॥वाल्मीकिरामायणम् ಅಯೋಧ್ಯಾಕಾಂಡ · 14ನೇ ಸರ್ಗ

ಅಯೋಧ್ಯಾಕಾಂಡ

ಸರ್ಗ

ಕೈಕೇಯಿಯ ಸತ್ಯಪ್ರೇರಣೆ ಮತ್ತು ಸುಮಂತ್ರನನ್ನು ಕಳುಹಿಸುವುದು

ಸತ್ಯಧರ್ಮದ ದೃಷ್ಟಾಂತಗಳಿಂದ ಕೈಕೇಯಿ ರಾಜನನ್ನು ಒತ್ತಾಯಿಸುವುದು, ದಶರಥನ ನಿರುಪಾಯತೆ, ವಸಿಷ್ಠರ ನಗರಪ್ರವೇಶ, ಅಭಿಷೇಕಸಾಮಗ್ರಿಗಳ ಪಟ್ಟಿ, ಸುಮಂತ್ರನ ಸ್ತುತಿ, ರಾಮನನ್ನು ಕರೆತರಲು ಅವನ ಪ್ರಯಾಣ

ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗದ ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ದಶರಥನು ಮೂರ್ಛಿತನಾಗಿ ನೆಲಕ್ಕೆ ಬಿದ್ದಿದ್ದನು. ಪುತ್ರಶೋಕದಿಂದ ನೊಂದು, ಪ್ರಜ್ಞೆತಪ್ಪಿ ನೆಲದ ಮೇಲೆ ಬಿದ್ದು ಒದ್ದಾಡುತ್ತಿದ್ದ ಆ ಇಕ್ಷ್ವಾಕುವಂಶದವನನ್ನು ಕಂಡು ಆ ಪಾಪಿಷ್ಠೆ ಕೈಕೇಯಿ ದಯೆತೋರಲಿಲ್ಲ; ಬದಲಾಗಿ ಉಪದೇಶಿಸಲು ಆರಂಭಿಸಿದಳು. ‘ಏನೋ ಪಾಪ ಮಾಡಿದವನಂತೆ ಇದೇನು ಮಾಡುತ್ತಿರುವೆ? ನನಗೆ ಮಾತುಕೊಟ್ಟು — ಅಂದರೆ ನನಗೆ ವರದಾನದ ಪ್ರತಿಜ್ಞೆ ಮಾಡಿ — ನೀನು ಕುಗ್ಗಿಹೋಗಿ ನೆಲದ ಮೇಲೆ ಬಿದ್ದುಕೊಂಡಿರುವೆ. ಸಜ್ಜನರ ಮರ್ಯಾದೆಯಲ್ಲಿ ನೀನು ನಿಲ್ಲಬೇಕು’ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾಳೆ. ಆಮೇಲೆ ಅವಳು ಶಾಸ್ತ್ರವಚನವನ್ನೇ ಪ್ರಮಾಣವಾಗಿ ಮುಂದಿಡುತ್ತಾಳೆ — ‘ಧರ್ಮವನ್ನು ಬಲ್ಲವರು ಸತ್ಯವನ್ನೇ ಪರಮಧರ್ಮವೆಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. ಅದೇ ಸತ್ಯವನ್ನು ಆಶ್ರಯಿಸಿ ನಾನು ನಿನ್ನನ್ನು ಧರ್ಮದತ್ತ ಪ್ರೇರಿಸುತ್ತಿದ್ದೇನೆ.’ ಇಲ್ಲಿ ಕೈಕೇಯಿಯ ಮಾತಿನಲ್ಲಿ ವಿಡಂಬನೆ ಸ್ಪಷ್ಟ — ಸ್ವತಃ ಅಧರ್ಮವನ್ನು ಆಚರಿಸುತ್ತಿರುವವಳೇ ಸತ್ಯಶಾಸ್ತ್ರವನ್ನು ಉದ್ಧರಿಸುತ್ತಾಳೆ; ಧರ್ಮದ ಅಕ್ಷರಗಳನ್ನೇ ಅವಳು ಅಧರ್ಮದ ಸಾಧನವನ್ನಾಗಿ ಬಳಸುತ್ತಾಳೆ. ಇದೇ ಈ ಸರ್ಗದ ಮುಖ್ಯ ಭಂಗಿ.

ತನ್ನ ಪಕ್ಷವನ್ನು ಸಮರ್ಥಿಸಲು ಅವಳು ಪುರಾಣಪ್ರಸಿದ್ಧ ದೃಷ್ಟಾಂತಗಳನ್ನು ಮುಂದಿಡುತ್ತಾಳೆ. ‘ಜಗತ್ಪತಿಯಾದ ಶೈಬ್ಯನು ಗಿಡುಗನಿಗೆ ತನ್ನ ದೇಹವನ್ನು ಕೊಡುವುದಾಗಿ ಮಾತುಕೊಟ್ಟು, ಅದನ್ನು ಆ ಪಕ್ಷಿಗೆ ಕೊಟ್ಟು ಉತ್ತಮ ಗತಿಯನ್ನು ಪಡೆದನು. ಹಾಗೆಯೇ ತೇಜಸ್ವಿಯಾದ ಅಲರ್ಕನು ವೇದಪಾರಂಗತನಾದ ಬ್ರಾಹ್ಮಣನು ಬೇಡಿದಾಗ ತನ್ನ ಕಣ್ಣುಗಳನ್ನು ಕಿತ್ತು ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಸ್ವಲ್ಪವೂ ಖೇದವಿಲ್ಲದೆ ಕೊಟ್ಟನು. ನದಿಗಳ ಒಡೆಯನಾದ ಸಮುದ್ರವೂ ಸತ್ಯಬದ್ಧನಾಗಿ, ಸತ್ಯಕ್ಕೆ ಬದ್ಧನಾದ್ದರಿಂದಲೇ ಪರ್ವಕಾಲದಲ್ಲೂ ತನ್ನ ತೀರವೆಂಬ ಮರ್ಯಾದೆಯನ್ನು ಸ್ವಲ್ಪವೂ ಮೀರುವುದಿಲ್ಲ.’ ಆಮೇಲೆ ಅವಳು ಸತ್ಯದ ಸ್ವರೂಪವನ್ನೇ ವರ್ಣಿಸುತ್ತಾಳೆ — ‘ಸತ್ಯವೇ ಏಕಾಕ್ಷರ ಬ್ರಹ್ಮ, ಸತ್ಯದಲ್ಲಿ ಧರ್ಮ ನೆಲೆಸಿದೆ, ಸತ್ಯವೇ ಅಕ್ಷಯವಾದ ವೇದಗಳು, ಸತ್ಯದಿಂದಲೇ ಪರಮಪದ ದೊರೆಯುತ್ತದೆ.’ ಈ ದೃಷ್ಟಾಂತಗಳು ವಾಸ್ತವವಾಗಿ ಆತ್ಮತ್ಯಾಗದ ಉದಾಹರಣೆಗಳು — ಶೈಬ್ಯನು ತನ್ನ ದೇಹವನ್ನು ಕೊಟ್ಟನು, ಅಲರ್ಕನು ತನ್ನ ಕಣ್ಣುಗಳನ್ನು ಕೊಟ್ಟನು; ಕೈಕೇಯಿಯಾದರೋ ರಾಜನನ್ನು ಪುತ್ರತ್ಯಾಗಕ್ಕೆ ತೊಡಗಿಸುತ್ತಾಳೆ. ಹೋಲಿಕೆ ಕೇವಲ ತೋರಿಕೆಯದು, ಅಂತರ ದೊಡ್ಡದು. ಶೈಬ್ಯನ ಕಥೆ ಪುರಾಣಗಳಲ್ಲಿ ಪ್ರಸಿದ್ಧ — ಪಾರಿವಾಳವನ್ನು ರಕ್ಷಿಸಲು ಅವನು ತನ್ನ ಮಾಂಸವನ್ನು ತಕ್ಕಡಿಯಲ್ಲಿಟ್ಟನು. ಅಲರ್ಕನು ಕಾಶಿರಾಜನಾಗಿದ್ದನು; ನೇತ್ರದಾನದಿಂದ ಪ್ರಸಿದ್ಧಿಪಡೆದನು. ಸಮುದ್ರದ ತೀರಮರ್ಯಾದೆಯಾದರೋ ಕಣ್ಣಿಗೆ ಕಾಣುವ ಸತ್ಯನಿಷ್ಠೆಯ ಉದಾಹರಣೆ.

