॥वाल्मीकिरामायणम् ಅಯೋಧ್ಯಾಕಾಂಡ · 13ನೇ ಸರ್ಗ

ಅಯೋಧ್ಯಾಕಾಂಡ

ಸರ್ಗ

ರಾಜನ ವಿಲಾಪ ಮತ್ತು ಕೈಕೇಯಿಯನ್ನು ಒಲಿಸುವ ಯತ್ನ

ಪುತ್ರವಿಯೋಗದ ಶೋಕದಿಂದ ದಶರಥನ ವಿಲಾಪ, ರಾಮನ ಗುಣಸ್ಮರಣೆ, ರಾತ್ರಿಯಲ್ಲಿ ಪ್ರಾರ್ಥನೆ, ಕೈಕೇಯಿಯನ್ನು ಒಲಿಸುವ ಪ್ರಯತ್ನ ಮತ್ತು ಅದರ ವೈಫಲ್ಯ

ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗದ ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ದಶರಥನು ಕೈಕೇಯಿಯ ಚಾಚಿದ ಪಾದಗಳನ್ನು ಮುಟ್ಟಲು ಬಯಸಿ, ಅವನ್ನು ತಲುಪಲಾರದೆ ಮೂರ್ಛಿತನಾಗಿ ನೆಲಕ್ಕೆ ಬಿದ್ದಿದ್ದನು. ಇಲ್ಲಿ ಆ ಮಹಾರಾಜನು, ಅಂಥ ಸ್ಥಿತಿಗೆ ಅನರ್ಹನಾದವನು, ಅಂಥ ಮಲಗುವಿಕೆಗೆ ಒಗ್ಗದವನು, ಪುಣ್ಯ ಕ್ಷಯಿಸಿದಾಗ ದೇವಲೋಕದಿಂದ ಜಾರಿಬಿದ್ದ ಯಯಾತಿಯಂತೆ ಬಿದ್ದುಕೊಂಡಿದ್ದಾನೆ. ಈ ಉಪಮೆ ಅರ್ಥಪೂರ್ಣ — ಯಯಾತಿಯೂ ತನ್ನ ಮಾತಿನಿಂದಲೇ ಸ್ವರ್ಗದಿಂದ ಭ್ರಷ್ಟನಾದನು, ದಶರಥನೂ ತನ್ನ ಮಾತಿನ ಬಂಧನದಿಂದಲೇ ಬಿದ್ದಿದ್ದಾನೆ. ಅವನನ್ನು ಹಾಗೆ ಕಂಡರೂ ಆ ಹೆಣ್ಣು ಕರಗುವುದಿಲ್ಲ. ಅವಳು ಅನರ್ಥದ ಸಾಕ್ಷಾತ್ ರೂಪ; ತನ್ನ ಉದ್ದೇಶವನ್ನು ಸಾಧಿಸಿಕೊಂಡವಳು, ಲೋಕಾಪವಾದಕ್ಕೆ ಹೆದರದವಳು, ಭರತನ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲೆಡೆಯೂ ಭಯವನ್ನು ಕಾಣುವವಳು; ಆದ್ದರಿಂದ ಅದೇ ವರವನ್ನು ಅವಳು ಮತ್ತೆ ಎತ್ತಿದಳು. ‘ಮಹಾರಾಜ, ನೀನು ಸತ್ಯವಾದಿ, ದೃಢವ್ರತನು ಎಂದು ಹೊಗಳಿಕೊಳ್ಳುತ್ತೀಯೆ; ಹಾಗಾದರೆ ನನ್ನ ಈ ವರವನ್ನು ಏಕೆ ತಡೆಹಿಡಿಯಲು ಬಯಸುತ್ತೀಯೆ?’ ಎಂದು ಕೇಳುತ್ತಾಳೆ. ಅವಳು ಬೇಡುವುದಿಲ್ಲ, ರಾಜನ ಪ್ರತಿಜ್ಞೆಯನ್ನೇ ಎತ್ತಿತೋರಿಸಿ ಅವನ ಮೇಲೆ ಆರೋಪ ಹೊರಿಸುತ್ತಾಳೆ — ಇದೇ ಅವಳ ವಾಕ್ಚಾತುರ್ಯದ ರೀತಿ. ಹೀಗೆ ಹೇಳಲ್ಪಟ್ಟ ದಶರಥನು ಒಂದು ಮುಹೂರ್ತ ವಿಹ್ವಲನಂತೆ ಇದ್ದು, ಕ್ರುದ್ಧನಾಗಿ ಉತ್ತರಿಸಿದನು — ‘ಅನಾರ್ಯಳೇ! ನನ್ನ ಶತ್ರುವೇ! ನಾನು ಸತ್ತು, ಮನುಜಶ್ರೇಷ್ಠನಾದ ರಾಮನು ಕಾಡಿಗೆ ಹೋದ ಮೇಲೆ ನೀನು ಬಯಸಿದ್ದು ಸಿದ್ಧಿಸಿ ಸುಖವಾಗಿರು!’ ಈ ಮಾತು ಬಹುಮಟ್ಟಿಗೆ ಶಾಪವೇ. ಅಲ್ಲದೆ ‘ಅನರ್ಥರೂಪಾ’ (ಅನರ್ಥದ ರೂಪವೇ ಆದವಳು) ಎಂಬ ವಿಶೇಷಣದಿಂದ ಕವಿ ಸೂಚಿಸುವುದೇನೆಂದರೆ, ಅವಳು ಕೇವಲ ಅನರ್ಥವನ್ನು ಮಾಡುತ್ತಿಲ್ಲ, ಅನರ್ಥದ ಸಾಕ್ಷಾತ್ ಮೂರ್ತಿಯೇ ಆಗಿಬಿಟ್ಟಿದ್ದಾಳೆ.

