॥वाल्मीकिरामायणम् ಅಯೋಧ್ಯಾಕಾಂಡ · 12ನೇ ಸರ್ಗ

ಅಯೋಧ್ಯಾಕಾಂಡ

ಸರ್ಗ

ದಶರಥನ ವಿಲಾಪ

ಕೈಕೇಯಿಯ ಮಾತಿನಿಂದ ರಾಜನ ಮೂರ್ಛೆ, ಭರ್ತ್ಸನೆ, ರಾಮನ ಗುಣಕೀರ್ತನೆ, ಕೈಕೇಯಿಯ ನಿಷ್ಠುರ ಪ್ರತ್ಯುತ್ತರ, ಮತ್ತೆ ವಿಲಾಪ, ದೇವಿಯ ಪಾದಗಳಿಗೆ ಬೀಳುವುದು

ಕೈಕೇಯಿಯ ಕ್ರೂರವಾದ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ಮಹಾರಾಜನು ಚಿಂತೆಯಲ್ಲಿ ಮುಳುಗಿದನು; ಒಂದು ಮುಹೂರ್ತಕಾಲ ತೀವ್ರವಾಗಿ ಬೆಂದನು. ಅವನು ಯೋಚಿಸಿದನು — ‘ಇದು ನನಗೆ ಬಂದ ಹಗಲುಗನಸೇ? ಅಥವಾ ಚಿತ್ತಭ್ರಮೆಯೇ? ಯಾವುದಾದರೂ ಉಪಸರ್ಗ (ಗ್ರಹಬಾಧೆ) ನನ್ನನ್ನು ಆವರಿಸಿತೇ, ಅಥವಾ ಇದು ಮನಸ್ಸಿನ ಉಪದ್ರವವೇ?’ ಹೀಗೆ ಚಿಂತಿಸಿದರೂ ರಾಜನಿಗೆ ಆಗ ನೆಮ್ಮದಿ ದೊರೆಯಲಿಲ್ಲ. ಪ್ರಜ್ಞೆ ಮರಳಿದ ಮೇಲೆ ಮತ್ತೆ ಕೈಕೇಯಿಯ ಮಾತಿನಿಂದ ಬೆಂದು, ಹೆಣ್ಣುಹುಲಿಯನ್ನು ಕಂಡ ಜಿಂಕೆಯಂತೆ ವ್ಯಥೆಗೊಂಡು ಕಂಗಾಲಾಗಿ, ಹಾಸಿಲ್ಲದ ನೆಲದ ಮೇಲೆ ಕುಳಿತು ದೀರ್ಘವಾಗಿ ನಿಟ್ಟುಸಿರುಬಿಡುತ್ತ — ಮಂತ್ರಗಳಿಂದ ಕಟ್ಟಿಹಾಕಲ್ಪಟ್ಟ ಮಹಾವಿಷದ ಸರ್ಪದಂತೆ — ‘ಅಯ್ಯೋ, ಧಿಕ್ಕಾರ!’ ಎಂದು ರೋಷದಿಂದ ನುಡಿದು, ಶೋಕದಿಂದ ಚೇತನ ಕುಗ್ಗಿ ಮತ್ತೆ ಮೂರ್ಛೆಹೋದನು. ಬಹಳ ಹೊತ್ತಿನ ಮೇಲೆ ರಾಜನು ಪ್ರಜ್ಞೆಯನ್ನು ಪಡೆದು ಅತ್ಯಂತ ದುಃಖಿತನಾದನು. ಇಲ್ಲಿ ಕವಿಯು ಮೂರ್ಛೆಯನ್ನು ಮೂರು ಬಾರಿ ಪುನರುಕ್ತಿಸುವ ಮೂಲಕ ದುಃಖದ ಆಳವನ್ನು ಪ್ರಕಟಿಸುತ್ತಾನೆ. ‘ದಿವಾಸ್ವಪ್ನ’ (ಹಗಲುಗನಸು) ಎಂಬ ಶಂಕೆಯೂ ಮರ್ಮಸ್ಪರ್ಶಿಯಾದದ್ದು — ನಿಜವಾಗಿ ಕಿವಿಗೆ ಬಿದ್ದದ್ದನ್ನು ಮನಸ್ಸು ಗ್ರಹಿಸಲೇ ಆರದು; ಆದ್ದರಿಂದ ಅವನು ಅದನ್ನು ಕನಸೆಂದು ಕಲ್ಪಿಸಿಕೊಳ್ಳಲು ಬಯಸುತ್ತಾನೆ. ಮಂತ್ರದಿಂದ ಕಟ್ಟಲ್ಪಟ್ಟ ಸರ್ಪದ ಉಪಮೆಯೂ ಅತ್ಯಂತ ಉಚಿತ — ರಾಜನು ಬಲಶಾಲಿಯಾಗಿದ್ದರೂ ಮಾತಿನ ಬಂಧನದಿಂದ ನಿರ್ವೀರ್ಯನಾಗಿದ್ದಾನೆ; ವಿಷವು ಇದೆ, ಆದರೆ ಅದರ ಪ್ರಯೋಗ ತಡೆಹಿಡಿಯಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ. ಹೆಣ್ಣುಹುಲಿ–ಜಿಂಕೆಯ ಉಪಮೆಯಿಂದ ಮನೆಯೇ ಭಯದ ತಾಣವಾಗಿದೆ ಎಂಬುದು ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ. ಅಲ್ಲದೆ ಈ ಸರ್ಗವೆಲ್ಲವೂ ಬಹುಮಟ್ಟಿಗೆ ಒಬ್ಬನೇ ಪುರುಷನ ವಿಲಾಪ; ನಡುವೆ ಕೈಕೇಯಿಯ ಮಾತು ಕೇವಲ ಏಳು ಶ್ಲೋಕಗಳಷ್ಟು ಮಾತ್ರ. ಇದರಿಂದ ಕವಿ ತೋರಿಸುವುದೇನೆಂದರೆ — ನಿರ್ಣಯ ಮೊದಲೇ ಆಗಿಹೋಗಿದೆ, ಉಳಿದದ್ದು ಕೇವಲ ಶೋಕದ ವಿಸ್ತಾರ. ‘ಅಸಂವೃತಾಯಾಂ ಜಗತ್ಯಾಮ್’ (ಹಾಸಿಲ್ಲದ ನೆಲದ ಮೇಲೆ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ರಾಜನ ಪತನವು ಸೂಚಿತವಾಗುತ್ತದೆ — ಸಿಂಹಾಸನದಲ್ಲಿ ಕುಳಿತುಕೊಳ್ಳುತ್ತಿದ್ದವನು ಇಂದು ಹಾಸಿಲ್ಲದ ನೆಲದ ಮೇಲಿದ್ದಾನೆ; ಕೈಕೇಯಿ ಹಿಡಿದ ಆಸನವೇ ಈಗ ಅವನದೂ ಆಗಿದೆ. ಈ ಸರ್ಗವು ಅಯೋಧ್ಯಾಕಾಂಡದ ಅತಿ ದೀರ್ಘ ಸರ್ಗಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದು; ಇದರಲ್ಲಿ ನೂರಾ ಹನ್ನೆರಡು ಶ್ಲೋಕಗಳಿವೆ.