ಆಮೇಲೆ ಅವಳು ನೇರವಾಗಿ ತನ್ನ ಬೇಡಿಕೆಯನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಾಳೆ — ‘ನಿನ್ನ ಬುದ್ಧಿ ಧರ್ಮದಲ್ಲಿ ನೆಲೆಸಿದ್ದರೆ ಸತ್ಯವನ್ನು ಅನುಸರಿಸು. ಸಜ್ಜನಶ್ರೇಷ್ಠನೇ! ನನ್ನ ಆ ವರ ಸಫಲವಾಗಲಿ, ಏಕೆಂದರೆ ವರವನ್ನಿತ್ತವನು ನೀನೇ.’ ಅನಂತರ ಅವಳು ಎರಡು ಬಗೆಯ ಕಾರಣವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತಾಳೆ — ‘ಧರ್ಮದ ಸಲುವಾಗಿಯೇ, ಮತ್ತು ನನ್ನ ಪ್ರೇರಣೆಯಿಂದ, ನಿನ್ನ ಮಗ ರಾಮನನ್ನು ಕಾಡಿಗೆ ಕಳುಹಿಸು; ಮೂರು ಬಾರಿ ನಾನು ನಿನಗೆ ಹೇಳುತ್ತಿದ್ದೇನೆ.’ ಮೂರು ಬಾರಿ ಹೇಳುವುದು ಶಾಸ್ತ್ರದಲ್ಲಿ ನಿಶ್ಚಯದ ಚಿಹ್ನೆ; ಆದ್ದರಿಂದ ಅವಳು ತನ್ನ ಮಾತನ್ನು ತಪ್ಪಿಸಿಕೊಳ್ಳಲಾಗದ್ದನ್ನಾಗಿ ಮಾಡುತ್ತಾಳೆ. ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಅವಳು ಬೆದರಿಕೆಯನ್ನೇ ಪ್ರಯೋಗಿಸುತ್ತಾಳೆ — ‘ಆರ್ಯನೇ! ನನ್ನೊಡನೆ ಮಾಡಿದ ಈ ಒಪ್ಪಂದವನ್ನು ನೀನು ನಡೆಸದಿದ್ದರೆ, ನಿನ್ನಿಂದ ಪರಿತ್ಯಕ್ತಳಾದ ನಾನು ನಿನ್ನ ಎದುರಿನಲ್ಲೇ ಪ್ರಾಣವನ್ನು ತ್ಯಜಿಸುತ್ತೇನೆ.’ ಹೀಗೆ ಧರ್ಮವಚನದಿಂದ ಆರಂಭವಾದ ಅವಳ ಮಾತು ಪ್ರಾಣತ್ಯಾಗದ ಬೆದರಿಕೆಯಲ್ಲಿ ಮುಗಿಯುತ್ತದೆ; ಉಪದೇಶವೂ ಕುತಂತ್ರವೂ ಒಂದೆಡೆ ಸೇರಿವೆ.

ಹೀಗೆ ನಿಃಸಂಕೋಚವಾಗಿ ಕೈಕೇಯಿಯಿಂದ ಒತ್ತಾಯಿಸಲ್ಪಟ್ಟ ರಾಜನು ಆ ಸತ್ಯಪಾಶವನ್ನು ಬಿಡಿಸಿಕೊಳ್ಳಲಾರದಾದನು — ಇಂದ್ರನು ಹಾಕಿದ ಪಾಶವನ್ನು ಬಲಿಯು ಬಿಡಿಸಿಕೊಳ್ಳಲಾರದಾದಂತೆ. ಈ ಉಪಮೆ ಅರ್ಥಪೂರ್ಣ, ಏಕೆಂದರೆ ಬಲಿಯೂ ತನ್ನ ದಾನಪ್ರತಿಜ್ಞೆಯಿಂದಲೇ ಬಂಧಿತನಾಗಿದ್ದನು. ಅವನ ಹೃದಯ ಕಲಕಿಹೋಯಿತು, ಮುಖ ಬಣ್ಣಗೆಟ್ಟಿತು; ನೊಗ ಮತ್ತು ಚಕ್ರದ ನಡುವೆ ಕಟ್ಟಲ್ಪಟ್ಟ ಭಾರಹೊರುವ ಎತ್ತು ಒದ್ದಾಡುವಂತೆ ಅವನು ವ್ಯಥೆಗೊಂಡನು. ವಿಕಲವಾದ ಕಣ್ಣುಗಳಿಂದ ಏನನ್ನೂ ಕಾಣದವನಂತೆ ಆ ಭೂಪಾಲನು ಕಷ್ಟಪಟ್ಟು ಧೈರ್ಯದಿಂದ ತನ್ನನ್ನು ತಾನು ಸಂಭಾಳಿಸಿಕೊಂಡು ಕೈಕೇಯಿಗೆ ಹೀಗೆ ಹೇಳಿದನು — ‘ಪಾಪಿಷ್ಠಳೇ! ಅಗ್ನಿಯ ಸಮ್ಮುಖದಲ್ಲಿ ಮಂತ್ರಗಳೊಡನೆ ನಾನು ಹಿಡಿದ ನಿನ್ನ ಕೈಯನ್ನು ತ್ಯಜಿಸುತ್ತೇನೆ; ನಿನ್ನಲ್ಲಿ ಹುಟ್ಟಿದ ಮಗನನ್ನೂ ನಿನ್ನೊಡನೆಯೇ ತ್ಯಜಿಸುತ್ತೇನೆ.’ ಇದು ವಿವಾಹಸಂಸ್ಕಾರದ ಪ್ರತ್ಯಾಖ್ಯಾನವೇ; ಇದರಿಂದ ಗೃಹಸ್ಥಧರ್ಮದ ಬೇರನ್ನೇ ಅವನು ಕತ್ತರಿಸಿದನು. ‘ಪಾಶ’ ಎಂಬ ಶಬ್ದದಿಂದ ಕವಿ ಸೂಚಿಸುವುದೇನೆಂದರೆ, ಅವಿವೇಕದಿಂದ ಕೊಟ್ಟ ಸತ್ಯವೂ ಬಂಧನವೇ ಆಗುತ್ತದೆ. ಇಲ್ಲಿ ಎರಡು ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ರಾಜನ ದೇಹ ಮತ್ತು ಮನಸ್ಸು ಎರಡೂ ವಿಕಲವಾದದ್ದನ್ನು ತೋರಿಸಲಾಗಿದೆ — ಹೃದಯ ಕಲಕಿದೆ, ಮುಖ ಬಣ್ಣಗೆಟ್ಟಿದೆ, ಕಣ್ಣುಗಳು ಕಾಂತಿಹೀನವಾಗಿವೆ. ನೊಗ–ಚಕ್ರಗಳ ನಡುವೆ ಕಟ್ಟಲ್ಪಟ್ಟ ಎತ್ತಿನ ಉಪಮೆ ಅತ್ಯಂತ ಅರ್ಥಪೂರ್ಣ; ಏಕೆಂದರೆ ಎತ್ತು ಬಲಶಾಲಿಯಾದರೂ ಯಂತ್ರಕ್ಕೆ ಕಟ್ಟಲ್ಪಟ್ಟಿರುವಂತೆ, ರಾಜನೂ ತನ್ನ ಮಾತಿಗೆ ಕಟ್ಟಲ್ಪಟ್ಟಿದ್ದಾನೆ.