ಅನಂತರ ರಾಜನು ತನಗೆ ಮುಂದೆ ಬರಲಿರುವ ನಾಚಿಕೆಯನ್ನೇ ಚಿಂತಿಸುತ್ತಾನೆ. ‘ಸ್ವರ್ಗದಲ್ಲಿಯೂ ದೇವತೆಗಳು ನನ್ನನ್ನು ರಾಮನ ಕುಶಲವನ್ನು ಕೇಳಿದಾಗ, ನನ್ನ ಆಜ್ಞೆಯಿಂದ ಅವನನ್ನು ಕಾಡಿಗೆ ಕಳುಹಿಸಿದೆ ಎಂದು ಹೇಗೆ ಹೇಳಲಿ? ಅವರ ಧಿಕ್ಕಾರದ ಮಾತುಗಳನ್ನು ಹೇಗೆ ತಾಳಲಿ?’ ಎಂದು ‘ಅಯ್ಯೋ’ ಎಂದು ಖೇದಪಡುತ್ತಾನೆ. ಮರಣದ ನಂತರವೂ ಅಪಕೀರ್ತಿ ಬೆನ್ನಟ್ಟುವುದು ಎಂಬುದು ಅವನ ಭಯ. ‘ಕೈಕೇಯಿಗೆ ಪ್ರಿಯವನ್ನು ಮಾಡಲು ಬಯಸಿ ನಾನು ರಾಮನನ್ನು ಕಾಡಿಗೆ ಅಟ್ಟಿದೆ ಎಂದು ಸತ್ಯವನ್ನು ಹೇಳಿದರೆ, ಹಿಂದೆ ಪ್ರಜೆಗಳ ಎದುರಿನಲ್ಲಿ ಕೊಟ್ಟ ರಾಜ್ಯದ ಮಾತೇ ಅಸತ್ಯವಾಗುತ್ತದೆ’ ಎಂದೂ ಹೇಳುತ್ತಾನೆ — ಎರಡೂ ಕಡೆ ಸತ್ಯಭಂಗವೇ ಅವನ ಸಂಕಟ. ಆಮೇಲೆ ಅವನು ಮಗನನ್ನು ಪಡೆದ ಕಷ್ಟವನ್ನು ನೆನೆಯುತ್ತಾನೆ — ‘ಮಕ್ಕಳಿಲ್ಲದಿದ್ದ ನಾನು ಮಹಾ ಶ್ರಮದಿಂದ ಮಹಾನ್ ಮಹಾತೇಜಸ್ವಿಯಾದ ರಾಮನನ್ನು ಮಗನಾಗಿ ಪಡೆದೆ; ಅವನನ್ನು ನಾನು ಹೇಗೆ ತ್ಯಜಿಸಲಿ? ಶೂರನೂ, ವಿದ್ಯಾಸಂಪನ್ನನೂ, ಕ್ರೋಧವನ್ನು ಗೆದ್ದವನೂ, ಕ್ಷಮಾಶೀಲನೂ ಆದ ಆ ಕಮಲದಳನಯನನಾದ ರಾಮನನ್ನು ನಾನು ಹೇಗೆ ಗಡೀಪಾರುಮಾಡಲಿ?’ ಮಗನ ಗುಣಗಳೇ ಇಲ್ಲಿ ತ್ಯಾಗಕ್ಕೆ ಅಡ್ಡಿಯಾಗಿವೆ. ‘ಬತ’ (ಅಯ್ಯೋ) ಎಂಬ ಖೇದಸೂಚಕ ಅವ್ಯಯದಿಂದಲೇ ಅವನ ನಿರುಪಾಯತೆ ವ್ಯಕ್ತವಾಗುತ್ತದೆ; ರಾಜನು ಯಾವ ಪ್ರತೀಕಾರವನ್ನೂ ಕಾಣುತ್ತಿಲ್ಲ, ಮುಂದೆ ಬರಲಿರುವ ಅಪಕೀರ್ತಿಯನ್ನು ಮಾತ್ರ ಕಣ್ಣೆದುರು ಕಾಣುತ್ತಾನೆ.