ಕ್ರುದ್ಧನಾದ ಅವನು ತನ್ನ ತೇಜಸ್ಸಿನಿಂದ ಸುಟ್ಟುಬಿಡುವವನಂತೆ ಕೈಕೇಯಿಗೆ ಹೇಳಿದನು — ‘ಕ್ರೂರಿಯೇ, ದುಷ್ಟನಡತೆಯವಳೇ, ಈ ಕುಲವನ್ನು ನಾಶಮಾಡುವವಳೇ! ಪಾಪಿಷ್ಠಳೇ, ರಾಮನು ನಿನಗೆ ಏನು ಮಾಡಿದ್ದಾನೆ, ಅಥವಾ ನಾನು ಏನು ಪಾಪ ಮಾಡಿದ್ದೇನೆ? ರಾಘವನು ಸದಾ ನಿನ್ನೊಡನೆ ತನ್ನ ಹೆತ್ತತಾಯಿಯೊಡನೆ ಹೇಗೋ ಹಾಗೆಯೇ ನಡೆದುಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ; ಅಂಥವನಿಗೇ ಅನರ್ಥಮಾಡಲು ನೀನು ಏಕೆ ಇಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿರುವೆ? ತೀಕ್ಷ್ಣವಿಷದ ಹಾವಿನಂತಿರುವ ರಾಜಕುಮಾರಿಯಾದ ನಿನ್ನನ್ನು ನಾನು ಅರಿವಿಲ್ಲದೆ, ನನ್ನ ವಿನಾಶಕ್ಕಾಗಿಯೇ ನನ್ನ ಅರಮನೆಗೆ ಕರೆತಂದೆನು. ಇಡೀ ಜೀವಲೋಕವೇ ರಾಮನ ಗುಣಗಳನ್ನು ಸ್ತುತಿಸುತ್ತಿರುವಾಗ, ಯಾವ ಅಪರಾಧವನ್ನು ಮುಂದಿಟ್ಟು ನಾನು ನನ್ನ ಪ್ರೀತಿಯ ಮಗನನ್ನು ತ್ಯಜಿಸಲಿ?’ ಇಲ್ಲಿ ರಾಜನು ಮೊದಲು ಶೀಲವನ್ನು, ಅನಂತರ ಉಪಕಾರವನ್ನು, ಆಮೇಲೆ ಲೋಕಾಭಿಪ್ರಾಯವನ್ನು ಪ್ರಮಾಣವಾಗಿ ಮುಂದಿಡುತ್ತಾನೆ. ‘ಜನನೀತುಲ್ಯಾಂ ವೃತ್ತಿಮ್’ (ತಾಯಿಗೆ ಸಮನಾದ ನಡವಳಿಕೆ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ರಾಮನ ನಿರ್ದೋಷತೆ ಸ್ಥಾಪಿತವಾಗಿದೆ — ತಾಯಿಯಂತೆ ಸೇವಿಸುವವನಲ್ಲಿ ಅಪರಾಧದ ಶಂಕೆಯೇ ಸಾಧ್ಯವಿಲ್ಲ. ‘ನಾನೇ ಕರೆತಂದೆ’ ಎಂಬ ಆತ್ಮನಿಂದೆಯೂ ಕರುಣಾಜನಕ — ರಾಜನು ದೋಷವನ್ನು ಇನ್ನೊಬ್ಬರ ಮೇಲೆ ಹೊರಿಸುವುದಿಲ್ಲ, ತನ್ನ ಅವಿವೇಕದ ಮೇಲೆಯೇ ಹೊರಿಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ. ಈ ಹಾವಿನ ಉಪಮೆ ಮುಂದೆ ಕರಿಯ ಹಾವಿನ ಉಪಮೆಯಲ್ಲಿ (81ನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ) ಮತ್ತೆ ಪ್ರತಿಧ್ವನಿಸುತ್ತದೆ. ‘ಜೀವಲೋಕ’ ಎಂಬ ಸಾರ್ವಜನಿಕ ಸಾಕ್ಷ್ಯವೂ ಇಲ್ಲಿ ಮುಂದಿಡಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ — ಒಬ್ಬಳ ಅಭಿಪ್ರಾಯ ಇಡೀ ಲೋಕದ ಅಭಿಪ್ರಾಯಕ್ಕೆ ವಿರುದ್ಧವಾಗಿದೆ. ಈ ಪ್ರಕರಣದಲ್ಲಿ ರಾಜನ ಮಾತು ಕ್ರೋಧದಿಂದ ಆರಂಭವಾಗುತ್ತದೆ, ಆದರೆ ಮುಂದೆ ಅದೇ ಮಾತು ಯಾಚನೆಯಾಗಿ ಪರಿಣಮಿಸುತ್ತದೆ — ಇದೇ ಈ ಸರ್ಗದ ಗತಿ. ಮೊದಲು ‘ಕ್ರೂರಿಯೇ’ ಎಂದು ಭರ್ತ್ಸಿಸುವವನೇ ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಅವಳ ಪಾದಗಳನ್ನು ಮುಟ್ಟುತ್ತಾನೆ. ಇದರಿಂದ ದಶರಥನ ದೌರ್ಬಲ್ಯ ಪ್ರಕಟವಾಗುತ್ತದೆ; ಅದೇ ಇಡೀ ಕಾಂಡದ ಮೂಲಕಾರಣ. ‘ಕುಲಸ್ಯ ವಿನಾಶಿನಿ’ (ಕುಲವನ್ನು ನಾಶಮಾಡುವವಳೇ) ಎಂಬ ಸಂಬೋಧನೆಯೂ ಭವಿಷ್ಯವಾಣಿಯಂತಿದೆ — ವಾಸ್ತವವಾಗಿ ಅದೇ ಆಯಿತು. ‘ಅಪಿತೃಕ’ (ತಂದೆಯಿಲ್ಲದವನು) ಎಂಬ ಶಬ್ದ ಮುಂದೆ ಎಂಬತ್ತೆರಡನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಮತ್ತೆ ಬರುತ್ತದೆ; ಅಲ್ಲಿ ಅವನು ಆ ಕೃತ್ಯವನ್ನು ತಾನೇ ಒಪ್ಪಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ.

‘ಕೌಸಲ್ಯೆಯನ್ನಾಗಲಿ, ಸುಮಿತ್ರೆಯನ್ನಾಗಲಿ, ರಾಜ್ಯಲಕ್ಷ್ಮಿಯನ್ನಾಗಲಿ, ನನ್ನ ಪ್ರಾಣವನ್ನೇ ಆಗಲಿ ತ್ಯಜಿಸಬಲ್ಲೆ; ಆದರೆ ತಂದೆಯ ಮೇಲೆ ವಾತ್ಸಲ್ಯವುಳ್ಳ ರಾಮನನ್ನು ತ್ಯಜಿಸಲಾರೆ. ಹಿರಿಯ ಮಗನನ್ನು ಕಂಡಾಗ ನನಗೆ ಪರಮ ಪ್ರೀತಿ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ; ರಾಮನನ್ನು ಕಾಣದಿದ್ದರೆ ನನ್ನ ಚೇತನವೇ ನಶಿಸುತ್ತದೆ. ಸೂರ್ಯನಿಲ್ಲದೆ ಲೋಕ ಉಳಿದೀತು, ನೀರಿಲ್ಲದೆ ಬೆಳೆ ಉಳಿದೀತು; ಆದರೆ ರಾಮನಿಲ್ಲದೆ ನನ್ನ ದೇಹದಲ್ಲಿ ಪ್ರಾಣ ಉಳಿಯದು. ಸಾಕು — ಪಾಪನಿಶ್ಚಯವುಳ್ಳವಳೇ, ಈ ನಿಶ್ಚಯವನ್ನು ಬಿಟ್ಟುಬಿಡು. ನಿನ್ನ ಪಾದಗಳನ್ನು ತಲೆಯಿಂದ ಮುಟ್ಟುತ್ತೇನೆ, ನನ್ನ ಮೇಲೆ ಪ್ರಸನ್ನಳಾಗು. ಪಾಪಿಷ್ಠಳೇ, ಇಂಥ ಪರಮಕ್ರೂರವಾದುದನ್ನು ನೀನು ಏಕೆ ಯೋಚಿಸಿದೆ? ಭರತನಿಗೆ ಪ್ರಿಯವಾದುದನ್ನೂ ಅಪ್ರಿಯವಾದುದನ್ನೂ ಕುರಿತು ನನ್ನನ್ನು ಪರೀಕ್ಷಿಸಲು ನೀನು ಬಯಸುತ್ತಿದ್ದರೆ, ಹಿಂದೆ ನೀನು ರಾಘವನ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ಹೇಳಿದ್ದೇ ನಿಜವಾಗಲಿ. ‘ಅವನು ನನ್ನ ಹಿರಿಯ ಮಗ, ಶ್ರೀಮಂತ, ಧರ್ಮದಲ್ಲಿ ಹಿರಿಯ’ ಎಂದು ಪ್ರಿಯವಾಗಿ ಮಾತನಾಡುತ್ತಿದ್ದ ನೀನು ಹೇಳಿದ್ದೆಯಲ್ಲ, ಅದು ಕೇವಲ ಸೇವೆಯ (ಓಲೈಕೆಯ) ಸಲುವಾಗಿ ಹೇಳಿದ್ದಾಗಿರಬೇಕು.’ ಇಲ್ಲಿ ರಾಜನು ತ್ಯಾಗದ ಕ್ರಮವನ್ನೇ ಎಣಿಸುತ್ತಾನೆ — ಮೊದಲು ಇಬ್ಬರು ಪತ್ನಿಯರು, ಆಮೇಲೆ ರಾಜ್ಯಶ್ರೀ, ಆಮೇಲೆ ತನ್ನ ಪ್ರಾಣ; ಎಲ್ಲವನ್ನೂ ತ್ಯಜಿಸಬಹುದು, ರಾಮನನ್ನು ಮಾತ್ರ ಸಾಧ್ಯವಿಲ್ಲ. ಸೂರ್ಯ ಮತ್ತು ಬೆಳೆಯ ಉಪಮೆಗಳಿಂದ, ರಾಮನು ಅವನಿಗೆ ಕೇವಲ ಪ್ರಿಯನಲ್ಲ, ಅವನ ಜೀವನಕ್ಕೆ ಆಧಾರವೇ ಆಗಿದ್ದಾನೆ ಎಂಬುದು ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ. ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಅವನು ಅವಳ ಹಿಂದಿನ ಮಾತುಗಳನ್ನು ನೆನಪಿಸುತ್ತಾನೆ — ಯಾರು ಸ್ವತಃ ರಾಮನನ್ನು ಹಿರಿಯನೆಂದು ಹೊಗಳಿದ್ದಳೋ, ಅವಳೇ ಇಂದು ಅವನನ್ನು ಗಡೀಪಾರುಮಾಡುತ್ತಿದ್ದಾಳೆ; ಇದರಿಂದ ಅವಳ ಹಿಂದಿನ ಸ್ನೇಹ ಕೃತಕವಾಗಿತ್ತು ಎಂಬುದು ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗುತ್ತದೆ. ಇಲ್ಲಿ ‘ಪಾಪನಿಶ್ಚಯೇ’ (ಪಾಪಕರ ನಿರ್ಧಾರ ಮಾಡಿದವಳೇ) ಎಂಬ ಸಂಬೋಧನೆಯಿಂದ ಕವಿ ತೋರಿಸುವುದೇನೆಂದರೆ, ರಾಜನು ಅವಳ ಬುದ್ಧಿಯನ್ನು ದೋಷಯುಕ್ತವೆಂದು ಭಾವಿಸುತ್ತಾನೆ, ಅವಳನ್ನು ಸ್ವಭಾವತಃ ದುಷ್ಟಳೆಂದಲ್ಲ; ಆದ್ದರಿಂದ ಅವನು ನಿಶ್ಚಯವನ್ನು ಬಿಡುವಂತೆ ಮಾತ್ರ ಬೇಡುತ್ತಾನೆ, ಅವಳು ಬದಲಾಗುವಂತೆಯಲ್ಲ. ಅಲ್ಲದೆ ‘ಪಾದಗಳನ್ನು ತಲೆಯಿಂದ ಮುಟ್ಟುತ್ತೇನೆ’ ಎಂಬ ಮಾತು ಇಲ್ಲಿ ಮೊದಲ ಬಾರಿಗೆ ಬಳಕೆಯಾಗಿದೆ; ಸರ್ಗದ ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಅದು ಕ್ರಿಯೆಯ ರೂಪದಲ್ಲಿಯೇ ಮತ್ತೆ ಬರುತ್ತದೆ; ಹೀಗೆ ಮಾತಿನಲ್ಲಿ ಆರಂಭವಾದದ್ದು ಕ್ರಿಯೆಯಲ್ಲಿ ಮುಗಿಯುತ್ತದೆ. ಹೀಗೆ ಸ್ನೇಹವು ಯುಕ್ತಿಯನ್ನು ಗೆದ್ದರೂ ಕಾರ್ಯವನ್ನು ಸಾಧಿಸಲಾರದು; ಏಕೆಂದರೆ ಎದುರುಪಕ್ಷದಲ್ಲಿ ಸ್ನೇಹವೇ ಇಲ್ಲ.