ಅನಂತರ ರಾಜನು ತನ್ನ ಮರಣವನ್ನೇ ನಿಶ್ಚಿತವೆಂದು ಭಾವಿಸಿ ಹೇಳುತ್ತಾನೆ — ‘ದೇವಿ! ರಾತ್ರಿ ಕಳೆಯಿತು, ಸೂರ್ಯೋದಯದ ಕಾಲ ಬಂದಿದೆ; ಅಭಿಷೇಕಕ್ಕಾಗಿ ಜನರು ನಿಶ್ಚಯವಾಗಿ ನನ್ನನ್ನು ಅವಸರಪಡಿಸುವರು. ರಾಮನ ಅಭಿಷೇಕಕ್ಕಾಗಿ ಸಿದ್ಧಪಡಿಸಿದ ಅದೇ ಸಾಮಗ್ರಿಗಳಿಂದ ಸತ್ತ ನನಗೆ ರಾಮನೇ ಜಲತರ್ಪಣ ಮಾಡಬೇಕು. ಆದರೆ ಅಶುಭಾಚಾರಿಯೇ! ನೀನು ರಾಮನ ಅಭಿಷೇಕವನ್ನು ತಡೆದರೆ, ಮಗನೊಡನೆ ಕೂಡಿದ ನೀನು ನನಗೆ ಜಲತರ್ಪಣವನ್ನು ಮಾಡಲೇಬಾರದು.’ ಆಮೇಲೆ ಅವನು ಜನರ ಮುಖಗಳನ್ನೇ ನೆನೆಯುತ್ತಾನೆ — ‘ಹಿಂದೆ ಹಾಗೆ ಹರ್ಷದಿಂದ ಅರಳಿದ ಮುಖಗಳನ್ನು ಕಂಡ ನಾನು, ಇಂದು ಹರ್ಷವನ್ನು ಕಳೆದುಕೊಂಡ, ಆನಂದ ನಷ್ಟವಾದ, ತಲೆತಗ್ಗಿಸಿದ ಅದೇ ಜನರನ್ನು ನೋಡಲಾರೆ.’ ಇಲ್ಲಿ ರಾಜನ ಶೋಕ ಸ್ವಕೇಂದ್ರಿತವಲ್ಲ; ಪ್ರಜೆಗಳಿಗೆ ಮುಂದೆ ಉಂಟಾಗಲಿರುವ ನಿರಾಶೆಯೇ ಅವನನ್ನು ಸುಡುತ್ತಿದೆ. ಇದೇ ಉತ್ತಮ ರಾಜನ ಲಕ್ಷಣ. ‘ಸಲಿಲಕ್ರಿಯಾ’ ಎಂದರೆ ತಂದೆಯ ಉದ್ದೇಶದಿಂದ ಮಾಡುವ ತರ್ಪಣ; ಅದನ್ನು ಮಗನೇ ಮಾಡಬೇಕು. ಆದ್ದರಿಂದ ‘ರಾಮನೇ ನನಗೆ ಜಲತರ್ಪಣ ಮಾಡಬೇಕು’ ಎಂದು ಹೇಳುವ ಮೂಲಕ ರಾಜನು ರಾಮನ ಪುತ್ರತ್ವವನ್ನೇ ಮತ್ತೆ ಘೋಷಿಸುತ್ತಾನೆ, ಕೈಕೇಯಿಗೂ ಭರತನಿಗೂ ಆ ಅಧಿಕಾರವನ್ನು ನಿರಾಕರಿಸುತ್ತಾನೆ. ಇದೇ ಅವನ ಕೊನೆಯ ನಿಷೇಧವಚನ; ಅದು ಶಾಪಪ್ರಾಯವಾಗಿದೆ. ಇಲ್ಲಿ ಜನರ ಮುಖಗಳ ವರ್ಣನೆಯನ್ನು ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಗಮನಿಸಬೇಕು.

ಆ ಮಹಾತ್ಮನಾದ ಭೂಪಾಲನು ಹೀಗೆ ಹೇಳುತ್ತಿರುವಂತೆಯೇ ಚಂದ್ರ–ನಕ್ಷತ್ರಗಳ ಮಾಲೆಯನ್ನು ಧರಿಸಿದ್ದ ಪುಣ್ಯವಾದ ರಾತ್ರಿ ಬೆಳಗಾಯಿತು. ಆಗ ಪಾಪಕರ್ಮಿಯೂ ಮಾತಿನಲ್ಲಿ ನಿಪುಣೆಯೂ ಆದ ಕೈಕೇಯಿ ರೋಷದಿಂದ ಮೂರ್ಛಿತಳಾದವಳಂತೆ ಮತ್ತೆ ರಾಜನಿಗೆ ಕಠೋರವಾದ ಮಾತನ್ನಾಡಿದಳು — ‘ರಾಜನೇ! ವಿಷದಂತೆಯೂ ರೋಗದಂತೆಯೂ ಇರುವ ಈ ಮಾತನ್ನು ಏಕೆ ಆಡುತ್ತಿರುವೆ? ಕ್ಲೇಶಕ್ಕೆ ಒಳಗಾಗದಿರುವ ನಿನ್ನ ಮಗ ರಾಮನನ್ನು ಇಲ್ಲಿಗೆ ಕರೆಸು. ನನ್ನ ಮಗನನ್ನು ರಾಜ್ಯದಲ್ಲಿ ಸ್ಥಾಪಿಸಿ, ರಾಮನನ್ನು ವನಚರನನ್ನಾಗಿ ಮಾಡಿ, ನನ್ನನ್ನು ಸವತಿಯಿಲ್ಲದವಳನ್ನಾಗಿ ಮಾಡಿ ನೀನು ಕೃತಕೃತ್ಯನಾಗುವೆ.’ ಹರಿತವಾದ ಚಾವಟಿಯಿಂದ ತಿವಿಯಲ್ಪಟ್ಟ ಉತ್ತಮ ಕುದುರೆಯಂತೆ ಕೈಕೇಯಿಯಿಂದ ಪದೇಪದೇ ಒತ್ತಾಯಿಸಲ್ಪಟ್ಟ ಆ ರಾಜನು ಹೇಳಿದನು — ‘ನಾನು ಧರ್ಮದ ಬಂಧನದಿಂದ ಕಟ್ಟಲ್ಪಟ್ಟಿದ್ದೇನೆ, ನನ್ನ ಪ್ರಜ್ಞೆಯೂ ನಷ್ಟವಾಗಿದೆ. ಹಿರಿಯನೂ ಪ್ರಿಯನೂ ಧಾರ್ಮಿಕನೂ ಆದ ನನ್ನ ಮಗ ರಾಮನನ್ನು ನೋಡಬಯಸುತ್ತೇನೆ.’ ಇಲ್ಲಿ ಶೋಕದ ದಿಕ್ಕು ಬದಲಾಗುತ್ತದೆ — ವಿಲಾಪದಿಂದ ಕ್ರಿಯೆಗೆ ಇಳಿಯುವಿಕೆ; ಇದೇ ಸರ್ಗದ ಉತ್ತರಾರ್ಧವನ್ನು ನಡೆಸುತ್ತದೆ. ಕೈಕೇಯಿಯ ಮಾತಿನಲ್ಲಿ ‘ನಿಃಸಪತ್ನಾ’ (ಸವತಿಯಿಲ್ಲದವಳು) ಎಂಬ ಪದವೇ ಅವಳ ನಿಜವಾದ ಅಭಿಪ್ರಾಯವನ್ನು ಬಯಲುಮಾಡುತ್ತದೆ — ಅವಳು ಧರ್ಮವನ್ನು ಚಿಂತಿಸುತ್ತಿಲ್ಲ, ಭರತನ ಹಿತವನ್ನೂ ಅಲ್ಲ; ಕೌಸಲ್ಯೆಯ ಪರಾಭವವೇ ಅವಳ ಗುರಿ. ‘ಕೃತಕೃತ್ಯನಾಗುವೆ’ ಎಂಬ ಮಾತು ಪರಿಹಾಸಪ್ರಾಯ; ಏಕೆಂದರೆ ಆ ಕೃತ್ಯದಿಂದ ರಾಜನು ಸರ್ವಸ್ವವನ್ನೂ ಕಳೆದುಕೊಳ್ಳುವನು. ರಾಜನ ಉತ್ತರದಲ್ಲಿನ ‘ಧರ್ಮಬಂಧೇನ ಬದ್ಧಃ’ (ಧರ್ಮದ ಬಂಧನದಿಂದ ಕಟ್ಟಲ್ಪಟ್ಟವನು) ಎಂಬ ಎರಡು ಪದಗಳಲ್ಲೇ ಕವಿ ಸರ್ಗದ ಸಾರವನ್ನು ಸಂಕ್ಷೇಪಿಸುತ್ತಾನೆ. ‘ಪ್ರಜ್ಞೆ ನಷ್ಟವಾಗಿದೆ’ ಎಂಬುದೂ ಸತ್ಯವೇ — ಏಕೆಂದರೆ ಮುಂದೆ ಅವನು ಏನೂ ಪ್ರತಿಕ್ರಿಯಿಸಲಾರನು; ಮಗನ ದರ್ಶನವನ್ನು ಮಾತ್ರ ಬೇಡುತ್ತಾನೆ.

