭಾಯಮಾನನಾಗಿ ಅವನು ಭವನದಿಂದ ಹೊರಟನು. ರಾಘವನ ತಮ್ಮನಾದ ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ಕೈಯಲ್ಲಿ ಚಿತ್ರವಿಚಿತ್ರವಾದ ಚಾಮರವನ್ನು ಹಿಡಿದು ಹಿಂದೆ ರಥದಲ್ಲಿ ಕುಳಿತು ಅಣ್ಣನನ್ನು ಕಾಪಾಡುತ್ತಿದ್ದನು. ಆಮೇಲೆ ಹೊರಬರುತ್ತಿದ್ದ ಜನಸಾಗರದ ತುಮುಲವಾದ ಹಲಹಲಾ ಶಬ್ದ ಸುತ್ತಲೂ ಉಂಟಾಯಿತು. ಇಲ್ಲಿ ಮೂರು ಧ್ವನಿಗಳು ಸೇರಿವೆ — ರಥದ ಘರ್ಘರ, ಮೇಘದಂತಹ ಪ್ರತಿಧ್ವನಿ, ಜನಸಾಗರದ ಹಲಹಲಾ. ಹೀಗೆ ಕವಿ ದೃಶ್ಯವನ್ನು ಶ್ರವ್ಯದೊಡನೆ ಜೋಡಿಸುತ್ತಾನೆ. ‘ಮಹಾಭ್ರಾದಿವ ಚಂದ್ರಮಾಃ’ (ಮಹಾಮೇಘದಿಂದ ಹೊರಬರುವ ಚಂದ್ರನಂತೆ) ಎಂಬ ಉಪಮಾನದಿಂದ ಹೊರಡುವಿಕೆಯ ಸೌಮ್ಯತೆ, ‘ಪರ್ಜನ್ಯ ಇವ’ (ಮೇಘದಂತೆ) ಎಂಬುದರಿಂದ ಅದರ ಗಾಂಭೀರ್ಯ ಸೂಚಿತವಾಗಿವೆ; ಎರಡು ಉಪಮಾನಗಳಿಂದ ರಾಮನ ಎರಡು ಬಗೆಯ ರೂಪ — ಸೌಮ್ಯ ಮತ್ತು ತೇಜಸ್ವಿ — ಒಂದೆಡೆ ತೋರಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ. ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ಹಿಂದೆ ಇರುವುದು ಅವನ ನಿತ್ಯ ಅನುಗಮನಶೀಲತೆಯನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ; ಅವನು ಪಕ್ಕದಲ್ಲಾಗಲಿ ಮುಂದಾಗಲಿ ಇಲ್ಲ, ರಕ್ಷಣೆಗೆ ಯೋಗ್ಯವಾದ ಹಿಂಭಾಗದಲ್ಲಿ ನಿಲ್ಲುತ್ತಾನೆ.
