॥वाल्मीकिरामायणम् ಅಯೋಧ್ಯಾಕಾಂಡ · 15ನೇ ಸರ್ಗ

ಅಯೋಧ್ಯಾಕಾಂಡ

ಸರ್ಗ

ಅಭಿಷೇಕದ ಸಿದ್ಧತೆ ಮತ್ತು ಸುಮಂತ್ರನು ರಾಮಭವನಕ್ಕೆ ಹೋಗುವುದು

ಪುಷ್ಯನಕ್ಷತ್ರದಲ್ಲಿ ಅಭಿಷೇಕಸಾಮಗ್ರಿಗಳ ಸಂಗ್ರಹ, ರಾಜದ್ವಾರದಲ್ಲಿ ಜನರ ನಿರೀಕ್ಷೆ, ಸುಮಂತ್ರನಿಂದ ರಾಜನನ್ನು ಎಬ್ಬಿಸುವುದು, ಅವನು ರಾಮನ ಭವನಕ್ಕೆ ಹೋಗುವುದು ಮತ್ತು ಭವನದ ವರ್ಣನೆ

ಈ ಸರ್ಗವು ಅಭಿಷೇಕದ ಹೊರಗಿನ ಸಿದ್ಧತೆಯನ್ನೇ ವರ್ಣಿಸುತ್ತದೆ. ವೇದಪಾರಂಗತರಾದ ಬ್ರಾಹ್ಮಣರು ಆ ರಾತ್ರಿಯನ್ನು ಕಳೆದು ರಾಜಪುರೋಹಿತರೊಡನೆ ಸಭಾಸ್ಥಾನಕ್ಕೆ ಬಂದರು. ಅಮಾತ್ಯರೂ, ಸೇನಾಪ್ರಮುಖರೂ, ವರ್ತಕಸಂಘಗಳ ಮುಖ್ಯರೂ ರಾಘವನ ಅಭಿಷೇಕಕ್ಕಾಗಿ ಸಂತೋಷದಿಂದ ಒಂದೆಡೆ ಸೇರಿದರು. ನಿರ್ಮಲನಾದ ಸೂರ್ಯನು ಉದಯಿಸಿ, ಪುಷ್ಯನಕ್ಷತ್ರದ ದಿನ ಬಂದು, ಕರ್ಕಾಟಕ ಲಗ್ನ ಪ್ರಾಪ್ತವಾದಾಗ — ಅದು ರಾಮನ ಜನ್ಮಲಗ್ನವೇ — ಬ್ರಾಹ್ಮಣಶ್ರೇಷ್ಠರು ರಾಮನ ಅಭಿಷೇಕಕ್ಕಾಗಿ ಎಲ್ಲವನ್ನೂ ಸಿದ್ಧಪಡಿಸಿದರು. ಚಿನ್ನದ ಜಲಕಲಶಗಳು, ಚೆನ್ನಾಗಿ ಅಲಂಕರಿಸಿದ ಭದ್ರಪೀಠ, ಹೊಳೆಯುವ ಹುಲಿಚರ್ಮದಿಂದ ಸರಿಯಾಗಿ ಹೊದಿಸಲ್ಪಟ್ಟ ರಥ, ಗಂಗಾ–ಯಮುನೆಯರ ಪುಣ್ಯಸಂಗಮದಿಂದ ತಂದ ಜಲ — ಇವೆಲ್ಲವೂ ಸಿದ್ಧಗೊಳಿಸಲ್ಪಟ್ಟವು. ಜ್ಯೋತಿಷಶಾಸ್ತ್ರದ ಪ್ರಕಾರ ಜನ್ಮಲಗ್ನದಲ್ಲೇ ಅಭಿಷೇಕ ಪ್ರಶಸ್ತ; ಆದ್ದರಿಂದ ಕವಿ ಆ ಸೂಕ್ಷ್ಮ ಅಂಶವನ್ನೂ ಮರೆಯುವುದಿಲ್ಲ. ಇದೆಲ್ಲವೂ ವ್ಯರ್ಥವಾಗಲಿದೆ ಎಂದು ಓದುಗನಿಗೆ ತಿಳಿದಿದ್ದರೂ, ಈ ಸಮೃದ್ಧಿ ಅವನ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಆಶೆಯನ್ನೇ ಹುಟ್ಟಿಸುತ್ತದೆ. ‘ಉಪಸ್ಥಾನ’ ಎಂದರೆ ರಾಜದ್ವಾರದಲ್ಲಿ ಅಥವಾ ಸಭೆಯಲ್ಲಿ ಹಾಜರಾಗುವುದು. ಬ್ರಾಹ್ಮಣರ ಮತ್ತು ಪುರೋಹಿತರ ಆಗಮನದಿಂದ ವೈದಿಕ ಪಕ್ಷ, ಅಮಾತ್ಯರ ಮತ್ತು ಸೇನಾಪ್ರಮುಖರ ಆಗಮನದಿಂದ ರಾಜಕೀಯ ಪಕ್ಷ, ವರ್ತಕಮುಖ್ಯರ ಆಗಮನದಿಂದ ವಾಣಿಜ್ಯ ಪಕ್ಷ — ಮೂರೂ ಅಭಿಷೇಕದಲ್ಲಿ ಪಾಲ್ಗೊಂಡಿವೆ ಎಂಬುದು ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ. ‘ಪ್ರೀಯಮಾಣಾಃ’ (ಸಂತೋಷಪಡುತ್ತ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಅವರ ಅಕೃತ್ರಿಮ ಹರ್ಷ ತೋರಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ; ಯಾರನ್ನೂ ಬಲವಂತವಾಗಿ ಕರೆತಂದಿಲ್ಲ. ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ವಸಿಷ್ಠರು ಎಣಿಸಿದ್ದೇ ಇಲ್ಲಿ ಕಣ್ಣೆದುರು ಸಿದ್ಧವಾಗಿರುವುದು ಕಾಣುತ್ತದೆ; ಈ ಪುನರುಕ್ತಿ ವಲ್ಗೇಟ್ (ಪ್ರಚಲಿತ ಪಾಠ) ಪರಂಪರೆಯ ಲಕ್ಷಣವೇ. ಕರ್ಕಾಟಕ ಲಗ್ನವು ಚಂದ್ರನ ಸ್ವಗೃಹ, ರಾಮನ ಜನ್ಮಲಗ್ನವೂ ಹೌದು; ಅದರಲ್ಲೇ ಅಭಿಷೇಕ ವಿಹಿತವೆಂಬುದು ಜ್ಯೋತಿಷಸಮ್ಮತ.