ಇಲ್ಲಿಂದ ಕವಿ ಅಂತಃಪುರದಿಂದ ಹೊರಗೆ ನೋಟವನ್ನು ಹರಿಸುತ್ತಾನೆ. ರಾತ್ರಿ ಬೆಳಗಾಗಿ, ಸೂರ್ಯನು ಉದಯಿಸಿ, ಪುಣ್ಯವಾದ ನಕ್ಷತ್ರಯೋಗದ ಮುಹೂರ್ತ ಬಂದಾಗ, ಗುಣಸಂಪನ್ನರಾದ ವಸಿಷ್ಠರು ಶಿಷ್ಯರಿಂದ ಪರಿವೃತರಾಗಿ ಅಭಿಷೇಕಸಾಮಗ್ರಿಗಳನ್ನು ಬೇಗನೆ ತೆಗೆದುಕೊಂಡು ಶ್ರೇಷ್ಠ ನಗರಿಯಾದ ಅಯೋಧ್ಯೆಯನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸಿದರು. ಆ ನಗರಿ ಆಗ ನೀರುಚಿಮುಕಿಸಿ ಗುಡಿಸಿದ ಬೀದಿಗಳಿಂದಲೂ, ಉತ್ತಮ ಪತಾಕೆಗಳಿಂದಲೂ ಅಲಂಕೃತವಾಗಿತ್ತು; ಸಂತೋಷಗೊಂಡ ಜನರಿಂದ ತುಂಬಿತ್ತು; ಸಮೃದ್ಧವಾದ ಅಂಗಡಿ–ಮಾರುಕಟ್ಟೆಗಳಿಂದ ಕೂಡಿತ್ತು; ಮಹೋತ್ಸವದಲ್ಲಿ ಮುಳುಗಿತ್ತು; ರಾಘವನಿಗಾಗಿ ಕಾತರದಿಂದಿತ್ತು; ಚಂದನ–ಅಗರುಗಳ ಧೂಪದಿಂದ ಎಲ್ಲೆಡೆ ಹೊಗೆಯಾಡುತ್ತಿತ್ತು. ಇಂದ್ರನ ನಗರಿಗೆ ಸಮಾನವಾದ ಆ ನಗರಿಯನ್ನು ದಾಟಿ, ಶ್ರೀಮಂತರಾದ ವಸಿಷ್ಠರು ನಾನಾ ಧ್ವಜಸಮೂಹಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದ ಅಂತಃಪುರವನ್ನು ಕಂಡರು — ಪೌರರಿಂದಲೂ ಜಾನಪದರಿಂದಲೂ ತುಂಬಿದ್ದ, ಬ್ರಾಹ್ಮಣರಿಂದ ಶೋಭಿಸುತ್ತಿದ್ದ, ಬೆತ್ತಹಿಡಿದ ದ್ವಾರಪಾಲಕರಿಂದ ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿದ್ದ, ಅತ್ಯಂತ ಸಿಂಗರಿಸಲ್ಪಟ್ಟ ಉತ್ತಮ ಕುದುರೆಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದ್ದ ಅಂತಃಪುರ. ಆ ಅಂತಃಪುರವನ್ನು ತಲುಪಿ ಪರಮಪ್ರೀತರಾದ, ಪರಮರ್ಷಿಗಳಿಂದ ಆವೃತರಾದ ಅವರು ಆ ಜನಸಮೂಹವನ್ನು ದಾಟಿ ಮುನ್ನಡೆದರು. ನಗರದ ಈ ಉಲ್ಲಾಸ, ಅಂತಃಪುರದ ಶೋಕ — ಇವೆರಡರ ವಿರೋಧವೇ ಓದುಗನನ್ನು ಸುಡುತ್ತದೆ. ವಸಿಷ್ಠರು ಇಕ್ಷ್ವಾಕುಗಳ ಕುಲಗುರುಗಳು; ಅವರ ಆಗಮನದಿಂದ ಅಭಿಷೇಕದ ಶಾಸ್ತ್ರೀಯ ಗಾಂಭೀರ್ಯ ಸೂಚಿತವಾಗುತ್ತದೆ. ಅವರು ಕೇವಲ ಪುರೋಹಿತರಲ್ಲ, ರಾಜ್ಯದ ಧರ್ಮಸಾಕ್ಷಿಯೂ ಹೌದು. ಮುಹೂರ್ತನಿರ್ಣಯ, ಸಾಮಗ್ರಿಸಂಗ್ರಹ, ಶಿಷ್ಯಪರಿವಾರ — ಇವೆಲ್ಲದರಿಂದ ವೈದಿಕ ಅಭಿಷೇಕದ ವಿಧಿ ಯಥಾವತ್ತಾಗಿ ನಡೆಯುತ್ತಿದೆ ಎಂಬುದನ್ನು ತೋರಿಸಲಾಗಿದೆ. ನಗರವರ್ಣನೆಯೂ ಇಲ್ಲಿ ಸಂಕ್ಷಿಪ್ತ, ಆದರೆ ಪೂರ್ಣ — ಬೀದಿಗಳು, ಪತಾಕೆಗಳು, ಜನರು, ಅಂಗಡಿಗಳು, ಧೂಪದ ಪರಿಮಳ ಕ್ರಮವಾಗಿ ಎಣಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿವೆ. ಅಂತಃಪುರದ ಬಾಗಿಲಲ್ಲಿ ಬೆತ್ತಹಿಡಿದ ದ್ವಾರಪಾಲಕರು, ಸಿಂಗರಿಸಿದ ಕುದುರೆಗಳು, ಬ್ರಾಹ್ಮಣರ ಸಮೂಹ — ಇವು ರಾಜಸಭೆಯ ಸಮೃದ್ಧಿಯನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತವೆ. ಆದರೆ ಇದೆಲ್ಲವೂ ವ್ಯರ್ಥವಾಗಲಿದೆ ಎಂಬುದು ಓದುಗನಿಗೆ ಗೊತ್ತಿದೆ; ಆದ್ದರಿಂದ ಈ ಶೋಭೆಯೇ ಕರುಣರಸವನ್ನು ಪೋಷಿಸುತ್ತದೆ. ಕವಿ ಇಲ್ಲಿ ಏನನ್ನೂ ಹೇಳುವುದಿಲ್ಲ, ಕೇವಲ ವರ್ಣಿಸುತ್ತಾನೆ — ಅದೇ ವರ್ಣನೆಯ ಬಲ. ‘ಪುರೋತ್ತಮಮ್’ (ಶ್ರೇಷ್ಠ ನಗರಿ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಅಯೋಧ್ಯೆಯ ನಗರಶ್ರೇಷ್ಠತೆ ಮತ್ತೆ ನೆನಪಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ.