‘ಅದನ್ನು (ಅಭಿಷೇಕದ ಸುದ್ದಿಯನ್ನು) ಕೇಳಿ ಶೋಕದಿಂದ ಬೆಂದ ನೀನು ನನ್ನನ್ನು ತೀವ್ರವಾಗಿ ಸಂತಾಪಪಡಿಸುತ್ತಿರುವೆ. ಶೂನ್ಯವಾದ ಮನೆಯಲ್ಲಿ ನಿನಗೆ ಯಾವುದೋ ಆವೇಶವಾಗಿದೆ, ನೀನು ಪರವಶಳಾಗಿರುವೆ. ದೇವಿ, ನೀತಿಸಂಪನ್ನವಾದ ಇಕ್ಷ್ವಾಕು ಕುಲದಲ್ಲಿ ಇಂಥ ಮಹಾ ಅನೀತಿ ಬಂದೊದಗಿದೆ, ಇದರಿಂದ ನಿನ್ನ ಬುದ್ಧಿ ವಿಕೃತವಾಗಿದೆ. ವಿಶಾಲಾಕ್ಷಿಯೇ, ಹಿಂದೆ ನೀನು ನನಗೆ ಅಯುಕ್ತವಾದುದನ್ನಾಗಲಿ ಅಪ್ರಿಯವಾದುದನ್ನಾಗಲಿ ಸ್ವಲ್ಪವೂ ಮಾಡಿರಲಿಲ್ಲ; ಆದ್ದರಿಂದಲೇ ನಿನ್ನ ಮಾತನ್ನು ನಾನು ನಂಬಲಾರೆ. ರಾಘವನು ನಿನಗೆ ಮಹಾತ್ಮನಾದ ಭರತನಿಗೆ ಸಮಾನನಲ್ಲವೇ? ಬಾಲೆಯೇ, ಈ ಮಾತುಗಳನ್ನು ನೀನು ನನಗೆ ಅನೇಕ ಬಾರಿ ಹೇಳುತ್ತಿದ್ದೆ. ಭೀರುವೇ, ಆ ಧರ್ಮಾತ್ಮನೂ ಯಶಸ್ವಿಯೂ ಆದವನು ಒಂಬತ್ತು ಮತ್ತು ಐದು (ಹದಿನಾಲ್ಕು) ವರ್ಷಗಳು ಕಾಡಿನಲ್ಲಿ ವಾಸಿಸುವುದು ನಿನಗೆ ಹೇಗೆ ರುಚಿಸುತ್ತದೆ? ಅತ್ಯಂತ ಸುಕುಮಾರನೂ ಧರ್ಮದಲ್ಲಿ ಮನಸ್ಸನ್ನು ನೆಲೆಗೊಳಿಸಿದವನೂ ಆದ ಅವನು ಅತಿಭಯಂಕರವಾದ ಅರಣ್ಯದಲ್ಲಿ ವಾಸಿಸುವುದು ನಿನಗೆ ಹೇಗೆ ರುಚಿಸುತ್ತದೆ? ಶುಭಲೋಚನೆಯೇ, ನಿನ್ನ ಶುಶ್ರೂಷೆಯಲ್ಲಿ ನಿರತನಾದ ಮನೋಹರನಾದ ರಾಮನನ್ನು ದೇಶಾಂತರಕ್ಕೆ ಅಟ್ಟುವುದು ನಿನಗೆ ಏಕೆ ರುಚಿಸುತ್ತದೆ?’ ಇಲ್ಲಿ ರಾಜನು ಮೂರು ಕಾರಣಗಳನ್ನು ಮುಂದಿಡುತ್ತಾನೆ — ಭೂತಾವೇಶ, ಕುಲದ ಅನೀತಿ, ಮತ್ತು ಅವಳ ಹಿಂದಿನ ಶೀಲಕ್ಕೆ ವಿರೋಧ. ‘ನಂಬಲಾರೆ’ ಎಂಬ ಮಾತು ಕರುಣಾಜನಕ — ಅವನು ಇನ್ನೂ ಆಶೆಯನ್ನು ಬಿಟ್ಟಿಲ್ಲ; ಆ ಮಾತು ಸುಳ್ಳಾಗಲಿ ಎಂದು ಹಾರೈಸುತ್ತಾನೆ. ‘ನಯಸಂಪನ್ನೇ ಕುಲೇ ಅನಯಃ’ (ನೀತಿಸಂಪನ್ನವಾದ ಕುಲದಲ್ಲಿ ಅನೀತಿ) ಎಂಬ ಶಬ್ದಚಮತ್ಕಾರದಿಂದ ಕವಿ ವಿರೋಧವನ್ನು ತೀಕ್ಷ್ಣಗೊಳಿಸುತ್ತಾನೆ; ಎಲ್ಲಿ ನೀತಿ ನೆಲೆಸಿತ್ತೋ ಅಲ್ಲಿಯೇ ಅನೀತಿ ಪ್ರವೇಶಿಸಿದೆ. ‘ಅನೇಕ ಬಾರಿ ಹೇಳುತ್ತಿದ್ದೆ’ ಎಂಬ ಸ್ಮರಣೆಯಿಂದ ರಾಜನು ಮನೆಯ ಹಿಂದಿನ ಸೌಹಾರ್ದವನ್ನು ನೆನಪಿಸುತ್ತಾನೆ — ಆ ಸ್ನೇಹ ಕೃತಕವಾಗಿತ್ತು ಎಂದು ಇಂದು ತಿಳಿದುಬರುವುದೇ ಹೆಚ್ಚು ದುಃಖಕರ. ‘ಅತ್ಯಂತಸುಕುಮಾರ’ ಎಂಬ ವಿಶೇಷಣದಿಂದ ವನವಾಸದ ಕಷ್ಟವನ್ನು ಮುಂದಿಡಲಾಗಿದೆ; ಇದೇ ಮುಂದೆ ವಿಸ್ತಾರವಾಗಿ ವರ್ಣಿತವಾಗುತ್ತದೆ. ಹೀಗೆ ರಾಜನು ಯುಕ್ತಿಗಳಿಂದಲೂ, ಸ್ನೇಹದಿಂದಲೂ, ಸ್ಮರಣೆಯಿಂದಲೂ ಅವಳನ್ನು ಹಿಂದಿರುಗಿಸಲು ಯತ್ನಿಸುತ್ತಾನೆ; ಆದರೆ ಎಲ್ಲವೂ ವ್ಯರ್ಥ. ‘ವಿಪ್ರವಾಸನ’ (ದೇಶಭ್ರಷ್ಟಗೊಳಿಸುವುದು) ಎಂಬುದು ರಾಜನೀತಿಯ ಶಬ್ದ — ಗಡೀಪಾರು ಒಂದು ವಿಶೇಷ ದಂಡನೆ; ಅದು ಅಪರಾಧಿಗಳಿಗೆ ಮಾತ್ರ ವಿಧಿಸಲ್ಪಡುತ್ತದೆ.