ಜಲಸಂಗ್ರಹವನ್ನು ವಿಸ್ತಾರವಾಗಿ ವರ್ಣಿಸಲಾಗಿದೆ — ಇತರ ಪುಣ್ಯನದಿಗಳು, ಮಡುಗಳು, ಬಾವಿಗಳು, ಸರೋವರಗಳು; ಪೂರ್ವಾಭಿಮುಖವಾಗಿ ಹರಿಯುವ, ಉತ್ತರಾಭಿಮುಖವಾಗಿ ಹರಿಯುವ, ಅಡ್ಡವಾಗಿ ಹರಿಯುವ, ಹಾಲುಮರಗಳುಳ್ಳ ಪ್ರವಾಹಗಳು — ಇವೆಲ್ಲವುಗಳಿಂದಲೂ, ಎಲ್ಲ ಸಮುದ್ರಗಳಿಂದಲೂ ನೀರನ್ನು ತರಲಾಯಿತು. ಸಾರ್ವಭೌಮನ ಅಭಿಷೇಕದಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲ ದಿಕ್ಕುಗಳ ಜಲವನ್ನೂ ಸಂಗ್ರಹಿಸಬೇಕು ಎಂಬುದು ರಾಜಶಾಸ್ತ್ರದ ವಿಧಿ; ಅದನ್ನೇ ಕವಿ ಅನುಸರಿಸುತ್ತಾನೆ. ಆಮೇಲೆ ಜೇನು, ಮೊಸರು, ತುಪ್ಪ, ಅರಳು, ದರ್ಭೆ, ಹೂವುಗಳು, ಹಾಲು ಎಣಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿವೆ. ಎಂಟು ಸುಂದರ ಕನ್ಯೆಯರು, ಮದಿಸಿದ ಶ್ರೇಷ್ಠ ಆನೆ, ಹಾಲುಮರಗಳ ಚಿಗುರುಗಳಿಂದ ಮುಚ್ಚಲ್ಪಟ್ಟ, ನೀರುತುಂಬಿದ ಚಿನ್ನದ ಮತ್ತು ಬೆಳ್ಳಿಯ ಕೊಡಗಳು ಉಪಸ್ಥಿತವಾಗಿದ್ದವು. ಆ ಕೊಡಗಳು ಕಮಲ–ನೈದಿಲೆಗಳಿಂದ ಕೂಡಿ, ಶ್ರೇಷ್ಠವಾದ ನೀರಿನಿಂದ ತುಂಬಿ ಹೊಳೆಯುತ್ತಿದ್ದವು. ದ್ರವ್ಯಗಳ ಈ ಎಣಿಕೆ ಕೇವಲ ಅಲಂಕಾರವಲ್ಲ — ಪ್ರತಿಯೊಂದು ದ್ರವ್ಯವೂ ವೈದಿಕ ಅಭಿಷೇಕವಿಧಿಯಲ್ಲಿ ನಿಯತವಾದದ್ದು; ಆದ್ದರಿಂದ ಈ ಪಟ್ಟಿಯೇ ವಿಧಿಯ ಪ್ರಾಮಾಣ್ಯವನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ. ‘ಕ್ಷೀರಿಣಃ’ ಎಂದರೆ ಹಾಲುಮರಗಳಿಂದ — ಆಲ, ಅತ್ತಿ, ಅರಳಿ, ಬಸರಿ — ಕೂಡಿದ ದಡಗಳು; ಅವುಗಳ ನೀರು ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಪವಿತ್ರ. ‘ಪ್ರಾಗ್ವಹಾಃ’ ಎಂದರೆ ಪೂರ್ವಾಭಿಮುಖ ಪ್ರವಾಹಗಳು, ‘ಊರ್ಧ್ವವಾಹಾಃ’ ಎಂದರೆ ಉತ್ತರಾಭಿಮುಖ ಪ್ರವಾಹಗಳು, ‘ತಿರ್ಯಗ್ವಾಹಾಃ’ ಎಂದರೆ ಅಡ್ಡವಾಗಿ ಹರಿಯುವ ಪ್ರವಾಹಗಳು; ಹೀಗೆ ಎಲ್ಲ ದಿಕ್ಕುಗಳ ಜಲದ ಸಂಗ್ರಹ ಸಾರ್ವಭೌಮತ್ವದ ಪ್ರತೀಕ. ಕೊಡಗಳು ಚಿನ್ನ–ಬೆಳ್ಳಿಯವಾಗಿರುವುದು, ಕಮಲ–ನೈದಿಲೆಗಳಿಂದ ಕೂಡಿರುವುದು ಮಂಗಳದರ್ಶನಕ್ಕಾಗಿ. ಎಂಟು ಕನ್ಯೆಯರೂ ಮಂಗಳಕ್ಕಾಗಿಯೇ ಉಪಸ್ಥಿತರಾಗಿದ್ದಾರೆ, ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಹೇಳಿದಂತೆ.

ಅನಂತರ ರಾಜಚಿಹ್ನೆಗಳು ವರ್ಣಿತವಾಗುತ್ತವೆ. ಚಂದ್ರಕಿರಣಗಳಂತೆ ಅರಳಿ ಹೊಳೆಯುವ, ಬಿಳಿಯ, ರತ್ನಭೂಷಿತವಾದ ಉತ್ತಮ ಚಾಮರ ರಾಮನಿಗಾಗಿ ಸಿದ್ಧವಾಗಿ ನಿಂತಿದೆ. ಚಂದ್ರಮಂಡಲಕ್ಕೆ ಸಮಾನವಾದ, ಕಾಂತಿಯುಕ್ತವಾದ, ಶೋಭಾಯಮಾನವಾದ ಬಿಳಿಯ ಛತ್ರವೂ ಅಭಿಷೇಕದ ಮುಂಚೂಣಿಯಲ್ಲಿ ಸಿದ್ಧವಾಗಿದೆ. ಬಿಳಿಯ ಎತ್ತು, ಬಿಳಿಯ ಕುದುರೆ ನಿಂತಿವೆ. ಎಲ್ಲ ವಾದ್ಯಗಳೂ, ವಂದಿಗಳೂ, ಹಾಗೆಯೇ ಮಾಗಧರೇ ಮೊದಲಾದ ಇತರರೂ ಉಪಸ್ಥಿತರಿದ್ದಾರೆ. ಇಕ್ಷ್ವಾಕುಗಳ ರಾಜ್ಯದಲ್ಲಿ ಯಾವ ಬಗೆಯ ಅಭಿಷೇಕಸಾಧನವನ್ನು ಸಂಗ್ರಹಿಸಬೇಕೋ ಅಂಥವನ್ನೇ ತೆಗೆದುಕೊಂಡು, ರಾಜಪುತ್ರನ ಅಭಿಷೇಕಕ್ಕಾಗಿ ಅವರೆಲ್ಲರೂ ರಾಜನ ಮಾತಿನಂತೆ ಅಲ್ಲಿ ಸೇರಿದ್ದಾರೆ, ಮಹೀಪತಿಯನ್ನು ನಿರೀಕ್ಷಿಸುತ್ತಿದ್ದಾರೆ. ಛತ್ರ, ಚಾಮರ, ಎತ್ತು, ಕುದುರೆ — ಇವು ರಾಜನ ಐಶ್ವರ್ಯದ ಚಿಹ್ನೆಗಳು; ಅವುಗಳ ಬಿಳಿಯ ಬಣ್ಣ ಮಂಗಳಸೂಚಕ. ‘ಸಂಭ್ರಿಯೇತ’ (ಸಂಗ್ರಹಿಸಬೇಕಾದದ್ದು) ಎಂಬುದು ವಿಧ್ಯರ್ಥಕ ಕ್ರಿಯಾಪದ — ಯಾವುದನ್ನು ಹೇಗೆ ಸಂಗ್ರಹಿಸಬೇಕೋ ಹಾಗೆಯೇ ಸಂಗ್ರಹಿಸಲಾಗಿದೆ ಎಂಬುದು ಅರ್ಥ. ‘ತಥಾಜಾತೀಯಮ್’ ಎಂದರೆ ಅಂಥ ಬಗೆಯದು; ಕುಲಪರಂಪರೆಯಲ್ಲಿ ವಿಹಿತವಾದದ್ದನ್ನೇ ಅನುಸರಿಸಲಾಗಿದೆ ಎಂದು. ಇದರಿಂದ ಕವಿ ಸೂಚಿಸುವುದೇನೆಂದರೆ, ಅಭಿಷೇಕ ಆಕಸ್ಮಿಕವಲ್ಲ, ಇಕ್ಷ್ವಾಕುಕುಲದ ಪ್ರಾಚೀನ ವಿಧಿಯನ್ನು ಅನುಸರಿಸುವಂಥದ್ದು. ದಶರಥನ ಅಧೀನದಲ್ಲಿರುವ ಸಾಮಂತರಾದ ರಾಜರೂ ಸೇರಿದ್ದಾರೆ. ಬಿಳಿಯ ಛತ್ರವು ಸಾರ್ವಭೌಮನ ಪ್ರಧಾನ ಚಿಹ್ನೆ, ಚಾಮರಗಳು ಅವನ ಪರಿಚರ್ಯೆಯ ಚಿಹ್ನೆ.

ಆದರೆ ರಾಜನು ಕಾಣಿಸುತ್ತಿಲ್ಲ. ಆ ಮಹೀಪತಿಯನ್ನು ಕಾಣದೆ ಅವರು ಹೇಳಿದರು — ‘ನಮ್ಮ ನಿವೇದನೆಯನ್ನು ರಾಜನಿಗೆ ಯಾರು ತಿಳಿಸುವರು? ನಾವು ರಾಜನನ್ನು ಕಾಣುತ್ತಿಲ್ಲ, ಸೂರ್ಯನು ಉದಯಿಸಿದ್ದಾನೆ, ಧೀಮಂತನಾದ ರಾಮನ ಯೌವರಾಜ್ಯಾಭಿಷೇಕವೂ ಸಿದ್ಧವಾಗಿದೆ.’ ಅವರು ಹೀಗೆ ಮಾತನಾಡುತ್ತಿರುವಾಗ ರಾಜನಿಂದ ಸತ್ಕೃತನಾದ ಸುಮಂತ್ರನು ಆ ಎಲ್ಲ ಮಹೀಪತಿಗಳಿಗೆ ಈ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳಿದನು — ‘ರಾಜನ ಆಜ್ಞೆಯಿಂದ ರಾಮನನ್ನು ಕರೆತರಲು ನಾನು ಅವಸರದಿಂದ ಹೊರಟಿದ್ದೇನೆ. ನೀವು ರಾಜನಿಗೆ ಪೂಜ್ಯರು, ವಿಶೇಷವಾಗಿ ರಾಮನಿಗೆ; ಆದ್ದರಿಂದ ಅವನ ಮಾತಿನಂತೆಯೇ ಆಯುಷ್ಮಂತರಾದ ನಿಮ್ಮ ಕುಶಲವನ್ನು ಕೇಳುತ್ತೇನೆ.’ ಸೂತನ ಈ ವಿನಯಪೂರ್ಣವಾದ ಮಾತು ರಾಜಸಭೆಯ ಶಿಷ್ಟಾಚಾರವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ; ಆದರೆ ‘ರಾಜನ ಆಜ್ಞೆಯಿಂದ’ ಎಂಬ ಮಾತಿನಲ್ಲಿ ಅರ್ಧಸತ್ಯ ಮಾತ್ರ ಇದೆ. ಸೂತನ ಮಾತಿನಲ್ಲಿ ಎರಡು ಅಂಶಗಳಿವೆ — ಮೊದಲನೆಯದು ತನ್ನ ಪ್ರಯಾಣದ ನಿವೇದನೆ, ಎರಡನೆಯದು ರಾಮನ ಪರವಾಗಿ ಕುಶಲಪ್ರಶ್ನೆ. ‘ಆಯುಷ್ಮತಾಮ್’ (ಆಯುಷ್ಮಂತರೇ) ಎಂಬ ಸಂಬೋಧನೆಯಿಂದ ಶಿಷ್ಟತೆ, ‘ಪೂಜ್ಯಾಃ’ (ಪೂಜ್ಯರು) ಎಂಬುದರಿಂದ ಅವರ ಗೌರವ ಸೂಚಿತವಾಗಿವೆ. ಆದರೆ ರಾಜನ ಆಜ್ಞೆ ವಾಸ್ತವವಾಗಿ ಕೈಕೇಯಿಯ ಒತ್ತಾಯದಿಂದಲೇ ಹೊರಟದ್ದು ಎಂದು ಓದುಗನಿಗೆ ಗೊತ್ತಿದೆ; ಆದ್ದರಿಂದ ಸೂತನ ನಿರ್ದೋಷವಾದ ಮಾತೇ ಕರುಣೆಯನ್ನು ಹೆಚ್ಚಿಸುತ್ತದೆ. ಸೂರ್ಯೋದಯದ ನಂತರವೂ ರಾಜನು ಕಾಣಿಸದಿರುವುದು ಸಭೆಯಲ್ಲಿ ಆಶಂಕೆಯನ್ನು ಹುಟ್ಟಿಸುತ್ತದೆ; ಇದೇ ಮುಂದಿನ ಘಟನೆಗಳ ಸೂಚನೆ. ರಾತ್ರಿ ಏನಾಯಿತೆಂದು ಜನರಿಗೆ ಗೊತ್ತಿಲ್ಲ.

ಎಚ್ಚರಗೊಂಡಿದ್ದರೂ ರಾಜನು ಬಾರದಿರುವುದಕ್ಕೆ ಕಾರಣವನ್ನು ಅವರಿಗೆ ತಿಳಿಸಿ, ಪುರಾಣವನ್ನು ಬಲ್ಲ ಅವನು ಅಂತಃಪುರದ ಬಾಗಿಲಿಗೆ ಬಂದನು. ಆ ಭವನ ಅವನಿಗಾಗಿ ಸದಾ ತೆರೆದೇ ಇರುತ್ತಿತ್ತು; ಅವನು ಒಳಹೊಕ್ಕು ಪ್ರಜಾಪತಿಯ (ರಾಜನ) ವಂಶವನ್ನು ಸ್ತುತಿಸಿದನು. ನರೇಂದ್ರನ ಹಾಸಿಗೆಯ ಬಳಿ ಸಾರಿ ಅವನು ನಿಂತನು; ಆ ಭವನದ ಅತ್ಯಂತ ಸಮೀಪಕ್ಕೆ ಬಂದು, ನಡುವೆ ಕೇವಲ ತೆರೆ ಮಾತ್ರ ಉಳಿದಿರುವಾಗ, ಅವನು ಗುಣಯುಕ್ತವಾದ ಆಶೀರ್ವಾದಗಳಿಂದ ರಾಘವನನ್ನು (ದಶರಥನನ್ನು) ಸ್ತುತಿಸಿದನು — ‘ಕಾಕುತ್ಸ್ಥನೇ! ಚಂದ್ರ–ಸೂರ್ಯರು, ಶಿವ–ಕುಬೇರರು…’ ಎಂದು. ವಂಶಸ್ತುತಿ ಸೂತನ ಪ್ರಧಾನ ಕರ್ತವ್ಯ; ಸೂತ–ಮಾಗಧ–ವಂದಿಗಳು ಬೆಳಗಿನ ಹೊತ್ತು ರಾಜನನ್ನು ಸ್ತುತಿಯಿಂದಲೇ ಎಬ್ಬಿಸುತ್ತಾರೆ ಎಂಬುದು ಪ್ರಾಚೀನ ರೀತಿ. ‘ತಿರಸ್ಕರಣೀ’ ಎಂದರೆ ತೆರೆ (ಯವನಿಕೆ); ಅದರ ಉಲ್ಲೇಖದಿಂದ ಅಂತಃಪುರದ ಮರ್ಯಾದೆ ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ. ‘ಸದಾ ಸಕ್ತಮ್’ (ಸದಾ ತೆರೆದಿರುವ) ಎಂದರೆ ಅವನಿಗಾಗಿ ಆ ಭವನ ಎಂದೂ ಮುಚ್ಚಿರಲಿಲ್ಲ; ವಿಶ್ವಸ್ತ ಮಂತ್ರಿಯ ಈ ಪ್ರತಿಷ್ಠೆಯನ್ನು ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲೂ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ಸ್ತುತಿಯಲ್ಲಿ ಮೊದಲು ವಂಶ, ಆಮೇಲೆ ದೇವತೆಗಳು, ಆಮೇಲೆ ಕರ್ತವ್ಯ — ಇದೇ ಶಾಸ್ತ್ರೀಯ ಕ್ರಮ. ರಾತ್ರಿ ನಡೆದ ವೃತ್ತಾಂತ ಸೂತನಿಗೆ ಇನ್ನೂ ಗೊತ್ತಿಲ್ಲ; ಆದ್ದರಿಂದ ಅವನ ಮಾತು ಹಿಂದಿನಂತೆಯೇ ಮಂಗಳಮಯ. ಹಾಸಿಗೆಯ ಸಮೀಪಕ್ಕೆ ಬಂದರೂ ಅವನು ತೆರೆಯನ್ನು ದಾಟಿ ಒಳಹೋಗುವುದಿಲ್ಲ — ಇದು ರಾಜಮರ್ಯಾದೆಯ ಪಾಲನೆ.

ಸ್ತುತಿ ಮುಂದುವರಿಯುತ್ತದೆ — ‘ವರುಣ, ಅಗ್ನಿ, ಇಂದ್ರ — ಇವರು ನಿನಗೆ ವಿಜಯವನ್ನು ಕರುಣಿಸಲಿ. ಭಗವತಿಯಾದ ರಾತ್ರಿ ಕಳೆಯಿತು, ಮಂಗಳಕರವಾದ ಹಗಲು ಬಂದಿದೆ; ರಾಜಶ್ರೇಷ್ಠನೇ, ಎಚ್ಚರಗೊಳ್ಳು, ಮುಂದಿನ ಕಾರ್ಯವನ್ನು ನಡೆಸು. ಬ್ರಾಹ್ಮಣರೂ ಸೇನಾಪ್ರಮುಖರೂ ವರ್ತಕರೂ ಇಲ್ಲಿಗೆ ಬಂದಿದ್ದಾರೆ; ಅವರು ನಿನ್ನ ದರ್ಶನವನ್ನು ಬಯಸುತ್ತಿದ್ದಾರೆ; ರಾಘವನೇ, ಎಚ್ಚರಗೊಳ್ಳು.’ ಹೀಗೆ ಸ್ತುತಿಸುತ್ತಿದ್ದ, ಮಂತ್ರಾಲೋಚನೆಯಲ್ಲಿ ನಿಪುಣನಾದ ಸೂತ ಸುಮಂತ್ರನನ್ನು ಗಮನಿಸಿ ರಾಜನು ಈ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳಿದನು — ‘ಸೂತ! ರಾಮನನ್ನು ಕರೆತಾ ಎಂದು ನಾನು ನಿನಗೆ ಹೇಳಿದ್ದೆನಲ್ಲ, ಅದೇನಾಯಿತು? ನನ್ನ ಆಜ್ಞೆ ಹೀಗೆ ಉಪೇಕ್ಷಿಸಲ್ಪಡುತ್ತಿರುವುದಕ್ಕೆ ಕಾರಣವೇನು? ನಾನು ನಿದ್ರಿಸುತ್ತಿಲ್ಲ; ಬೇಗನೆ ರಾಘವನನ್ನು ಇಲ್ಲಿಗೆ ಕರೆತಾ.’ ‘ರಾಜನು ನಿದ್ರೆಗೆ ವಶನಾಗಿದ್ದಾನೆ’ ಎಂದು ಕೈಕೇಯಿ ಹೇಳಿದ ಸುಳ್ಳನ್ನೇ ರಾಜನು ಇಲ್ಲಿ ನಿರಾಕರಿಸುತ್ತಾನೆ; ಅವನಿಗೆ ನಿದ್ರೆಯಿರಲಿಲ್ಲ, ಶೋಕವೇ ಇತ್ತು. ರಾಜನ ಉತ್ತರದಲ್ಲಿ ಕೋಪವಿಲ್ಲ, ಕೇವಲ ವ್ಯಾಕುಲತೆ — ‘ನನ್ನ ಆಜ್ಞೆ ಉಪೇಕ್ಷಿಸಲ್ಪಡುತ್ತಿದೆ’ ಎಂದು. ‘ಕರೆತಾ’ ಎಂಬ ಪುನರುಕ್ತಿ ಅವನ ಅವಸರವನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ; ಅವನು ರಾಮನನ್ನು ನೋಡಲು ಮಾತ್ರ ಕಾತರನಾಗಿದ್ದಾನೆ, ಕಾಡಿಗೆ ಕಳುಹಿಸಲು ಅಲ್ಲ. ಇದರಿಂದ ಕವಿ ತೋರಿಸುವುದೇನೆಂದರೆ, ರಾಜನು ತಾನಾಗಿ ಏನನ್ನೂ ಮಾಡುತ್ತಿಲ್ಲ, ಘಟನೆಗಳೇ ಅವನನ್ನು ಸೆಳೆದೊಯ್ಯುತ್ತಿವೆ. ‘ಮಂತ್ರಕೋವಿದ’ (ಮಂತ್ರಾಲೋಚನೆಯಲ್ಲಿ ನಿಪುಣ) ಎಂಬ ಸುಮಂತ್ರನ ವಿಶೇಷಣ ಅವನ ಹೆಸರಿನ ಅರ್ಥವನ್ನೇ ಪ್ರಕಟಿಸುತ್ತದೆ — ಚೆನ್ನಾಗಿ ಮಂತ್ರಾಲೋಚನೆ ಮಾಡುವವನು ಸುಮಂತ್ರ. ‘ಪ್ರತಿವಾಹ್ಯತೇ’ (ಉಪೇಕ್ಷಿಸಲ್ಪಡುತ್ತಿದೆ) ಎಂಬ ಕರ್ಮಣಿಪ್ರಯೋಗದಿಂದ ರಾಜನ ಅಸಹಾಯಕತೆ ವ್ಯಕ್ತವಾಗುತ್ತದೆ.