ಅಲ್ಲಿ ಅವರು ಮನುಜಸಿಂಹನ (ರಾಜನ) ಬಾಗಿಲಿನಿಂದ ಹೊರಬರುತ್ತಿದ್ದ, ಸುಮಂತ್ರನೆಂಬ ಹೆಸರಿನ, ಸಚಿವನೂ ಸಾರಥಿಯೂ ಆದ, ನೋಡಲು ಪ್ರಿಯನಾದವನನ್ನು ಕಂಡರು. ಮಹಾತೇಜಸ್ವಿಗಳಾದ ವಸಿಷ್ಠರು ಆ ನಿಪುಣನಾದ ಸೂತಪುತ್ರನಿಗೆ ಹೇಳಿದರು — ‘ನಾನು ಇಲ್ಲಿಗೆ ಬಂದಿದ್ದೇನೆ ಎಂದು ರಾಜನಿಗೆ ಬೇಗನೆ ತಿಳಿಸು.’ ಆಮೇಲೆ ಅವರು ಅಭಿಷೇಕಸಾಮಗ್ರಿಗಳನ್ನೇ ಎಣಿಸುತ್ತಾರೆ — ‘ಇವು ಗಂಗಾಜಲದ ಕೊಡಗಳು, ಸಮುದ್ರಗಳಿಂದ ತಂದ ಜಲ ತುಂಬಿದ ಚಿನ್ನದ ಕಲಶಗಳು, ಅಭಿಷೇಕಕ್ಕಾಗಿ ತರಲಾದ ಅತ್ತಿಮರದ ಭದ್ರಪೀಠ, ಎಲ್ಲ ಬಗೆಯ ಬೀಜಗಳು, ಸುಗಂಧದ್ರವ್ಯಗಳು, ವಿವಿಧ ರತ್ನಗಳು, ಜೇನು, ಮೊಸರು, ತುಪ್ಪ, ಅರಳು, ದರ್ಭೆ, ಹೂವುಗಳು, ಹಾಲು — ಎಲ್ಲವೂ ಸಿದ್ಧವಾಗಿವೆ.’ ಈ ಪಟ್ಟಿ ಕೇವಲ ಅಲಂಕಾರವಲ್ಲ; ರಾಜಶಾಸ್ತ್ರದಲ್ಲಿ ಅಭಿಷೇಕದ ಪ್ರತಿಯೊಂದು ದ್ರವ್ಯವೂ ನಿಯತವಾಗಿದೆ; ಆದ್ದರಿಂದ ವಸಿಷ್ಠರು ಎಲ್ಲವನ್ನೂ ಎಣಿಸುತ್ತ ಕಾರ್ಯದ ಸಂಪೂರ್ಣತೆಯನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತಾರೆ. ಶೋಕದ ಹಿನ್ನೆಲೆಯಲ್ಲಿ ಈ ಸಮೃದ್ಧಿವರ್ಣನೆ ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಕರುಣಾಜನಕವಾಗುತ್ತದೆ. ಸುಮಂತ್ರನು ರಾಜನ ಸಾರಥಿ, ಸಚಿವ, ವಿಶ್ವಾಸಪಾತ್ರ; ಆದ್ದರಿಂದ ಅಂತಃಪುರದಿಂದ ಹೊರಬರುತ್ತಿದ್ದ ಅವನೇ ವಸಿಷ್ಠರನ್ನು ಮೊದಲು ಭೇಟಿಯಾಗುತ್ತಾನೆ. ‘ಪ್ರಿಯದರ್ಶನ’ (ನೋಡಲು ಪ್ರಿಯನಾದವನು) ಎಂಬ ವಿಶೇಷಣದಿಂದ ಅವನ ಸೌಮ್ಯತೆ ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ. ವಸಿಷ್ಠರ ಸಂದೇಶವೂ ವಿನಯಪೂರ್ವಕ — ಅವರು ತಾವೇ ಒಳಹೋಗುವುದಿಲ್ಲ, ನಿವೇದನೆಯನ್ನು ಮಾತ್ರ ಕಳುಹಿಸುತ್ತಾರೆ; ಇದೇ ಮರ್ಯಾದೆ. ಸಾಮಗ್ರಿಗಳ ಎಣಿಕೆಯಲ್ಲಿ ಗಂಗಾಜಲ ಮತ್ತು ಸಮುದ್ರಜಲ ಎರಡನ್ನೂ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ; ಇದರಿಂದ ಸಾರ್ವಭೌಮ ರಾಜ್ಯದ ಅಭಿಷೇಕ ಸೂಚಿತವಾಗುತ್ತದೆ.

ಪಟ್ಟಿ ಮುಂದುವರಿಯುತ್ತದೆ — ‘ಎಂಟು ಸುಂದರ ಕನ್ಯೆಯರು, ಮದಿಸಿದ ಶ್ರೇಷ್ಠ ಆನೆ, ನಾಲ್ಕು ಕುದುರೆಗಳ ಶೋಭಾಯಮಾನ ರಥ, ಖಡ್ಗ, ಉತ್ತಮ ಧನುಸ್ಸು, ಮನುಷ್ಯರು ಹೊರುವ ವಾಹನ (ಪಲ್ಲಕ್ಕಿ), ಚಂದ್ರನಂತಹ ಛತ್ರ, ಎರಡು ಬಿಳಿಯ ಚಾಮರಗಳು, ಚಿನ್ನದ ಗಿಂಡಿ, ಚಿನ್ನದ ಸರಪಳಿಯಿಂದ ಅಲಂಕೃತವಾದ ಡುಬ್ಬವುಳ್ಳ ಬಿಳಿಯ ಎತ್ತು, ನಾಲ್ಕು ಕೋರೆಹಲ್ಲುಗಳ ಸಿಂಹ, ಮಹಾಬಲಶಾಲಿಯಾದ ಶ್ರೇಷ್ಠ ಕುದುರೆ, ಸಿಂಹಾಸನ, ಹುಲಿಚರ್ಮ, ಸಮಿತ್ತುಗಳು, ಅಗ್ನಿ, ಎಲ್ಲ ಬಗೆಯ ವಾದ್ಯಸಮೂಹಗಳು, ಅಲಂಕೃತರಾದ ವೇಶ್ಯಾಸ್ತ್ರೀಯರು, ಆಚಾರ್ಯರು, ಬ್ರಾಹ್ಮಣರು, ಗೋವುಗಳು, ಪುಣ್ಯವಾದ ಮೃಗಪಕ್ಷಿಗಳು, ಪೌರ–ಜಾನಪದರಲ್ಲಿ ಶ್ರೇಷ್ಠರು, ತಮ್ಮ ಸಂಘಗಳೊಡನೆ ವರ್ತಕರು — ಇವರೂ ಇನ್ನೂ ಅನೇಕರೂ ಸಂತೋಷದಿಂದ ಪ್ರಿಯವಾಗಿ ಮಾತನಾಡುತ್ತ ರಾಜರೊಡನೆ ರಾಮನ ಅಭಿಷೇಕಕ್ಕಾಗಿ ನಿಂತಿದ್ದಾರೆ.’ ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಅವರು ಆದೇಶಿಸುತ್ತಾರೆ — ‘ಮಹಾರಾಜನನ್ನು ಅವಸರಪಡಿಸು; ಹಗಲು ಉದಯಿಸಿರುವಾಗ, ಪುಷ್ಯನಕ್ಷತ್ರದ ಯೋಗದಲ್ಲಿ ರಾಮನು ರಾಜ್ಯವನ್ನು ಪಡೆಯುವಂತಾಗಲಿ.’ ಮುಹೂರ್ತದ ಈ ತ್ವರೆಯೇ ಕಥೆಯ ತೀವ್ರತೆಯನ್ನು ಹೆಚ್ಚಿಸುತ್ತದೆ — ಕಾಲ ಅನುಕೂಲವಾಗಿದೆ, ಆದರೆ ದೈವ ಪ್ರತಿಕೂಲವಾಗಿದೆ. ಈ ದ್ರವ್ಯಗಳಲ್ಲಿ ಕೆಲವು ಮಂಗಳಕ್ಕಾಗಿ — ಎಂಟು ಕನ್ಯೆಯರು, ಬಿಳಿಯ ಎತ್ತು, ಬಿಳಿಯ ಕುದುರೆ; ಕೆಲವು ರಾಜಚಿಹ್ನೆಗಳು — ಛತ್ರ, ಚಾಮರಗಳು, ಸಿಂಹಾಸನ, ಖಡ್ಗ, ಧನುಸ್ಸು; ಕೆಲವು ಯಜ್ಞದ ಅಂಗಗಳು — ಸಮಿತ್ತುಗಳು, ಅಗ್ನಿ, ದರ್ಭೆ. ಸಿಂಹ, ಆನೆ, ಕುದುರೆ ಸಾಕ್ಷಾತ್ತಾಗಿ ಉಪಸ್ಥಿತವಾಗಿವೆ, ಕೇವಲ ಪ್ರತಿಮೆಗಳಲ್ಲ — ಇದರಿಂದ ಗೀತಾಪ್ರೆಸ್ ಸಂಸ್ಕರಣದ ಪಾಠ ಪ್ರಾಚೀನ ಸಮೃದ್ಧಿಯನ್ನು ವರ್ಣಿಸುತ್ತದೆ. ‘ಅಲಂಕೃತರಾದ ವೇಶ್ಯಾಸ್ತ್ರೀಯರು’ ಎಂಬುದು ಮಂಗಳದರ್ಶನಕ್ಕಾಗಿಯೇ ಹೇಳಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ, ಬೇರೆ ಉದ್ದೇಶದಿಂದಲ್ಲ. ‘ನೈಗಮರು’ ಎಂದರೆ ಶ್ರೇಷ್ಠಿಗಳು (ವರ್ತಕಪ್ರಮುಖರು), ತಮ್ಮ ಸಂಘಗಳೊಡನೆ ಬಂದವರು; ಇದರಿಂದ ನಗರದ ವಾಣಿಜ್ಯಶಕ್ತಿಯೂ ಅಭಿಷೇಕದಲ್ಲಿ ಪಾಲ್ಗೊಂಡಿದೆ ಎಂದು ತಿಳಿಯುತ್ತದೆ. ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಪುಷ್ಯನಕ್ಷತ್ರದ ಉಲ್ಲೇಖ ಮತ್ತೆ ಮಾಡಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ; ಏಕೆಂದರೆ ಅದು ಅಭಿಷೇಕಕ್ಕೆ ಪ್ರಶಸ್ತ, ಮತ್ತು ರಾಮನ ಜನ್ಮನಕ್ಷತ್ರವಾದ ಪುನರ್ವಸುವಿನ ಅನಂತರದ್ದು; ಆದರೆ ಅದೇ ದಿನ ವನವಾಸದ ಆರಂಭದಿನವಾಗಲಿದೆ ಎಂಬುದು ವಿಡಂಬನೆ. ಪಟ್ಟಿಯ ಈ ವಿಸ್ತಾರ ಓದುಗನ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಅಭಿಷೇಕದ ಸಂಭಾವ್ಯತೆಯನ್ನು ದೃಢಗೊಳಿಸುತ್ತದೆ.