ಹೊರಡುತ್ತಿದ್ದ ಅವನ ಹಿಂದೆ ಬೆಟ್ಟಗಳಂತಿದ್ದ ಮುಖ್ಯ ಆನೆಗಳೂ ಶ್ರೇಷ್ಠ ಕುದುರೆಗಳೂ ನೂರಾರು ಸಾವಿರಾರು ಸಂಖ್ಯೆಯಲ್ಲಿ ರಾಮನನ್ನು ಹಿಂಬಾಲಿಸಿದವು. ಮುಂದೆ ಚಂದನ–ಅಗರುಗಳಿಂದ ಅಲಂಕೃತರಾದ, ಸನ್ನದ್ಧರಾದ, ಖಡ್ಗ–ಬಿಲ್ಲುಗಳನ್ನು ಹಿಡಿದ, ಶುಭವನ್ನು ಹಾರೈಸುತ್ತಿದ್ದ ಶೂರರಾದ ಜನರು ಸಾಗಿದರು. ಆಮೇಲೆ ದಾರಿಯಲ್ಲಿ ವಾದ್ಯಗಳ ಶಬ್ದಗಳೂ ವಂದಿಗಳ ಸ್ತುತಿಶಬ್ದಗಳೂ ಶೂರರ ಸಿಂಹನಾದಗಳೂ ಕೇಳಿಬಂದವು. ಉಪ್ಪರಿಗೆಗಳ ಕಿಟಕಿಗಳಲ್ಲಿ ನಿಂತಿದ್ದ, ಸುತ್ತಲೂ ಅಲಂಕೃತರಾಗಿದ್ದ ಸ್ತ್ರೀಯರು ಸುಂದರವಾದ ಹೂವಿನ ರಾಶಿಗಳನ್ನು ಎರಚುತ್ತಿರಲು, ಶತ್ರುಗಳನ್ನು ದಮಿಸುವ ಅವನು ಮುಂದೆ ಸಾಗಿದನು. ಎಲ್ಲ ಅಂಗಗಳಲ್ಲೂ ನಿರ್ದೋಷರಾದ ಆ ಯುವತಿಯರು ರಾಮನನ್ನು ಸಂತೋಷಪಡಿಸುವ ಆಸೆಯಿಂದ ಅವನ ಮೇಲೆ ಹೂವುಗಳನ್ನು ಸುರಿಸಿದರು. ಹೀಗೆ ಯಾತ್ರೆ ನಾಲ್ಕು ಅಂಗಗಳಿಂದ ಪೂರ್ಣವಾಗಿದೆ — ಆನೆ–ಕುದುರೆಗಳ ಬಲ, ಆಯುಧಧಾರಿಗಳಾದ ಶೂರರು, ವಾದ್ಯ–ವಂದಿಗಳ ಘೋಷ, ಪ್ರಾಸಾದಗಳಲ್ಲಿದ್ದ ನಾರಿಯರ ಪುಷ್ಪವೃಷ್ಟಿ. ಇದೆಲ್ಲವೂ ಪುರಜನರ ಸಹಜ ಉತ್ಸಾಹವನ್ನೇ ಪ್ರಕಟಿಸುತ್ತದೆ, ರಾಜನ ಆದೇಶವನ್ನಲ್ಲ. ಆನೆಗಳು ಬೆಟ್ಟಗಳಂತೆ, ಕುದುರೆಗಳು ಶ್ರೇಷ್ಠವಾದವು, ಪುರುಷರು ಸನ್ನದ್ಧರು — ಹೀಗೆ ಬಲದ ಸಮೃದ್ಧಿ ತೋರಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ; ಆದರೆ ಅವರ ಕೈಗಳಲ್ಲಿ ಆಯುಧಗಳಿದ್ದರೂ ಅವರು ‘ಆಶಂಸವಃ’ (ಶುಭ ಹಾರೈಸುವವರು) ಮಾತ್ರ, ಯೋಧರಲ್ಲ. ಇದರಿಂದ ಈ ಯಾತ್ರೆ ಉತ್ಸವದ್ದು, ಯುದ್ಧದ್ದಲ್ಲ ಎಂದು ತಿಳಿಯುತ್ತದೆ. ಸ್ತ್ರೀಯರ ಪುಷ್ಪವೃಷ್ಟಿ ನಾಗರಿಕರ ಪ್ರೀತಿಯ ಅತ್ಯಂತ ಸೂಕ್ಷ್ಮ ರೂಪ — ಅವರು ಮಾತಿನಿಂದ ಸ್ತುತಿಸುವುದಿಲ್ಲ, ಹೂವುಗಳಿಂದಲೇ ತಮ್ಮನ್ನು ನಿವೇದಿಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾರೆ.