ಆಮೇಲೆ ರಾಜನ ಮಾತು ಮಗನ ರೂಪಗುಣಗಳ ವರ್ಣನೆಯೇ ಆಗುತ್ತದೆ. ‘ನೀಲಕಮಲದಂತೆ ಶ್ಯಾಮಲವರ್ಣನಾದ, ದೀರ್ಘಬಾಹುವಾದ, ಮಹಾಬಲಶಾಲಿಯಾದ, ಮನೋಹರನಾದ ರಾಮನನ್ನು ನಾನು ದಂಡಕಾರಣ್ಯದಲ್ಲಿ ಹೇಗೆ ಇರಿಸಲಿ? ಸುಖಕ್ಕೆ ಮಾತ್ರ ಯೋಗ್ಯನಾದ, ದುಃಖಕ್ಕೆ ಅನರ್ಹನಾದ ಆ ಧೀಮಂತ ರಾಮನ ದುಃಖವನ್ನು ನಾನು ಹೇಗೆ ತಾನೇ ನೋಡಲಿ? ದುಃಖಕ್ಕೆ ಅನರ್ಹನಾದ ರಾಮನಿಗೆ ದುಃಖವನ್ನು ಕೊಡುವುದಕ್ಕೆ ಮೊದಲೇ ನನ್ನ ಪ್ರಾಣ ಹೊರಟುಹೋದರೆ, ಆಗ ನಾನು ಸುಖವನ್ನು ಪಡೆದೇನು.’ ಇಲ್ಲಿ ಮರಣವನ್ನೇ ಶ್ರೇಷ್ಠವೆಂದು ಭಾವಿಸಲಾಗಿದೆ; ಮಗನ ದುಃಖವನ್ನು ನೋಡುವುದಕ್ಕಿಂತ ಅದು ಹೆಚ್ಚು ಸುಖಕರ ಎಂದು. ಹೀಗೆ ಶೋಕದಿಂದ ಕೋಪಕ್ಕೆ ತಿರುಗಿದ ಅವನು ಕೈಕೇಯಿಯನ್ನು ಹಳಿಯುತ್ತಾನೆ — ‘ಕ್ರೂರಿಯೇ! ಪಾಪಸಂಕಲ್ಪವುಳ್ಳವಳೇ! ಸತ್ಯಪರಾಕ್ರಮಿಯಾದ ರಾಮನು ನನಗೆ ಅತ್ಯಂತ ಪ್ರಿಯನು; ಅವನನ್ನು ಅಪ್ರಿಯದೊಡನೆ ಜೋಡಿಸುತ್ತಿರುವ ನೀನು ನನಗೆ ಯಾವ ಪ್ರಿಯವನ್ನು ಸಾಧಿಸುತ್ತಿರುವೆ?’ ಇಲ್ಲಿ ಗಮನಿಸಬೇಕಾದದ್ದು — ರಾಜನು ವರವನ್ನು ತಳ್ಳಿಹಾಕುತ್ತಿಲ್ಲ, ಆಣೆಯನ್ನೂ ಮುರಿಯುತ್ತಿಲ್ಲ; ಕೇವಲ ಮಗನ ಗುಣಗಳನ್ನು ನೆನೆಯುತ್ತ ತನ್ನ ಅಸಹಾಯಕತೆಯನ್ನು ಪ್ರಕಟಿಸುತ್ತಾನೆ. ಧರ್ಮದಿಂದ ಕಟ್ಟಲ್ಪಟ್ಟ ಪುರುಷನ ದುರ್ದಶೆ ಇದೇ. ಈ ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ರಾಮನ ರೂಪ, ಬಲ, ಶೀಲಗಳು ಕ್ರಮವಾಗಿ ವರ್ಣಿತವಾಗಿವೆ; ಇದರಿಂದ ಓದುಗನ ಹೃದಯದಲ್ಲಿಯೂ ವಿಯೋಗದುಃಖ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ; ಇದೇ ಕವಿಯ ಅಭಿಪ್ರಾಯ.