ಹೀಗೆ ರಾಜ ದಶರಥನು ಅಲ್ಲಿ ಸೂತನಿಗೆ ಮತ್ತೆ ಆಜ್ಞಾಪಿಸಿದನು. ಅವನು ರಾಜನ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ, ತಲೆಬಾಗಿ ಅದನ್ನು ಗೌರವಿಸಿ, ಮಹಾ ಪ್ರಿಯಕಾರ್ಯವೆಂದು ಭಾವಿಸಿ, ರಾಜಭವನದಿಂದ ಹೊರಟು, ಪತಾಕೆ–ಧ್ವಜಗಳಿಂದ ಶೋಭಿಸುತ್ತಿದ್ದ ರಾಜಮಾರ್ಗವನ್ನು ಸೇರಿದನು. ಹರ್ಷಗೊಂಡು ಆನಂದಿತನಾದ ಆ ಸೂತನು ಸುತ್ತಲೂ ನೋಡುತ್ತ ಬೇಗನೆ ಸಾಗಿದನು; ದಾರಿಯಲ್ಲಿ ರಾಮನನ್ನು ಕುರಿತ, ಅಭಿಷೇಕಕ್ಕೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದ, ಎಲ್ಲ ಜನರ ಹರ್ಷತುಂಬಿದ ಮಾತುಗಳನ್ನು ಕೇಳಿದನು. ಆಮೇಲೆ ಅವನು ಕೈಲಾಸದಂತೆ ಕಾಂತಿಯುಳ್ಳ ರಮಣೀಯವಾದ ರಾಮನ ಭವನವನ್ನು ಕಂಡನು — ಅದು ಇಂದ್ರನ ಭವನಕ್ಕೆ ಸಮಾನವಾದ ಕಾಂತಿಯುಳ್ಳದ್ದು, ದೊಡ್ಡ ಕದಗಳಿಂದ ಮುಚ್ಚಲ್ಪಟ್ಟದ್ದು, ನೂರಾರು ಜಗಲಿಗಳಿಂದ ಶೋಭಿಸುತ್ತಿದ್ದದ್ದು. ನಗರದ ಹರ್ಷ ಇಲ್ಲಿ ಮತ್ತೆ ಮತ್ತೆ ಉಲ್ಲೇಖಿತವಾಗಿದೆ; ಇದೇ ನಿರೀಕ್ಷೆ ಮುಂದಿನ ಸರ್ಗಗಳಲ್ಲಿ ವಿಷಾದವಾಗಿ ಪರಿಣಮಿಸುವುದು ಎಂದು ಓದುಗನಿಗೆ ಗೊತ್ತಿದೆ. ‘ಶಿರಸಾ ಪ್ರತಿಪೂಜ್ಯ’ (ತಲೆಬಾಗಿ ಗೌರವಿಸಿ) ಎಂಬುದು ಸೇವಕನ ವಿನಯ. ‘ಮಹತ್ ಪ್ರಿಯಂ ಮನ್ಯಮಾನಃ’ (ಮಹಾ ಪ್ರಿಯವೆಂದು ಭಾವಿಸಿ) ಎಂಬುದು ಸೂತನ ಸ್ವಂತ ಹರ್ಷ — ರಾಮಾಭಿಷೇಕದ ಸುದ್ದಿಯನ್ನು ತಾನೇ ಒಯ್ಯುತ್ತಿದ್ದೇನೆ ಎಂದು ಅವನು ಭಾವಿಸುತ್ತಾನೆ. ರಾಜಮಾರ್ಗದ ಪತಾಕೆ–ಧ್ವಜಗಳ ಶೋಭೆ ಮತ್ತು ಜನರ ಮಾತುಗಳು ನಗರದ ಉತ್ಸವವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತವೆ. ರಾಮಭವನದ ಮೊದಲ ದರ್ಶನ ದೂರದಿಂದಲೇ — ಕೈಲಾಸ ಮತ್ತು ಇಂದ್ರಭವನ ಉಪಮಾನಗಳು; ಆಮೇಲೆ ಕ್ರಮವಾಗಿ ಸಮೀಪದ ವರ್ಣನೆ. ನಗರದ ಕೋಲಾಹಲ, ಸೂತನ ಹರ್ಷ, ರಾಜನ ಗುಪ್ತಶೋಕ — ಈ ಮೂರರ ವಿರೋಧ ಇಲ್ಲಿ ಮತ್ತೆ ಮತ್ತೆ ಸೂಚಿತವಾಗುತ್ತದೆ.