ಉಪ್ಪರಿಗೆಗಳಲ್ಲಿದ್ದವರೂ ನೆಲದ ಮೇಲಿದ್ದವರೂ ಆದ ಆ ಸ್ತ್ರೀಯರು ಶ್ರೇಷ್ಠವಾದ ಮಾತುಗಳಿಂದ ರಾಮನನ್ನು ವಂದಿಸಿದರು — ‘ತಾಯಿಯನ್ನು ಆನಂದಪಡಿಸುವವನೇ, ಯಾತ್ರೆ ಸಿದ್ಧಿಸಿ ಪಿತ್ರಾರ್ಜಿತ ರಾಜ್ಯವನ್ನು ಸಮೀಪಿಸುತ್ತಿರುವ ನಿನ್ನನ್ನು ನೋಡಿ ನಿನ್ನ ತಾಯಿ ಕೌಸಲ್ಯೆ ನಿಶ್ಚಯವಾಗಿ ಆನಂದಿಸುತ್ತಿದ್ದಾಳೆ.’ ಆ ನಾರಿಯರು ರಾಮನ ಹೃದಯಪ್ರಿಯೆಯಾದ ಸೀತೆಯನ್ನು ಎಲ್ಲ ಸೌಭಾಗ್ಯವತಿಯರಲ್ಲೂ ಶ್ರೇಷ್ಠ ಸೌಭಾಗ್ಯವತಿಯೆಂದು ಭಾವಿಸಿದರು — ‘ಆ ದೇವಿ ಹಿಂದೆ ನಿಶ್ಚಯವಾಗಿ ಮಹಾ ತಪಸ್ಸನ್ನು ಚೆನ್ನಾಗಿ ಆಚರಿಸಿರಬೇಕು; ಆದ್ದರಿಂದಲೇ ಚಂದ್ರನೊಡನೆ ರೋಹಿಣಿಯಂತೆ ಅವಳು ರಾಮನ ಸಂಗವನ್ನು ಪಡೆದಿದ್ದಾಳೆ.’ ಹೀಗೆ ಪ್ರಾಸಾದಶಿಖರಗಳಲ್ಲಿ ಯುವತಿಯರು ನುಡಿದ ಪ್ರಿಯವಾದ ಮಾತುಗಳನ್ನು ರಾಜಮಾರ್ಗದಲ್ಲಿದ್ದ ನರೋತ್ತಮನು ಕೇಳಿದನು. ಇಲ್ಲಿ ನಾರಿಯರು ಮೊದಲು ತಾಯಿಯನ್ನು ನೆನೆಯುತ್ತಾರೆ, ಆಮೇಲೆ ಪತ್ನಿಯನ್ನು ಎಂಬುದನ್ನು ಗಮನಿಸಬೇಕು — ರಾಮನ ಸೌಭಾಗ್ಯವನ್ನು ಅವರು ಈ ಎರಡು ಸಂಬಂಧಗಳಿಂದಲೇ ಅಳೆಯುತ್ತಾರೆ. ಈ ನಲವತ್ತೆರಡನೆಯ ಶ್ಲೋಕ ಮೂರು ಅರ್ಧಗಳಿಂದ ರಚಿತವಾದ ಆರು ಪಾದಗಳ ಶ್ಲೋಕ; ಮುದ್ರಿತ ಪ್ರತಿಯಲ್ಲಿ ಮೂರೂ ಅರ್ಧಗಳು ಒಂದೇ ಅಂಕದಲ್ಲಿ (42) ಮುಗಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿವೆ. ಭಾವದೃಷ್ಟಿಯಿಂದಲೂ ಇದು ಉಚಿತ — ಒಂದೇ ವಾಕ್ಯದಲ್ಲಿ ಸ್ತ್ರೀಯರ ಮಾತೂ ಅದನ್ನು ರಾಮನು ಕೇಳಿದ್ದೂ ಎರಡೂ ನಿರೂಪಿತವಾಗಿವೆ. ‘ರೋಹಿಣೀವ ಶಶಾಂಕೇನ’ (ಚಂದ್ರನೊಡನೆ ರೋಹಿಣಿಯಂತೆ) ಎಂಬ ಉಪಮಾನ ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಸ್ಮರಣೀಯ; ಏಕೆಂದರೆ ರೋಹಿಣಿ ಚಂದ್ರನ ಅತ್ಯಂತ ಪ್ರಿಯ ಪತ್ನಿ; ಅದರಿಂದ ಸೀತೆಯ ಅಸಾಧಾರಣ ಸೌಭಾಗ್ಯ ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ.