‘ಲೋಕದಲ್ಲಿ ನಿನಗೆ ಅಸದೃಶವಾದ ಅಪಕೀರ್ತಿ ನಿಶ್ಚಯವಾಗಿ ಉಂಟಾಗುವುದು’ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತ, ಚಿತ್ತ ಭ್ರಮಿಸಿ ಅವನು ವಿಲಪಿಸುತ್ತಿದ್ದಂತೆಯೇ ಸೂರ್ಯನು ಅಸ್ತಂಗತನಾದನು, ರಾತ್ರಿ ಬಂದಿತು. ಚಂದ್ರಮಂಡಲದಿಂದ ಅಲಂಕೃತವಾಗಿದ್ದರೂ ಆ ರಾತ್ರಿ ನೊಂದು ವಿಲಪಿಸುತ್ತಿದ್ದ ರಾಜನಿಗೆ ಬೆಳಗಲಿಲ್ಲ — ಶೋಕಾರ್ತನಿಗೆ ಬೆಳದಿಂಗಳೂ ಕತ್ತಲೆಯಂತಾಗುತ್ತದೆ. ಹೊರಗಿನ ಬೆಳಕು ಒಳಗಿನ ಶೋಕದಿಂದ ಮುಚ್ಚಲ್ಪಡುವ ಕವಿಸಮಯದ ಸೂಕ್ಷ್ಮ ಸಂಯೋಜನೆ ಇದು. ವೃದ್ಧನಾದ ದಶರಥನು ಸತತವಾಗಿ ಬಿಸಿಯಾದ ನಿಟ್ಟುಸಿರುಬಿಡುತ್ತ, ಆಕಾಶದತ್ತ ಕಣ್ಣುನೆಟ್ಟು, ನೊಂದವನಂತೆ ದುಃಖದಿಂದ ವಿಲಪಿಸಿದನು. ಅವನು ರಾತ್ರಿಯನ್ನೇ ಪ್ರಾರ್ಥಿಸುತ್ತಾನೆ — ‘ನಕ್ಷತ್ರಗಳಿಂದ ಅಲಂಕೃತಳಾದ ರಾತ್ರಿಯೇ! ನಿನ್ನಿಂದ ನನಗೆ ಬೆಳಗಾಗುವುದು ಬೇಡ; ಮಂಗಳೆಯೇ, ನನ್ನ ಮೇಲೆ ದಯೆತೋರು, ಇದೋ ನಾನು ಕೈಮುಗಿದಿದ್ದೇನೆ. ಅಥವಾ ಬೇಗನೆ ಕಳೆದುಹೋಗು — ಏಕೆಂದರೆ ನಿರ್ದಯಳೂ ಕ್ರೂರಿಯೂ ಆದ ಕೈಕೇಯಿಯನ್ನು ನೋಡಲು ನಾನು ಬಯಸುವುದಿಲ್ಲ.’ ಬೆಳಗು ರಾಮನ ವನವಾಸದ ಆರಂಭಕಾಲ; ಆದ್ದರಿಂದ ಅವನು ಕಾಲವನ್ನೇ ತಡೆಯಲು ಯತ್ನಿಸುತ್ತಾನೆ. ಅಚೇತನವಾದ ರಾತ್ರಿಯನ್ನು ಸಚೇತನದಂತೆ ಸಂಬೋಧಿಸಿ ರಾಜನು ಬೇಡುತ್ತಾನೆ, ತನ್ನ ಎರಡು ಮಾತುಗಳ ಪರಸ್ಪರ ವಿರೋಧವನ್ನೂ ಗಮನಿಸುವುದಿಲ್ಲ — ಇದೇ ವಿಲಾಪದ ಪರಾಕಾಷ್ಠೆ. ಜನರ ಹರ್ಷಕ್ಕೆ ಕಾರಣವಾದದ್ದೇ ಇವನ ಶೋಕಕ್ಕೆ ಕಾರಣ — ಈ ವಿರೋಧವೇ ಇಲ್ಲಿ ಸರ್ಗದ ಕೇಂದ್ರ; ಅದು ಮುಂದೆಯೂ ಮುಂದುವರಿಯುತ್ತದೆ; ರಾತ್ರಿಯೂ ಅವನ ಮೇಲೆ ಅನುಗ್ರಹ ತೋರುವುದಿಲ್ಲ.