ಇಲ್ಲಿಂದ ಭವನವರ್ಣನೆ ವಿಸ್ತಾರವಾಗಿ ಸಾಗುತ್ತದೆ. ಅದರ ಶಿಖರದಲ್ಲಿ ಚಿನ್ನದ ಪ್ರತಿಮೆಗಳಿದ್ದವು, ಮಣಿ–ಹವಳಗಳ ತೋರಣಗಳಿದ್ದವು; ಅದು ಶರತ್ಕಾಲದ ಮೋಡದಂತೆ ಬೆಳ್ಳಗೆ ದಟ್ಟವಾಗಿತ್ತು, ಹೊಳೆಯುತ್ತಿತ್ತು, ಮೇರುಪರ್ವತದ ಗುಹೆಯಂತಿತ್ತು. ಬಹು ದೊಡ್ಡ ಶ್ರೇಷ್ಠ ಮಾಲೆಗಳಿಂದಲೂ ಮಣಿಗಳಿಂದಲೂ ಅಲಂಕೃತವಾಗಿತ್ತು, ಮುತ್ತು–ಮಣಿಗಳಿಂದ ತುಂಬಿತ್ತು, ಚಂದನ–ಅಗರುಗಳಿಂದ ಭೂಷಿತವಾಗಿತ್ತು. ದರ್ದುರಪರ್ವತದ ಶಿಖರದಂತೆ ಅದು ಮನೋಜ್ಞವಾದ ಪರಿಮಳಗಳನ್ನು ಸೂಸುತ್ತಿತ್ತು; ಕೂಗುತ್ತಿದ್ದ ಸಾರಸಪಕ್ಷಿಗಳಿಂದಲೂ ನವಿಲುಗಳಿಂದಲೂ ಶೋಭಿಸುತ್ತಿತ್ತು. ಚೆನ್ನಾಗಿ ನಿರ್ಮಿಸಿದ ಈಹಾಮೃಗಗಳಿಂದ ತುಂಬಿತ್ತು, ಭಕ್ತಿಗಳಿಂದ ಅಂದರೆ ಚಿತ್ರರಚನೆಗಳಿಂದ ಕೆತ್ತಲ್ಪಟ್ಟಿತ್ತು, ತನ್ನ ತೀಕ್ಷ್ಣ ತೇಜಸ್ಸಿನಿಂದ ಜೀವಿಗಳ ಮನಸ್ಸನ್ನೂ ಕಣ್ಣನ್ನೂ ಸೆಳೆಯುತ್ತಿತ್ತು. ‘ಈಹಾಮೃಗ’ ಎಂದರೆ ಶಿಲ್ಪದಲ್ಲಿ ನಿರ್ಮಿಸಲ್ಪಟ್ಟ ತೋಳದ ಆಕಾರದ ಮೂರ್ತಿಗಳು; ‘ಭಕ್ತಿ’ ಎಂದರೆ ಗೋಡೆಗಳ ಮೇಲೆ ರಚಿಸಿದ ಚಿತ್ರರೇಖೆಗಳು. ಈ ವರ್ಣನೆ ರಾಮನ ವೈಭವವನ್ನು ಹೊಗಳುವುದಕ್ಕಲ್ಲ, ಅವನು ತ್ಯಜಿಸಲಿರುವ ಎಲ್ಲವನ್ನೂ ಓದುಗನ ಎದುರು ಇಡುವುದಕ್ಕಾಗಿ. ‘ಮೇರುಗುಹಾಸಮಮ್’ ಎಂಬುದು ಮುದ್ರಿತ ಪ್ರತಿಯ ಪಾಠ; ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಆವೃತ್ತಿಯಲ್ಲಿ ‘ಮೇರುಗುಹೋಪಮಮ್’ ಎಂದಿದೆ. ಎರಡರ ಅರ್ಥವೂ ಒಂದೇ. ವರ್ಣನೆಯಲ್ಲಿ ರತ್ನಗಳು, ಪರಿಮಳಗಳು, ಪಕ್ಷಿಗಳು, ಶಿಲ್ಪಗಳು ಕ್ರಮವಾಗಿ ಎಣಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿವೆ; ಇದರಿಂದ ಪಂಚೇಂದ್ರಿಯಗಳ ತೃಪ್ತಿ ಸೂಚಿತವಾಗುತ್ತದೆ. ‘ತಿಗ್ಮತೇಜಸಾ ಮನಃ ಚಕ್ಷುಶ್ಚ ಆದದತ್’ (ತೀಕ್ಷ್ಣ ತೇಜಸ್ಸಿನಿಂದ ಮನಸ್ಸನ್ನೂ ಕಣ್ಣನ್ನೂ ಸೆಳೆಯುವ) ಎಂಬ ವಿಶೇಷಣ ಭವನದ ಆಕರ್ಷಣಶಕ್ತಿಯನ್ನು ವರ್ಣಿಸುತ್ತದೆ. ಮಹಾಕಾವ್ಯದಲ್ಲಿ ಗೃಹವರ್ಣನೆ ಪಾತ್ರದ ಗೌರವವನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ; ಇಲ್ಲಾದರೋ ಅದು ಸಮೀಪಿಸುತ್ತಿರುವ ವಿಪತ್ತಿನ ಹಿನ್ನೆಲೆಯೂ ಆಗಿದೆ.

ಆ ಭವನವು ಚಂದ್ರ–ಸೂರ್ಯರಂತೆ ಹೊಳೆಯುತ್ತಿತ್ತು, ಕುಬೇರನ ಭವನಕ್ಕೆ ಸಮಾನವಾಗಿತ್ತು, ಮಹೇಂದ್ರನ ಧಾಮದಂತಿತ್ತು, ನಾನಾ ಪಕ್ಷಿಗಳಿಂದ ತುಂಬಿತ್ತು. ಮೇರುಶಿಖರಕ್ಕೆ ಸಮಾನವಾದ ರಾಮನ ಭವನವನ್ನು ಸೂತನು ಕಂಡನು — ಕೈಮುಗಿದು ನಿಂತಿದ್ದ ಜನರಿಂದ ತುಂಬಿದ್ದ, ಕಾಣಿಕೆಗಳನ್ನು ಹಿಡಿದು ಬಂದು ಮುತ್ತಿದ್ದ ಜಾನಪದರಿಂದ ಕೂಡಿದ್ದ ಭವನ; ಅವರೆಲ್ಲರೂ ರಾಮಾಭಿಷೇಕಕ್ಕೆ ಅಭಿಮುಖರಾಗಿ ತಲೆಯೆತ್ತಿ ಕಾತರದಿಂದ ನೋಡುತ್ತಿದ್ದರು; ಅವರಿಂದಲೇ ಅದು ಅಲಂಕೃತವಾಗಿತ್ತು. ಅದು ಮಹಾಮೇಘಕ್ಕೆ ಸಮಾನವಾಗಿತ್ತು, ಎತ್ತರವಾಗಿತ್ತು, ಚೆನ್ನಾಗಿ ಶೋಭಿಸುತ್ತಿತ್ತು, ನಾನಾ ರತ್ನಗಳಿಂದ ತುಂಬಿತ್ತು, ಕುಬ್ಜಕರಿಂದಲೂ ಆವೃತವಾಗಿತ್ತು. ‘ಉನ್ಮುಖೈಃ’ (ತಲೆಯೆತ್ತಿ ನೋಡುತ್ತಿದ್ದ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಜನರ ನಿರೀಕ್ಷೆ ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ — ಅವರು ಕಾತರರಾಗಿ ಮುಖವೆತ್ತಿ ನಿಂತಿದ್ದಾರೆ. ಕುಬ್ಜಕರು ಎಂದರೆ ಅಂತಃಪುರದ ಸೇವಕರು; ಇವರು ಪ್ರಾಚೀನ ರಾಜಕುಲಗಳಲ್ಲಿ ಪ್ರಸಿದ್ಧರು. ‘ಉಪಾಯನಾನಿ’ ಎಂದರೆ ಪ್ರಜೆಗಳು ರಾಜಕುಮಾರನಿಗಾಗಿ ತಂದ ಕಾಣಿಕೆಗಳು. ಜನರು ಸ್ವಇಚ್ಛೆಯಿಂದ ಬಂದಿರುವುದೇ ರಾಮನ ಜನಪ್ರಿಯತೆಯನ್ನು ಹೆಚ್ಚು ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿ ತೋರಿಸುತ್ತದೆ; ಯಾರನ್ನೂ ಕರೆದಿರಲಿಲ್ಲ, ಆದರೂ ಎಲ್ಲರೂ ಬಂದಿದ್ದಾರೆ. ಭವನದ ವರ್ಣನೆಯಲ್ಲಿ ‘ಮಹಾಮೇಘಸಮಪ್ರಖ್ಯಮ್’ (ಮಹಾಮೇಘಕ್ಕೆ ಸಮಾನವಾದ) ಎಂದು ಮತ್ತೆ ಮೇಘದ ಉಪಮೆ; ಅದು ಈ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಮೂರು–ನಾಲ್ಕು ಬಾರಿ ಮರುಕಳಿಸುತ್ತದೆ. ಕುಬ್ಜಕರೊಡನೆ ಇತರ ಪರಿಚಾರಕರೂ ಅಲ್ಲಿದ್ದರು ಎಂಬುದನ್ನು ಗಮನಿಸಬೇಕು.

ಆ ಸಾರಥಿಯು ಕುದುರೆಗಳನ್ನು ಹೂಡಿದ, ರಕ್ಷಾಕವಚದಿಂದ ಕೂಡಿದ, ರಾಜಗೃಹದತ್ತ ವೇಗವಾಗಿ ಸಾಗುತ್ತಿದ್ದ ರಥದಲ್ಲಿ, ಜನಸಂದಣಿಯಿಂದ ಕೂಡಿದ ರಾಜಮನೆತನದ ಪ್ರದೇಶವನ್ನು ಬೆಳಗಿಸುತ್ತ, ಇಡೀ ನಗರದ ಮನಸ್ಸುಗಳನ್ನು ಹರ್ಷಗೊಳಿಸುತ್ತ ಸಾಗಿದನು. ಆಮೇಲೆ ಮಹಾ ಧನದಿಂದ ತುಂಬಿದ ಆ ದೊಡ್ಡ ಮನೆಯನ್ನು ತಲುಪಿ ಅವನಿಗೆ ರೋಮಾಂಚನವಾಯಿತು — ಮೃಗಗಳಿಂದಲೂ ನವಿಲುಗಳಿಂದಲೂ ತುಂಬಿ ತುಳುಕುತ್ತಿದ್ದ, ಶ್ರೇಷ್ಠವಸ್ತುಗಳಿಗೆ ಅರ್ಹನಾದ ರಾಮನ ಆ ಗೃಹವು ಶಚೀಪತಿಯ (ಇಂದ್ರನ) ಗೃಹದಂತಿತ್ತು. ಕೈಲಾಸದಂತೆ ಹೊಳೆಯುವ, ಚೆನ್ನಾಗಿ ಅಲಂಕರಿಸಲ್ಪಟ್ಟ, ದೇವಾಲಯಗಳಂತಿರುವ ಪ್ರಾಕಾರಗಳನ್ನು (ಕಕ್ಷ್ಯೆಗಳನ್ನು) ಪ್ರವೇಶಿಸಿ, ರಾಮನ ಆಜ್ಞೆಯಲ್ಲಿ ನಿಂತಿದ್ದ ಅನೇಕ ಪ್ರಿಯರಾದ ಶ್ರೇಷ್ಠ ಪುರುಷರನ್ನು ಸರಿಸಿ ಆ ರಥಿಕನು ಅಂತಃಪುರವನ್ನು ತಲುಪಿದನು. ಅಲ್ಲಿ ಅವನು ರಾಮಾಭಿಷೇಕಕ್ಕಾಗಿ ಕೆಲಸ ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದ ಜನರ ಹರ್ಷಯುಕ್ತವಾದ, ರಾಜಪುತ್ರನ ಮಂಗಳವನ್ನು ಹಾರೈಸುವ, ಎಲ್ಲ ಜನರ ಸಂತೋಷದ ಮಾತುಗಳನ್ನು ಕೇಳಿದನು. ಇಲ್ಲಿ ‘ಶುದ್ಧಾಂತ’ ಎಂಬುದು ಅಂತಃಪುರದ ಪರ್ಯಾಯಪದ. ‘ವರೂಥಿನ್’ ಎಂದರೆ ರಥವು ರಕ್ಷಾಕವಚದಿಂದ ಕೂಡಿದ್ದು. ‘ಸಮಾಕುಲೋಲ್ಬಣಮ್’ ಎಂದರೆ ಮೃಗಗಳಿಂದಲೂ ನವಿಲುಗಳಿಂದಲೂ ಅತ್ಯಂತ ವ್ಯಾಪ್ತವಾದದ್ದು. ‘ವರಾರ್ಹಸ್ಯ’ ಎಂಬುದು ರಾಮನ ವಿಶೇಷಣ — ಶ್ರೇಷ್ಠವಸ್ತುಗಳಿಗೆ ಅರ್ಹನಾದವನು. ಶಚೀಪತಿಯ ಗೃಹದೊಡನೆ ಹೋಲಿಕೆ ಮತ್ತೆ ಐಶ್ವರ್ಯಸಾಮ್ಯವನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ. ‘ರಾಮಮತೇ ಸ್ಥಿತಾನ್’ ಎಂದರೆ ರಾಮನ ಆಜ್ಞೆಯಲ್ಲಿ ನಡೆಯುವ ಅನುಚರರು. ರಥದ ಗತಿಯೇ ನಗರದ ಉತ್ಸಾಹವನ್ನು ಹೆಚ್ಚಿಸುತ್ತದೆ ಎಂದು ಕವಿ ಹೇಳುತ್ತಾನೆ.