ಅವರ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ಮಹಾಬಲಶಾಲಿಯಾದ ಸೂತಪುತ್ರನು ರಾಜಶ್ರೇಷ್ಠನನ್ನು ಸ್ತುತಿಸುತ್ತ ಅರಮನೆಯನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸಿದನು. ರಾಜನಿಂದ ಸಮ್ಮಾನಿತರೂ ರಾಜನಿಗೆ ಪ್ರಿಯವನ್ನು ಮಾಡಲು ಬಯಸುವವರೂ ಆದ ದ್ವಾರಪಾಲಕರು, ಮೊದಲೇ ಅನುಮತಿ ಪಡೆದಿದ್ದ ಆ ವೃದ್ಧನನ್ನು ತಡೆಯಲಾರದಾದರು — ಅವನಿಗೆ ಅಡೆತಡೆಯಿಲ್ಲದ ಪ್ರವೇಶವನ್ನು ರಾಜನು ಮೊದಲೇ ಅನುಮತಿಸಿದ್ದನು. ಅವನು ರಾಜನ ಸಮೀಪದಲ್ಲಿ ನಿಂತನು, ಆದರೆ ರಾಜನ ಆ ಶೋಕಾವಸ್ಥೆಯನ್ನು ಅರಿಯಲಿಲ್ಲ; ಆದ್ದರಿಂದ ಅತ್ಯಂತ ಸಂತೋಷದ ಮಾತುಗಳಿಂದ ಸ್ತುತಿಸಲು ಆರಂಭಿಸಿದನು. ರಾಜನ ಅರಮನೆಯಲ್ಲಿ ಹಿಂದಿನಂತೆಯೇ ಸುಮಂತ್ರನು ಕೈಮುಗಿದು ಜಗತ್ಪತಿಯನ್ನು ಸ್ತುತಿಸಿದನು — ‘ಸೂರ್ಯೋದಯದಲ್ಲಿ ತೇಜಸ್ವಿಯಾದ ಸಮುದ್ರವು ಉಕ್ಕಿ ಆನಂದಿಸುವಂತೆ, ನೀನು ಪ್ರಸನ್ನನಾಗಿ ಪ್ರೀತಮನಸ್ಸಿನಿಂದ ನಮ್ಮನ್ನು ಆನಂದಪಡಿಸು.’ ಅರಿವಿಲ್ಲದೆ ಆರಂಭವಾದ ಈ ಸ್ತುತಿಯೇ ರಾಜನ ಮರ್ಮವನ್ನು ಕತ್ತರಿಸುವಂತಾಗಲಿದೆ — ಇದನ್ನು ಕವಿ ಮುಂದೆ ತೋರಿಸುತ್ತಾನೆ. ‘ಪೂರ್ವೋದಿತಮ್’ (ಮೊದಲೇ ಅನುಮತಿ ಪಡೆದವನು) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಸುಮಂತ್ರನ ಪ್ರವೇಶಕ್ಕೆ ರಾಜನು ಮೊದಲೇ ಅನುಮತಿ ನೀಡಿದ್ದನು, ಆದ್ದರಿಂದ ದ್ವಾರಪಾಲಕರು ಅವನನ್ನು ತಡೆಯುವುದಿಲ್ಲ ಎಂಬುದು ಸೂಚಿತವಾಗುತ್ತದೆ; ವಿಶ್ವಸ್ತ ಸೇವಕನ ಪ್ರತಿಷ್ಠೆ ಇದು. ‘ಅಜಾನಿವಾನ್’ (ಅರಿಯದವನಾಗಿ) ಎಂಬ ಪದ ಇಲ್ಲಿ ಅತ್ಯಂತ ಮರ್ಮಸ್ಪರ್ಶಿ — ರಾತ್ರಿ ನಡೆದ ದುರ್ಘಟನೆ ಸೂತನಿಗೆ ಗೊತ್ತಿಲ್ಲ; ಆದ್ದರಿಂದ ಅವನು ಹಿಂದಿನಂತೆಯೇ ಹರ್ಷದಿಂದ ಸ್ತುತಿಸುತ್ತಾನೆ. ‘ಯಥಾಪೂರ್ವಮ್’ (ಹಿಂದಿನಂತೆಯೇ) ಎಂಬುದೂ ಅದನ್ನೇ ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ. ಮೊದಲ ಸ್ತುತಿಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಸಮುದ್ರದ ಉಪಮೆಯನ್ನು ಜೋಡಿಸಲಾಗಿದೆ; ಏಕೆಂದರೆ ಸೂರ್ಯೋದಯದಲ್ಲಿ ಸಮುದ್ರ ಉಕ್ಕುತ್ತದೆ; ಹಾಗೆಯೇ ರಾಜನೂ ಎಚ್ಚರಗೊಂಡು ಪ್ರಜೆಗಳನ್ನು ಆನಂದಪಡಿಸಲಿ ಎಂಬ ಹಾರೈಕೆ.