‘ಯಾರಿಗಾಗಿ ನನಗೆ ಈ ವಿಪತ್ತು ಬಂದಿತೋ…’ ಎಂದು ಹೇಳಿ, ರಾಜಧರ್ಮವನ್ನು ಬಲ್ಲ ಆ ರಾಜನು ಕೈಮುಗಿದುಕೊಂಡು ಮತ್ತೆ ಕೈಕೇಯಿಯನ್ನು ಒಲಿಸಲು ಆರಂಭಿಸುತ್ತಾನೆ. ಬೇರೆ ಉಪಾಯವಿಲ್ಲದ್ದರಿಂದ ಅವನು ಕೋಪದಿಂದ ಯಾಚನೆಗೆ ಇಳಿಯುತ್ತಾನೆ. ‘ಸದಾಚಾರಿಯೂ, ದೀನನೂ, ನಿನ್ನನ್ನೇ ಆಶ್ರಯಿಸಿರುವವನೂ, ಆಯುಸ್ಸು ಮುಗಿಯುತ್ತ ಬಂದವನೂ, ವಿಶೇಷವಾಗಿ ರಾಜನೂ ಆದ ನನ್ನ ಮೇಲೆ, ಮಂಗಳೆಯಾದ ದೇವಿಯೇ, ಪ್ರಸನ್ನಳಾಗು. ಸುಂದರ ನಿತಂಬವುಳ್ಳವಳೇ! ಇದನ್ನು ನಾನು ನಿರ್ಜನ ಸ್ಥಳದಲ್ಲಿ ಹೇಳಲಿಲ್ಲ — ಪ್ರಜೆಗಳ ಸಭೆಯಲ್ಲೇ ರಾಮನ ರಾಜ್ಯವನ್ನು ಘೋಷಿಸಿದ್ದೇನೆ; ಆದ್ದರಿಂದ ಬಾಲೆಯೇ, ನೀನು ಹೃದಯವಂತಳು, ನನ್ನ ಮೇಲೆ ಒಳ್ಳೆಯ ಅನುಗ್ರಹ ತೋರು. ದೇವಿ, ಪ್ರಸನ್ನಳಾಗು — ನೀನೇ ಕೊಟ್ಟದ್ದಾಗಿ ಈ ಅಕ್ಷಯವಾದ ರಾಜ್ಯವನ್ನು ನನ್ನ ರಾಮನು ಪಡೆಯಲಿ; ಕಪ್ಪುಕಡೆಗಣ್ಣಿನವಳೇ, ಅದರಿಂದ ನೀನು ಪರಮ ಯಶಸ್ಸನ್ನು ಪಡೆಯುವೆ. ಪೃಥುನಿತಂಬಿನಿಯೇ! ಸುಂದರ ಮುಖ ಮತ್ತು ಕಣ್ಣುಗಳುಳ್ಳವಳೇ! ಇದು ನನಗೂ ರಾಮನಿಗೂ ಲೋಕಕ್ಕೂ ಗುರುಜನರಿಗೂ ಭರತನಿಗೂ ಪ್ರಿಯವಾಗುವುದು; ಆದ್ದರಿಂದ ಇದನ್ನು ಮಾಡು.’ ಇಲ್ಲಿ ರಾಜನ ಕೌಶಲವನ್ನು ಗಮನಿಸಬೇಕು — ಅವನು ವರವನ್ನು ನಿರಾಕರಿಸುವುದಿಲ್ಲ, ವರದಾನದ ಗೌರವವನ್ನೇ ಅವಳಿಗೆ ಅರ್ಪಿಸುತ್ತಾನೆ: ‘ನೀನೇ ಕೊಟ್ಟ ರಾಜ್ಯ’ ಎಂದು. ಯಶಸ್ಸಿನ ಆಸೆಯಿಂದಾದರೂ ಅವಳು ಹಿಂದೆ ಸರಿದಾಳು ಎಂಬ ಆಶೆ. ಆದರೆ ಮಂಥರೆಯ ಮಾತಿನಿಂದ ಯಾರ ಹೃದಯ ಕಠಿಣವಾಗಿದೆಯೋ ಅವಳಿಗೆ ಯಶಸ್ಸಿನ ಆಸೆಯೂ ರುಚಿಸದು; ಆದ್ದರಿಂದ ಈ ಪ್ರಾರ್ಥನೆಯೆಲ್ಲವೂ ವ್ಯರ್ಥವಾಗುತ್ತದೆ ಎಂಬುದು ಮುಂದೆ ತೋರಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ.