ಸುಮಂತ್ರನು ಮಹೇಂದ್ರನ ಭವನಕ್ಕೆ ಸಮಾನವಾದ, ಮೃಗಪಕ್ಷಿಗಳು ನೆಲೆಸಿದ್ದ, ರಮಣೀಯವಾದ ರಾಮನ ಭವನವನ್ನು ಕಂಡನು; ಅದು ಕಾಂತಿಯಿಂದ ಬೆಳಗುತ್ತ ಮೇರುವಿನ ಎತ್ತರದ ಶಿಖರದಂತಿತ್ತು. ಕೈಮುಗಿದು ಕಾಣಿಕೆಗಳೊಡನೆ ನಿಂತಿದ್ದ ಜಾನಪದರಿಂದಲೂ, ವಾಹನಗಳಿಂದ ಇಳಿದು ನಿಂತಿದ್ದ ಕೋಟಿ–ಪರಾರ್ಧ ಸಂಖ್ಯೆಯ ಜನರಿಂದಲೂ ತುಂಬಿದ್ದ ಬಾಗಿಲಿನ ಪ್ರದೇಶವನ್ನು ಅವನು ಕಂಡನು. ಆಮೇಲೆ ಮಹಾಮೇಘಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದ ಪರ್ವತದಂತಿದ್ದ, ಮದೋದಕ ಸುರಿಸುತ್ತಿದ್ದ, ಅಂಕುಶದಿಂದಲೂ ತಡೆಯಲಾಗದ, ಶತ್ರುಗಳಿಗೆ ಅಸಹ್ಯವಾದ, ರಾಮನ ವಾಹನವಾದ, ಸುಂದರವಾದ, ಎತ್ತರವಾದ ದೇಹವುಳ್ಳ ಶತ್ರುಂಜಯನೆಂಬ ಆನೆಯನ್ನು ಕಂಡನು. ಚೆನ್ನಾಗಿ ಅಲಂಕರಿಸಿಕೊಂಡಿದ್ದ, ಕುದುರೆ–ರಥಗಳೊಡನೆಯೂ ಆನೆಗಳೊಡನೆಯೂ ಇದ್ದ, ರಾಜನಿಗೆ ಪ್ರಿಯರಾದ ಅಮಾತ್ಯಮುಖ್ಯರನ್ನು ಕಂಡು, ಅವರನ್ನು ಎಲ್ಲೆಡೆಯಿಂದ ಸರಿಸಿ ಆ ಸೂತನು ಸಮೃದ್ಧವಾದ ಅಂತಃಪುರವನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸಿದನು. ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಉಪಮೆ — ರತ್ನಭರಿತವಾದ ಸಮುದ್ರವನ್ನು ಮಕರವು ಯಾರಿಂದಲೂ ತಡೆಯಲ್ಪಡದೆ ಪ್ರವೇಶಿಸುವಂತೆ, ಆ ಸಾರಥಿಯು ಪರ್ವತಶಿಖರ, ಅಚಲವಾದ ಮೇಘ ಇವುಗಳಂತಿದ್ದ, ಮಹಾವಿಮಾನಗಳಂತಹ ಭವನಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದ್ದ ಆ ಗೃಹವನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸಿದನು. ಸರ್ಗವು ಇಲ್ಲಿ ಮುಗಿಯುತ್ತದೆ; ಮುಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಸುಮಂತ್ರನು ರಾಮನನ್ನು ಸೀತೆಯೊಡನೆ ಕಾಣುತ್ತಾನೆ. ‘ಕೋಟ್ಯಾ ಪರಾರ್ಧೈಶ್ಚ’ (ಕೋಟಿ–ಪರಾರ್ಧಗಳಷ್ಟು) ಎಂಬುದು ಸಂಖ್ಯೆಯ ಅತಿಶಯೋಕ್ತಿ; ಅದು ಜನಸಮೂಹದ ಅಪರಿಮಿತತೆಯನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ. ಶತ್ರುಂಜಯ ಎಂಬುದು ರಾಮನ ವಾಹನವಾದ ಆನೆಯ ಹೆಸರು; ಹೆಸರಿನ ಅರ್ಥವೇ (ಶತ್ರುಗಳನ್ನು ಗೆಲ್ಲುವವನು) ಅದರ ಗುಣವನ್ನು ಹೇಳುತ್ತದೆ. ಕೊನೆಯ ಮಕರ–ಸಮುದ್ರದ ಉಪಮೆ ಸರ್ಗದ ಸಮಾಪ್ತಿಯನ್ನು ಅಲಂಕರಿಸುತ್ತದೆ — ಮಕರವು ರತ್ನಭರಿತ ಸಮುದ್ರವನ್ನು ಸ್ವಚ್ಛಂದವಾಗಿ ಪ್ರವೇಶಿಸುವಂತೆ, ಸುಮಂತ್ರನು ತಡೆಯಿಲ್ಲದೆ ಅಂತಃಪುರವನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸುತ್ತಾನೆ. ಈ ತಡೆಯಿಲ್ಲದಿರುವಿಕೆಯೇ ಅವನ ವಿಶ್ವಸ್ತತೆಯ ಚಿಹ್ನೆ. ಹೀಗೆ ಈ ಸರ್ಗವು ಕಥೆಯ ಯಾವ ಮುನ್ನಡೆಯೂ ಇಲ್ಲದೆ, ಸಿದ್ಧತೆಯ ವರ್ಣನೆಯಿಂದಲೇ ಮುಗಿಯುತ್ತದೆ; ಅದೇ ಇದರ ವೈಶಿಷ್ಟ್ಯ.

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्येऽयोध्याकाण्डे पञ्चदशः सर्गः॥ १५॥

ತಪ್ಪನ್ನು ತಿಳಿಸಿ

ಮೂಲ ಶ್ಲೋಕಗಳು ಮತ್ತು ಪದವಿವರಣೆಯೊಂದಿಗೆ ಓದಿ