ಸೂತನ ಸ್ತುತಿ ಪೌರಾಣಿಕ ಉಪಮಾನಗಳೊಡನೆ ಮುಂದುವರಿಯುತ್ತದೆ. ‘ಇದೇ ಹೊತ್ತಿನಲ್ಲಿ ಮಾತಲಿಯು ಇಂದ್ರನನ್ನು ಸ್ತುತಿಸಿದನು, ಅದರಿಂದ ಅವನು ಎಲ್ಲ ದಾನವರನ್ನೂ ಗೆದ್ದನು; ಹಾಗೆಯೇ ನಾನು ನಿನ್ನನ್ನು ಎಬ್ಬಿಸುತ್ತಿದ್ದೇನೆ. ಅಂಗಗಳೊಡನೆ ಕೂಡಿದ ವೇದಗಳೂ ವಿದ್ಯೆಗಳೂ ಸ್ವಯಂಭುವಾದ ಪ್ರಭು ಬ್ರಹ್ಮನನ್ನು ಎಬ್ಬಿಸುವಂತೆ, ಇಂದು ನಾನು ನಿನ್ನನ್ನು ಎಬ್ಬಿಸುತ್ತಿದ್ದೇನೆ. ಚಂದ್ರನೊಡನೆ ಸೂರ್ಯನು ಜೀವಿಗಳನ್ನು ಧರಿಸಿರುವ ಶುಭವಾದ ಭೂಮಿಯನ್ನು ಎಬ್ಬಿಸುವಂತೆ, ಇಂದು ನಾನು ನಿನ್ನನ್ನು ಎಬ್ಬಿಸುತ್ತಿದ್ದೇನೆ. ಮಹಾರಾಜನೇ, ಏಳು! ಮಂಗಳಕೌತುಕಗಳನ್ನು ಮಾಡಿಕೊಂಡು ದೇಹಕಾಂತಿಯಿಂದ ಬೆಳಗುತ್ತ ಮೇರುಪರ್ವತದ ಮೇಲಿನ ಸೂರ್ಯನಂತಾಗು. ಕಾಕುತ್ಸ್ಥನೇ! ಚಂದ್ರ–ಸೂರ್ಯರು, ಶಿವ–ಕುಬೇರರು, ವರುಣ, ಅಗ್ನಿ, ಇಂದ್ರ — ಇವರು ನಿನಗೆ ವಿಜಯವನ್ನು ಕರುಣಿಸಲಿ. ಭಗವತಿಯಾದ ರಾತ್ರಿ ಕಳೆಯಿತು, ನಿನ್ನ ಈ ಕಾರ್ಯ (ಸಿದ್ಧತೆ) ಮುಗಿದಿದೆ; ರಾಜಶ್ರೇಷ್ಠನೇ, ಎಚ್ಚರಗೊಳ್ಳು, ಮುಂದಿನ ಕಾರ್ಯವನ್ನು ನಡೆಸು. ರಾಮನ ಅಭಿಷೇಕವೆಲ್ಲವೂ ಸಿದ್ಧವಾಗಿ ನಿಂತಿದೆ; ಪೌರರೂ ಜಾನಪದರೂ ವರ್ತಕರೂ ಕೈಮುಗಿದು ನಿಂತಿದ್ದಾರೆ. ಸ್ವತಃ ಭಗವಾನ್ ವಸಿಷ್ಠರು ಬ್ರಾಹ್ಮಣರೊಡನೆ ನಿಂತಿದ್ದಾರೆ; ರಾಜನೇ, ರಾಘವನ ಅಭಿಷೇಕಕ್ಕೆ ಬೇಗನೆ ಆಜ್ಞೆಯಾಗಲಿ.’ ಈ ಸ್ತುತಿ ಕ್ರಮವಾಗಿ ಎಬ್ಬಿಸುವಿಕೆಯ ಮೂರು ದೃಷ್ಟಾಂತಗಳನ್ನು ಎಣಿಸುತ್ತದೆ — ಮಾತಲಿಯಿಂದ ಇಂದ್ರನ ಎಬ್ಬಿಸುವಿಕೆ, ವೇದಗಳಿಂದ ಬ್ರಹ್ಮನದು, ಸೂರ್ಯಚಂದ್ರರಿಂದ ಭೂಮಿಯದು; ಮೂರೂ ಒಂದಕ್ಕಿಂತ ಒಂದು ವ್ಯಾಪಕ. ಆಮೇಲೆ ದೇವತೆಗಳ ವಿಜಯಾಶೀರ್ವಾದ, ಆಮೇಲೆ ಕರ್ತವ್ಯಸ್ಮರಣೆ, ಆಮೇಲೆ ಪ್ರಜೆಗಳ ನಿರೀಕ್ಷೆ — ಹೀಗೆ ಸ್ತುತಿಯ ವಿನ್ಯಾಸ ಶಾಸ್ತ್ರೀಯವಾಗಿದೆ. ‘ಕೃತಕೌತುಕಮಂಗಲಃ’ ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ರಾಜನು ಮಾಡಬೇಕಾಗಿದ್ದ ಬೆಳಗಿನ ಮಂಗಳವಿಧಿಗಳು ಸೂಚಿತವಾಗಿವೆ. ‘ಮೇರುವಿನ ಮೇಲಿನ ಸೂರ್ಯನಂತೆ’ ಎಂಬ ಉಪಮೆಯಿಂದ ರಾಜನ ಔನ್ನತ್ಯ ವರ್ಣಿತವಾಗಿದೆ. ಆದರೆ ಈ ಮಾತೆಲ್ಲವೂ ಶೋಕಮಗ್ನನ ಕಿವಿಗಳಿಗೆ ವಿಷದಂತೆ ಬೀಳುತ್ತದೆ; ಏಕೆಂದರೆ ಸೂತನು ಯಾವುದನ್ನು ಮಂಗಳವೆಂದು ಭಾವಿಸುತ್ತಾನೋ ಅದೇ ರಾಜನಿಗೆ ವಿನಾಶ. ‘ಬೇಗನೆ ಆಜ್ಞೆಯಾಗಲಿ’ ಎಂಬ ಕೊನೆಯ ಕೋರಿಕೆಯ ಮಾತು ಎಲ್ಲಕ್ಕಿಂತ ದುಸ್ಸಹ; ಏಕೆಂದರೆ ಆಜ್ಞೆ ಮೊದಲೇ ಬೇರೆಯಾಗಿ ಬದಲಾಗಿಹೋಗಿದೆ. ಇಲ್ಲಿನ ಎಂಟು ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದು ಮಾತೂ ರಾಜನಿಗೆ ಸುಖಕರವಾಗುವುದಿಲ್ಲ — ಇದೇ ಅಜ್ಞಾನದಿಂದ ಹುಟ್ಟಿದ ಕರುಣೆ; ಇದನ್ನು ಸಂಸ್ಕೃತ ಕಾವ್ಯಶಾಸ್ತ್ರದಲ್ಲಿ ‘ವಿಪರೀತಫಲಾ ಸ್ತುತಿಃ’ (ವಿಪರೀತ ಫಲ ಕೊಡುವ ಸ್ತುತಿ) ಎನ್ನುತ್ತಾರೆ.

ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಸೂತನು ರಾಜನೀತಿಯ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ — ‘ಕಾವಲುಗಾರನಿಲ್ಲದ ಪಶುಗಳಂತೆ, ನಾಯಕನಿಲ್ಲದ ಸೇನೆಯಂತೆ, ಚಂದ್ರನಿಲ್ಲದ ರಾತ್ರಿಯಂತೆ, ಹೋರಿಯಿಲ್ಲದ ಹಸುಗಳಂತೆ — ರಾಜನು ಕಾಣಿಸದ ರಾಷ್ಟ್ರವೂ ಹಾಗೆಯೇ ಆಗುತ್ತದೆ.’ ಸಾಂತ್ವನಪೂರ್ವಕವಾದಂತೆ ತೋರುವ ಅರ್ಥಪೂರ್ಣವಾದ ಅವನ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ಮಹೀಪತಿಯು ಮತ್ತಷ್ಟು ಶೋಕದಲ್ಲಿ ಮುಳುಗಿದನು. ಆಮೇಲೆ ಹರ್ಷ ಕುಗ್ಗಿದ, ಶೋಕದಿಂದ ಕೆಂಪಾದ ಕಣ್ಣುಗಳುಳ್ಳ, ಶ್ರೀಮಂತನೂ ಧಾರ್ಮಿಕನೂ ಆದ ಆ ರಾಜನು ಸೂತನನ್ನು ನೋಡಿ ಹೇಳಿದನು — ‘ನಿನ್ನ ಮಾತುಗಳಿಂದ ನೀನು ನನ್ನ ಮರ್ಮಗಳನ್ನು ಇನ್ನಷ್ಟು ಕತ್ತರಿಸುತ್ತಿರುವೆ.’ ಸ್ತುತಿವಚನಗಳು ವಾಸ್ತವಸ್ಥಿತಿಗೆ ವಿಪರೀತವಾಗಿದ್ದಾಗ ಅವೇ ಶಸ್ತ್ರಗಳಂತಾಗುತ್ತವೆ. ಆ ಕರುಣಾಜನಕ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ, ದೀನನಾದ ರಾಜನನ್ನು ಕಂಡು ಸುಮಂತ್ರನು ಕೈಮುಗಿದುಕೊಂಡೇ ಆ ಸ್ಥಳದಿಂದ ಸ್ವಲ್ಪ ಹಿಂದೆ ಸರಿದನು — ಸೇವಕನ ವಿನಯ ಇದು. ಇಲ್ಲಿನ ನಾಲ್ಕು ದೃಷ್ಟಾಂತಗಳು ನೀತಿಶಾಸ್ತ್ರದ ಸಿದ್ಧಾಂತವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತವೆ — ಅಧ್ಯಕ್ಷನಿಲ್ಲದೆ ಯಾವ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯೂ ನಡೆಯುವುದಿಲ್ಲ. ಸುಮಂತ್ರನು ರಾಜನನ್ನು ಎಬ್ಬಿಸಲೆಂದೇ ಇದನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ, ಆಕ್ಷೇಪಿಸಲೆಂದಲ್ಲ; ಆದರೆ ರಾಜನಿಗೆ ಅದೇ ಆಕ್ಷೇಪದಂತೆ ತೋರುತ್ತದೆ. ‘ಸನ್ನಹರ್ಷಃ’ (ಹರ್ಷ ಕುಗ್ಗಿದವನು) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಅವನ ಹರ್ಷದ ಸಂಪೂರ್ಣ ಕ್ಷಯ ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ. ‘ಮರ್ಮಗಳನ್ನು ಕತ್ತರಿಸುತ್ತಿರುವೆ’ ಎಂಬ ಮಾತಿನಿಂದ ರಾಜನು ತನ್ನ ಅಸಹನೀಯ ಸ್ಥಿತಿಯನ್ನು ಪ್ರಕಟಿಸುತ್ತಾನೆ, ಆದರೆ ಕಾರಣವನ್ನು ಹೇಳುವುದಿಲ್ಲ — ಅದೇ ಅವನ ನಾಚಿಕೆಯ ಚಿಹ್ನೆ.