ಅಲ್ಲಿ ಸೇರಿದ್ದ ಜನರು ತಮ್ಮ ತಮ್ಮ ಸಂಬಂಧದಿಂದ ಆಡುತ್ತಿದ್ದ ವಿವಿಧ ಮಾತುಗಳನ್ನೂ, ಹರ್ಷಗೊಂಡ ಪುರಜನರ ಮಾತುಕತೆಗಳನ್ನೂ ರಾಘವನು ಕೇಳಿದನು. ಅವರು ಹೇಳುತ್ತಿದ್ದರು — ‘ಈ ರಾಘವನು ಇಂದು ರಾಜ್ಯಶ್ರೀಯನ್ನು ಪಡೆಯುತ್ತಾನೆ; ರಾಜನ ಅನುಗ್ರಹದಿಂದ ವಿಪುಲ ಸಂಪತ್ತನ್ನು ಪಡೆಯಲಿದ್ದಾನೆ. ಇವನೇ ನಮ್ಮ ಶಾಸಕನಾಗುವುದರಿಂದ ನಮ್ಮ ಎಲ್ಲ ಬಯಕೆಗಳೂ ಸಮೃದ್ಧವಾಗಿ ಈಡೇರಿದಂತೆ. ಇವನು ಈ ರಾಷ್ಟ್ರವನ್ನು ಬಹುಕಾಲ ಆಳುವನಾದರೆ ಅದು ಈ ಜನರಿಗೆ ಮಹಾ ಲಾಭ; ಇವನು ಮನುಜಾಧಿಪನಾಗಿರುವಾಗ ಯಾರೂ ಎಂದೂ ಯಾವ ಅಪ್ರಿಯವನ್ನೂ ಕಾಣರು, ದುಃಖವನ್ನೂ ಕಾಣರು.’ ಈ ಮೂರು ಶ್ಲೋಕಗಳು ಉಪಜಾತಿ ವೃತ್ತದಲ್ಲಿ ರಚಿತವಾಗಿವೆ; ಅನುಷ್ಟುಭ್ ಛಂದಸ್ಸನ್ನು ಬಿಡುವ ಮೂಲಕ ಕವಿ ಜನರ ಮಾತಿನ ಹರ್ಷೋಚ್ಛ್ವಾಸವನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತಾನೆ. ‘ಆತ್ಮಾಧಿಕಾರಾ ವಾಚಃ’ (ತಮ್ಮ ತಮ್ಮ ಸಂಬಂಧದ ಮಾತುಗಳು) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಜನರು ರಾಮನ ಅಭಿಷೇಕವನ್ನು ತಮ್ಮದೇ ಲಾಭವೆಂದು ಭಾವಿಸುತ್ತಾರೆ ಎಂದು ತಿಳಿಯುತ್ತದೆ. ರಾಜನು ಪ್ರಜೆಗಳ ಕ್ಷೇಮಕ್ಕೆ ನಿಮಿತ್ತ; ಆದ್ದರಿಂದ ಅವರ ಹರ್ಷ ಪರರಿಗಾಗಿ ಮಾತ್ರವಲ್ಲ, ಸ್ವಾರ್ಥದಿಂದ ಕೂಡಿದ್ದರೂ ಧರ್ಮಸಮ್ಮತವೇ. ‘ಚಿರಾಯ’ (ಬಹುಕಾಲ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ದೀರ್ಘಕಾಲದ ರಾಜ್ಯವನ್ನು ಹಾರೈಸಲಾಗಿದೆ — ಈ ಆಶೆಯಾದರೋ ನಾಳೆಯೇ ಭಗ್ನವಾಗಲಿದೆ. ಹೀಗೆ ಕವಿ ಜನರ ಮಾತುಗಳಿಂದಲೇ ಮುಂಬರುವ ವಿಪರ್ಯಾಸಕ್ಕೆ ಹಿನ್ನೆಲೆಯನ್ನು ರಚಿಸುತ್ತಾನೆ.