ಆದರೆ ಈ ಯಾಚನೆ ನಿಷ್ಫಲವೇ ಆಯಿತು. ಶುದ್ಧಭಾವವುಳ್ಳ, ದೀನನಾದ, ಕೆಂಪಾದ ಕಣ್ಣುಗಳಿಂದ ಹರಿಯುವ ಕಣ್ಣೀರಿನಿಂದ ತೊಯ್ದ ರಾಜನ ವಿಚಿತ್ರವಾದ ಕರುಣಾಜನಕ ವಿಲಾಪವನ್ನು ಕೇಳಿಯೂ, ದುಷ್ಟಭಾವದ ಆ ಕ್ರೂರಿ ಪತಿಯ ಮಾತನ್ನು ನಡೆಸಲಿಲ್ಲ. ಆಮೇಲೆ ತೃಪ್ತಿಗೊಳ್ಳದ, ಪ್ರತಿಕೂಲವಾಗಿ ಮಾತನಾಡುವ ಪ್ರಿಯೆಯನ್ನು ನೋಡಿ, ಮಗನ ಗಡೀಪಾರನ್ನು ಕುರಿತು ಚಿಂತಿಸುತ್ತ, ಆ ರಾಜನು ಮತ್ತೆ ಮೂರ್ಛಿತನಾಗಿ, ಪ್ರಜ್ಞೆತಪ್ಪಿ, ದುಃಖಿತನಾಗಿ ನೆಲಕ್ಕೆ ಬಿದ್ದನು. ಹೀಗೆ ವ್ಯಥೆಗೊಂಡು ಘೋರವಾಗಿ ನಿಟ್ಟುಸಿರುಬಿಡುತ್ತಿದ್ದ ಮನಸ್ವಿಯಾದ ರಾಜನಿಗೆ ಆ ರಾತ್ರಿ ವ್ಯರ್ಥವಾಗಿ ಕಳೆಯಿತು. ಬೆಳಗಿನಲ್ಲಿ ಮಂಗಳವಾದ್ಯಗಳಿಂದಲೂ ವಂದಿಗಳ ಗೀತೆಗಳಿಂದಲೂ ಅವನನ್ನು ಎಬ್ಬಿಸುತ್ತಿದ್ದಾಗ, ಆ ರಾಜಶ್ರೇಷ್ಠನು ಆ ಎಬ್ಬಿಸುವಿಕೆಯನ್ನೇ ನಿಲ್ಲಿಸಿದನು — ಮಂಗಳವಾಗಿದ್ದದ್ದೇ ಅವನಿಗೆ ಅಸಹ್ಯವಾಯಿತು. ಮಾತಿನ ಬಂಧನದಿಂದ ಕಟ್ಟಲ್ಪಟ್ಟ ರಾಜನ ಶೋಕ ಹೇಗೆ ಎಲ್ಲೆಯಿಲ್ಲದ್ದಾಗುತ್ತದೆ ಎಂಬುದನ್ನು ಕವಿ ಈ ಸರ್ಗದಿಂದ ತೋರಿಸುತ್ತಾನೆ; ಮುಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಕೈಕೇಯಿಯ ದೃಢಾಗ್ರಹವೇ ಮುಂದುವರಿಯುತ್ತದೆ. ಸರ್ಗದ ಕೊನೆಯವರೆಗೂ ಯಾವ ಹೊಸ ಘಟನೆಯೂ ನಡೆಯುವುದಿಲ್ಲ, ರಾಜನ ಅಂತರ್ವೇದನೆಯ ವಿಸ್ತಾರ ಮಾತ್ರ — ಇದೇ ಈ ಸರ್ಗದ ವೈಶಿಷ್ಟ್ಯ.

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्येऽयोध्याकाण्डे त्रयोदशः सर्गः॥ १३॥

ತಪ್ಪನ್ನು ತಿಳಿಸಿ

ಮೂಲ ಶ್ಲೋಕಗಳು ಮತ್ತು ಪದವಿವರಣೆಯೊಂದಿಗೆ ಓದಿ