ದೈನ್ಯದಿಂದ ಮಹೀಪತಿಯು ತಾನೇ ಮಾತನಾಡಲಾರದಾದಾಗ, ಮಂತ್ರಾಲೋಚನೆಯನ್ನು ಬಲ್ಲ ಕೈಕೇಯಿ ಸುಮಂತ್ರನಿಗೆ ಉತ್ತರಿಸಿದಳು — ‘ಸುಮಂತ್ರ! ರಾಮನ ಹರ್ಷದ ಕಾತರದಿಂದ ರಾಜನು ರಾತ್ರಿಯೆಲ್ಲ ಎಚ್ಚರವಾಗಿದ್ದನು; ನಿದ್ರೆಗೆಟ್ಟ ಆಯಾಸದಿಂದ ಈಗ ನಿದ್ರೆಗೆ ವಶನಾಗಿದ್ದಾನೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಸೂತನೇ, ಬೇಗನೆ ಹೋಗು! ಯಶಸ್ವಿಯಾದ ರಾಜಪುತ್ರ ರಾಮನನ್ನು ಕರೆದುಕೊಂಡು ಬಾ; ನಿನಗೆ ಒಳಿತಾಗಲಿ, ಇಲ್ಲಿ ವಿಚಾರಮಾಡುವ ಅಗತ್ಯವಿಲ್ಲ.’ ಸುಮಂತ್ರನಾದರೋ ವಿನಯದಿಂದ ಉತ್ತರಿಸಿದನು — ‘ಭಾಮಿನಿಯೇ! ರಾಜನ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳದೆ ನಾನು ಹೇಗೆ ಹೋಗಲಿ?’ ಮಂತ್ರಿಯ ಆ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ರಾಜನೇ ಅವನಿಗೆ ಹೇಳಿದನು — ‘ಸುಮಂತ್ರ! ಸುಂದರನಾದ ರಾಮನನ್ನು ನೋಡಬಯಸುತ್ತೇನೆ, ಬೇಗನೆ ಕರೆದುಕೊಂಡು ಬಾ.’ ಅದನ್ನು ಶುಭವೆಂದು ಭಾವಿಸಿ ಅವನು ಹೃದಯದಲ್ಲಿ ಆನಂದಿಸಿದನು. ರಾಜಾಜ್ಞೆಯಿಂದ ಪ್ರೀತಿಯಿಂದ ಅವಸರದಿಂದ ಅವನು ಹೊರಟನು; ಅವಳಿಂದ ಅವಸರಪಡಿಸಲ್ಪಟ್ಟ ಸುಮಂತ್ರನು ದಾರಿಯಲ್ಲಿ ಚಿಂತಿಸಿದನು. ಇಲ್ಲಿ ಗಮನಿಸಬೇಕು — ರಾಜನ ಮಾತು ದ್ವ್ಯರ್ಥಕ; ಅವನು ಮಗನ ದರ್ಶನವನ್ನು ಮಾತ್ರ ಬಯಸುತ್ತಾನೆ, ಕೈಕೇಯಿಯಾದರೋ ಗಡೀಪಾರನ್ನು. ಕೈಕೇಯಿಯ ಸುಳ್ಳುಮಾತನ್ನೂ ಇಲ್ಲಿ ಗಮನಿಸಬೇಕು — ರಾಜನು ನಿದ್ರೆಗೆ ವಶನಾಗಿಲ್ಲ, ಶೋಕದಿಂದ ಮೂಕನಾಗಿದ್ದಾನೆ; ಆದರೂ ಸುಮಂತ್ರನು ಶಂಕೆಯಿಲ್ಲದೆ ಹೋಗಲೆಂದು ಅವಳು ಅದೇ ಕಾರಣವನ್ನು ಕಲ್ಪಿಸುತ್ತಾಳೆ. ಸುಮಂತ್ರನ ಪ್ರಶ್ನೆಯೂ ರಾಜಸೇವಕಧರ್ಮಕ್ಕೆ ಅನುಗುಣವಾದದ್ದು — ಮಂತ್ರಿಯು ರಾಜನ ಆಜ್ಞೆಯನ್ನೇ ಅನುಸರಿಸುತ್ತಾನೆ, ಇನ್ನೊಬ್ಬರದನ್ನಲ್ಲ. ಆದ್ದರಿಂದ ರಾಜನು ತಾನೇ ಮಾತನಾಡಲು ಬಾಧ್ಯನಾಗುತ್ತಾನೆ; ಆದರೆ ಅವನ ಮಾತಿನಲ್ಲಿ ‘ರಾಮನನ್ನು ನೋಡುತ್ತೇನೆ’ ಎಂಬುದು ಮಾತ್ರ ಇದೆ, ‘ಕಾಡಿಗೆ ಕಳುಹಿಸುತ್ತೇನೆ’ ಎಂಬುದಲ್ಲ. ‘ಸ ಮನ್ಯಮಾನಃ ಕಲ್ಯಾಣಮ್’ (ಅವನು ಶುಭವೆಂದು ಭಾವಿಸಿ) ಎಂಬ ಪದಗಳಿಂದ ಸೂತನ ಆಶೆ ತೋರಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ. ಹೀಗೆ ಮೂರು ಪಾತ್ರಗಳ ಭಿನ್ನಭಿನ್ನ ಅಭಿಪ್ರಾಯಗಳು ಒಂದೇ ಮಾತಿನ ವ್ಯವಹಾರದಲ್ಲಿ ಸೇರಿವೆ — ಇದೇ ಕವಿಯ ನೈಪುಣ್ಯ.

ಸೂತನು ಚಿಂತಿಸುತ್ತಾನೆ — ‘ಧರ್ಮರಾಜನಾದ ರಾಜನು ರಾಮನ ಅಭಿಷೇಕಕ್ಕಾಗಿಯೇ ಇಲ್ಲಿಗೆ ಬರುವನು ಎಂಬುದು ಸ್ಪಷ್ಟ.’ ಹೀಗೆ ನಿಶ್ಚಯಿಸಿ ಮಹಾ ಹರ್ಷದಿಂದ ಮಹಾತೇಜಸ್ವಿಯಾದ ಅವನು ರಾಘವನನ್ನು ನೋಡುವ ಆಸೆಯಿಂದ ಮತ್ತೆ ಹೊರಟನು. ಸಮುದ್ರದಂತೆಯೂ ಮಡುವಿನಂತೆಯೂ ಇದ್ದ ಶುಭವಾದ ಅಂತಃಪುರದಿಂದ ಹೊರಬಂದು ಅವನು ಎದುರಿನಲ್ಲಿ ಜನಸಂದಣಿಯಿಂದ ತುಂಬಿದ ಬಾಗಿಲನ್ನು ಕಂಡನು. ಆಮೇಲೆ ಮುಂಭಾಗದಿಂದ ಥಟ್ಟನೆ ಹೊರಬಂದು, ಬಾಗಿಲಲ್ಲಿದ್ದ ರಾಜರನ್ನು ನೋಡುತ್ತ, ಬಾಗಿಲಿಗೆ ಬಂದು ನಿಂತಿದ್ದ ನಾನಾ ಬಗೆಯ ಮಹಾಧನಿಕರಾದ ಪೌರರನ್ನು ಕಂಡನು. ಸರ್ಗವು ಇಲ್ಲಿ ಮುಗಿಯುತ್ತದೆ — ಸೂತನ ಆಶೆ, ನಗರದ ಉತ್ಸವ, ರಾಜನ ಗುಪ್ತಶೋಕ — ಮೂರೂ ಒಂದೆಡೆ ಸೇರಿವೆ. ಮುಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಸುಮಂತ್ರನು ರಾಮನ ಭವನಕ್ಕೆ ಹೋಗುತ್ತಾನೆ. ‘ಸಾಗರಹ್ರದಸಂಕಾಶಮ್’ (ಸಮುದ್ರದಂತೆಯೂ ಮಡುವಿನಂತೆಯೂ ಇರುವ) ಎಂಬ ಅಂತಃಪುರದ ಉಪಮೆ ಅದರ ಗಾಂಭೀರ್ಯವನ್ನೂ ವಿಸ್ತಾರವನ್ನೂ ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ. ಬಾಗಿಲಲ್ಲಿ ಉಪಸ್ಥಿತರಾದ ಮಹಾಧನಿಕ ಪೌರರು ಅಭಿಷೇಕವನ್ನು ನೋಡಲು ಕಾತರರಾಗಿದ್ದಾರೆ.

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्येऽयोध्याकाण्डे चतुर्दशः सर्गः॥ १४॥

ತಪ್ಪನ್ನು ತಿಳಿಸಿ

ಮೂಲ ಶ್ಲೋಕಗಳು ಮತ್ತು ಪದವಿವರಣೆಯೊಂದಿಗೆ ಓದಿ