ಕೆನೆಯುತ್ತಿದ್ದ ಕುದುರೆಗಳಿಂದಲೂ ಆನೆಗಳಿಂದಲೂ, ಮುಂದೆ ಸಾಗುತ್ತಿದ್ದ ಸ್ವಸ್ತಿವಾಚಕರು, ಸೂತರು, ಮಾಗಧರಿಂದಲೂ ಗೌರವಿಸಲ್ಪಡುತ್ತ, ಶ್ರೇಷ್ಠ ವಾದಕರಿಂದ ಸ್ತುತಿಸಲ್ಪಡುತ್ತ ಅವನು ಕುಬೇರನಂತೆ ಸಾಗಿದನು. ಆಮೇಲೆ ರಾಮನು ಹೆಣ್ಣಾನೆ, ಗಂಡಾನೆ, ರಥ, ಕುದುರೆಗಳಿಂದ ತುಂಬಿದ, ಮಹಾ ಜನಸಾಗರದಿಂದ ತುಂಬಿದ ಚೌಕಗಳುಳ್ಳ, ಹೇರಳ ರತ್ನಗಳುಳ್ಳ, ಬಹು ಸರಕುಗಳ ಸಂಗ್ರಹವುಳ್ಳ, ನಿರ್ಮಲವಾದ ಮಹಾಮಾರ್ಗವನ್ನು ಕಂಡನು. ಈ ದರ್ಶನದೊಂದಿಗೆ ಸರ್ಗ ಮುಗಿಯುತ್ತದೆ; ಮುಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಅದೇ ರಾಜಮಾರ್ಗದ ವಿಸ್ತೃತ ವರ್ಣನೆಯೂ ಪೌರರ ಆಶೀರ್ವಚನಗಳೂ ಬರುತ್ತವೆ. ಕುಬೇರನ ಉಪಮಾನ ಇಲ್ಲಿ ಮತ್ತೆ ಬಂದಿದೆ — ಸರ್ಗದ ಆರಂಭದಲ್ಲಿ ರಾಮನು ಕುಬೇರನಂತೆ ಕುಳಿತಿರುವುದು ಕಾಣಿಸಿತು, ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಕುಬೇರನಂತೆ ಯಾತ್ರೆ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ; ಹೀಗೆ ಕವಿ ಒಂದು ವೃತ್ತವನ್ನು ರಚಿಸುತ್ತಾನೆ. ‘ವಿಮಲಮ್’ (ನಿರ್ಮಲವಾದ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಮಾರ್ಗದ ಶುದ್ಧಿ, ‘ಪ್ರಭೂತರತ್ನಮ್’ (ಹೇರಳ ರತ್ನಗಳುಳ್ಳ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ನಗರದ ಸಮೃದ್ಧಿ ಸೂಚಿತವಾಗಿವೆ. ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಆವೃತ್ತಿಯಲ್ಲಿ ಇಲ್ಲಿ ‘ರುಚಿರಮ್’ (ಸುಂದರವಾದ) ಎಂಬ ಪಾಠವಿದೆ, ಗೀತಾಪ್ರೆಸ್ ಮುದ್ರಣದಲ್ಲಾದರೋ ‘ವಿಮಲಮ್’; ಹಿಂದಿ ಭಾಷ್ಯವೂ ‘ಬಹಳ ಸ್ವಚ್ಛವಾದ’ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತ ಮುದ್ರಣದ ಪಾಠವನ್ನೇ ಸಮರ್ಥಿಸುತ್ತದೆ. ಹೀಗೆ ಹದಿನಾರನೆಯ ಸರ್ಗವು ರಾಮನ ಅಭಿಷೇಕಯಾತ್ರೆಯ ಉತ್ಸವಮಯ ಚಿತ್ರವನ್ನು ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಸ್ಥಾಪಿಸುತ್ತದೆ.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्येऽयोध्याकाण्डे षोडशः सर्गः॥ १६॥