‘ರಾಮನು ಭರತನಿಗಿಂತಲೂ ಹೆಚ್ಚಾಗಿ ಸದಾ ನಿನ್ನ ಶುಶ್ರೂಷೆ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ; ಆದ್ದರಿಂದ ಭರತನಲ್ಲಿ ನಿನ್ನ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ವಿಶೇಷವೇನನ್ನೂ ನಾನು ಕಾಣೆ. ಶುಶ್ರೂಷೆ, ಗೌರವ, ಪ್ರಮಾಣ (ಮಾತಿಗೆ ಮನ್ನಣೆ), ಮತ್ತು ಹೇಳಿದ ಕೆಲಸವನ್ನು ಮಾಡುವುದು — ಇವನ್ನು ಆ ಪುರುಷಶ್ರೇಷ್ಠನಿಗಿಂತ ಹೆಚ್ಚಾಗಿ ಬೇರೆ ಯಾರು ಮಾಡಬಲ್ಲರು? ಅನೇಕ ಸಹಸ್ರ ಸ್ತ್ರೀಯರ ನಡುವೆಯೂ, ಅನೇಕ ಆಶ್ರಿತರ ನಡುವೆಯೂ ರಾಘವನ ಬಗ್ಗೆ ಯಾವ ನಿಂದೆಯೂ ಅಪವಾದವೂ ಕೇಳಿಬರುವುದಿಲ್ಲ. ಮನುಷ್ಯರಲ್ಲಿ ಹುಲಿಯಂತಿರುವ ರಾಮನು ಶುದ್ಧ ಮನಸ್ಸಿನಿಂದ ಸಕಲ ಜೀವಿಗಳನ್ನೂ ಸಾಂತ್ವನಗೊಳಿಸುತ್ತ, ಪ್ರಿಯವಾದ ನಡವಳಿಕೆಯಿಂದ ರಾಜ್ಯವಾಸಿಗಳನ್ನು ಒಲಿಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ. ಅವನು ಸತ್ಯದಿಂದ ಲೋಕಗಳನ್ನು ಗೆಲ್ಲುತ್ತಾನೆ, ದಾನದಿಂದ ಬ್ರಾಹ್ಮಣರನ್ನು, ಶುಶ್ರೂಷೆಯಿಂದ ಗುರುಗಳನ್ನು, ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಧನುಸ್ಸಿನಿಂದ ಶತ್ರುಗಳನ್ನು. ಸತ್ಯ, ದಾನ, ತಪಸ್ಸು, ತ್ಯಾಗ, ಮೈತ್ರಿ, ಶೌಚ, ಆರ್ಜವ (ಋಜುತ್ವ), ವಿದ್ಯೆ, ಗುರುಶುಶ್ರೂಷೆ — ಇವೆಲ್ಲವೂ ರಾಘವನಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿರವಾಗಿ ನೆಲೆಸಿವೆ. ದೇವಿ, ಆರ್ಜವಸಂಪನ್ನನೂ ದೇವಸಮಾನನೂ ಮಹರ್ಷಿಗಳಂತೆ ತೇಜಸ್ವಿಯೂ ಆದ ಆ ರಾಮನಿಗೆ ನೀನು ಹೇಗೆ ಕೇಡನ್ನು ಬಯಸುತ್ತಿರುವೆ?’ ಇಲ್ಲಿ ಕವಿಯು ರಾಮನ ಗುಣಗಳನ್ನು ನಾಲ್ಕು ವಿಜಯಗಳಲ್ಲಿ ಸಂಕ್ಷೇಪಿಸುತ್ತಾನೆ — ಸತ್ಯದಿಂದ, ದಾನದಿಂದ, ಶುಶ್ರೂಷೆಯಿಂದ, ಧನುಸ್ಸಿನಿಂದ; ಇದೇ ರಾಜಧರ್ಮದ ಪೂರ್ಣ ಲಕ್ಷಣ. ‘ಪರಿವಾದಃ ಅಪವಾದೋ ವಾ ನ ಉಪಪದ್ಯತೇ’ (ನಿಂದೆಯಾಗಲಿ ಅಪವಾದವಾಗಲಿ ಕಂಡುಬರುವುದಿಲ್ಲ) ಎಂಬುದರಿಂದ ಸಾಕ್ಷ್ಯಶಾಸ್ತ್ರದ ರೀತಿಯಲ್ಲಿ ನಿರ್ದೋಷತೆ ಸ್ಥಾಪಿತವಾಗಿದೆ — ಸಾವಿರಾರು ಜನರಲ್ಲಿ ಒಬ್ಬ ನಿಂದಕನೂ ಸಿಗುವುದಿಲ್ಲ ಎಂಬುದು ದೊಡ್ಡ ಪ್ರಮಾಣ. ಹೀಗೆ ರಾಜನು ಕೇವಲ ಸ್ನೇಹದಿಂದಲ್ಲ, ಗುಣಗಣನೆಯಿಂದಲೇ ರಾಮನನ್ನು ರಕ್ಷಿಸಲು ಬಯಸುತ್ತಾನೆ. ಈ ಗುಣವರ್ಣನೆ ಅಯೋಧ್ಯಾಕಾಂಡದ ಮೊದಲ ಎರಡು ಸರ್ಗಗಳ ಗುಣವರ್ಣನೆಯೊಂದಿಗೆ ಹೊಂದಿಕೊಳ್ಳುತ್ತದೆ — ಅಲ್ಲಿ ಸಭೆಯಲ್ಲಿ ಪೌರರು ಹೇಳಿದ್ದನ್ನೇ ಇಲ್ಲಿ ತಂದೆ ಏಕಾಂತದಲ್ಲಿ ಮತ್ತೆ ಹೇಳುತ್ತಾನೆ. ಆದರೆ ಇಲ್ಲೊಂದು ವಿಶೇಷವಿದೆ — ಅಲ್ಲಿ ಅದು ಸ್ತುತಿಯಾಗಿತ್ತು, ಇಲ್ಲಿ ಸಾಕ್ಷ್ಯವಾಗಿದೆ. ರಾಜನು ಕೇವಲ ಮಗನನ್ನು ಹೊಗಳುತ್ತಿಲ್ಲ, ನ್ಯಾಯಸಭೆಯಲ್ಲಿ ಹೇಗೋ ಹಾಗೆ ಅವನ ನಿರ್ದೋಷತೆಯನ್ನು ಪ್ರಮಾಣೀಕರಿಸುತ್ತಾನೆ; ಏಕೆಂದರೆ ಕೈಕೇಯಿ ಅವನನ್ನು ದಂಡನಾರ್ಹನಂತೆ ನಡೆಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಿದ್ದಾಳೆ. ‘ಧ್ರುವಾಣಿ’ (ಸ್ಥಿರವಾದವು) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಗುಣಗಳ ಸ್ಥಿರತೆ ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ — ಅವು ಆಗಂತುಕವಲ್ಲ, ಸ್ವಾಭಾವಿಕವಾದವು.

‘ಎಲ್ಲ ಲೋಕಕ್ಕೂ ಪ್ರಿಯವಾಗಿ ಮಾತನಾಡುವ ಅವನಿಂದ ಒಂದು ಅಪ್ರಿಯ ಮಾತನ್ನೂ ಕೇಳಿದ ನೆನಪು ನನಗಿಲ್ಲ; ಅಂಥ ನಾನು ನಿನಗಾಗಿ ಪ್ರಿಯನಾದ ರಾಮನಿಗೆ ಅಪ್ರಿಯವನ್ನು ಹೇಗೆ ಹೇಳಲಿ? ಯಾರಲ್ಲಿ ಕ್ಷಮೆ, ತಪಸ್ಸು, ತ್ಯಾಗ, ಸತ್ಯ, ಧರ್ಮ, ಕೃತಜ್ಞತೆ, ಜೀವಿಗಳಲ್ಲಿ ಅಹಿಂಸೆ ಇವೆಯೋ, ಅವನಿಲ್ಲದೆ ನನಗೆ ಯಾವ ಗತಿ? ಕೈಕೇಯಿ, ಮುದುಕನೂ, ಕೊನೆಗಾಲ ಸಮೀಪಿಸಿದವನೂ, ದೀನನಾಗಿ ಮತ್ತೆ ಮತ್ತೆ ಗೋಳಿಡುತ್ತಿರುವವನೂ ಆದ ಈ ಬಡಪಾಯಿಯಾದ ನನ್ನ ಮೇಲೆ ನೀನು ಕರುಣೆ ತೋರಬೇಕು. ಸಮುದ್ರವೇ ಎಲ್ಲೆಯಾಗಿರುವ ಈ ಭೂಮಿಯಲ್ಲಿ ಏನೇನು ದೊರೆಯುತ್ತದೆಯೋ ಅದೆಲ್ಲವನ್ನೂ ನಿನಗೆ ಕೊಡುತ್ತೇನೆ; ನೀನು ಕೋಪಕ್ಕೆ ಒಳಗಾಗಬೇಡ. ಕೈಕೇಯಿ, ಕೈಮುಗಿಯುತ್ತೇನೆ, ನಿನ್ನ ಪಾದಗಳನ್ನು ಮುಟ್ಟುತ್ತೇನೆ; ರಾಮನಿಗೆ ಆಶ್ರಯಳಾಗು, ಅಧರ್ಮವು ಇಲ್ಲಿ ನನ್ನನ್ನು ಮುಟ್ಟದಿರಲಿ.’ ಹೀಗೆ ದುಃಖದಿಂದ ಬೆಂದು ವಿಲಪಿಸುತ್ತಿದ್ದ, ಪ್ರಜ್ಞೆತಪ್ಪುತ್ತಿದ್ದ, ತಲೆತಿರುಗುತ್ತಿದ್ದ, ಶೋಕದಲ್ಲಿ ಮುಳುಗಿದ್ದ, ಶೋಕಸಾಗರದ ಆಚೆಯ ದಡವನ್ನು ಮತ್ತೆ ಮತ್ತೆ ಬೇಡುತ್ತಿದ್ದ ಮಹಾರಾಜನಿಗೆ ರೌದ್ರಳಾದ ಕೈಕೇಯಿ ಇನ್ನೂ ರೌದ್ರವಾದ ಮಾತಿನಿಂದ ಉತ್ತರಿಸಿದಳು. ಇಲ್ಲಿ ರಾಜನು ರಾಜತ್ವವನ್ನು ಬಿಟ್ಟು ಯಾಚಕತ್ವವನ್ನೇ ಸ್ವೀಕರಿಸುತ್ತಾನೆ — ಕೈಮುಗಿಯುವುದು, ಪಾದಸ್ಪರ್ಶ, ಸರ್ವಸ್ವದಾನ. ‘ರಾಮನಿಗೆ ಆಶ್ರಯಳಾಗು’ ಎಂಬ ವಿಪರ್ಯಾಸವು ಅತ್ಯಂತ ಕರುಣಾಜನಕ — ಯಾರ ಕೈಯಲ್ಲಿ ಮಗುವನ್ನು ಒಪ್ಪಿಸಬೇಕೋ, ಅವಳೇ ಅವನ ಗಡೀಪಾರನ್ನು ಬೇಡುತ್ತಿದ್ದಾಳೆ. ‘ಶೋಕಾರ್ಣವಸ್ಯ ಪಾರಮ್’ (ಶೋಕಸಾಗರದ ಆಚೆಯ ದಡ) ಎಂಬ ರೂಪಕದಿಂದ ದುಃಖದ ಅಪಾರತೆ ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ; ಆ ದಡವಾದರೋ ಅವಳ ಕೈಯಲ್ಲೇ ಇದೆ, ಅವಳು ಅದನ್ನು ಕೊಡುವುದಿಲ್ಲ. ‘ಅಧರ್ಮವು ಇಲ್ಲಿ ನನ್ನನ್ನು ಮುಟ್ಟದಿರಲಿ’ ಎಂಬ ಮಾತಿನಿಂದ ರಾಜನು ತನ್ನ ಭಯವನ್ನು ಪ್ರಕಟಿಸುತ್ತಾನೆ — ಅವನು ಕೇವಲ ಪುತ್ರವಿರಹಕ್ಕೆ ಹೆದರುತ್ತಿಲ್ಲ, ಪಾಪಕ್ಕೂ ಹೆದರುತ್ತಾನೆ; ಪ್ರತಿಜ್ಞಾಭಂಗವೂ ಅಧರ್ಮ, ಮಗನನ್ನು ಗಡೀಪಾರುಮಾಡುವುದೂ ಅಧರ್ಮ — ಎರಡೂ ಕಡೆ ಪಾಶ. ಇದೇ ಧರ್ಮಸಂಕಟದ ನಿಜವಾದ ವೇದನೆ; ಇದೇ ಈ ಕಾಂಡದ ಕೇಂದ್ರ. ಕೈಕೇಯಿಯ ‘ರೌದ್ರತರಂ ವಚಃ’ (ಇನ್ನೂ ರೌದ್ರವಾದ ಮಾತು) ಎಂಬುದು ಕವಿಯ ತೀರ್ಪು — ಬರಲಿರುವುದು ಹಿಂದೆ ಹೇಳಿದ್ದಕ್ಕಿಂತಲೂ ಕ್ರೂರತರವಾದದ್ದು. ಈ ಪ್ರಕರಣದೊಂದಿಗೆ ರಾಜನ ಪಕ್ಷ ಮುಗಿಯುತ್ತದೆ; ಮುಂದೆ ಕೈಕೇಯಿಯ ಉತ್ತರ ಮಾತ್ರ ಕೇಳಿಬರುತ್ತದೆ.

ಕೈಕೇಯಿ ಹೇಳಿದಳು — ‘ರಾಜನೇ, ಎರಡು ವರಗಳನ್ನು ಕೊಟ್ಟು ಮತ್ತೆ ಪಶ್ಚಾತ್ತಾಪಪಡುತ್ತೀಯಾದರೆ, ವೀರನೇ, ಭೂಮಿಯಲ್ಲಿ ನಿನ್ನ ಧಾರ್ಮಿಕತೆಯನ್ನು ಹೇಗೆ ಹೇಳಿಕೊಳ್ಳುವೆ? ಅನೇಕ ರಾಜರ್ಷಿಗಳು ನಿನ್ನೊಡನೆ ಸೇರಿ ಧರ್ಮದ ಬಗ್ಗೆ ಮಾತನಾಡುವಾಗ, ಧರ್ಮಜ್ಞನೇ, ಅಲ್ಲಿ ನೀನು ಏನೆಂದು ಉತ್ತರಿಸುವೆ? ‘ಯಾರ ಅನುಗ್ರಹದಿಂದ ನಾನು ಬದುಕಿರುವೆನೋ, ಯಾರು ನನ್ನನ್ನು ಕಾಪಾಡಿದಳೋ, ಆ ಕೈಕೇಯಿಗೆ ಕೊಟ್ಟ ಪ್ರತಿಜ್ಞೆಯನ್ನು ನಾನು ಸುಳ್ಳುಮಾಡಿದೆ’ ಎಂದು ಹೇಳುವೆಯಾ? ನರಾಧಿಪನೇ, ಇಂದೇ ವರವನ್ನು ಕೊಟ್ಟು ಮತ್ತೆ ಬೇರೆಯೇ ಮಾತನಾಡುತ್ತಿರುವ ನೀನು ರಾಜರಿಗೆಲ್ಲ ಕಳಂಕವನ್ನು ತರುವೆ. ಶೈಬ್ಯನು ಗಿಡುಗ–ಪಾರಿವಾಳದ ಪ್ರಸಂಗದಲ್ಲಿ ತನ್ನ ಮಾಂಸವನ್ನೇ ಪಕ್ಷಿಗೆ ಕೊಟ್ಟನು; ಅಲರ್ಕನು ತನ್ನ ಕಣ್ಣುಗಳನ್ನು ದಾನಮಾಡಿ ಉತ್ತಮ ಗತಿಯನ್ನು ಪಡೆದನು. ಸಮುದ್ರವು ಒಪ್ಪಂದ ಮಾಡಿಕೊಂಡು ತನ್ನ ತೀರವನ್ನು ಮೀರುವುದಿಲ್ಲ — ಹಿಂದಿನ ವೃತ್ತಾಂತವನ್ನು ನೆನೆದು ನೀನು ನಿನ್ನ ಒಪ್ಪಂದವನ್ನು ಸುಳ್ಳಾಗಿಸಬೇಡ. ದುರ್ಬುದ್ಧಿಯೇ, ನೀನಾದರೋ ಧರ್ಮವನ್ನು ತೊರೆದು ರಾಮನನ್ನು ರಾಜ್ಯದಲ್ಲಿ ಅಭಿಷೇಕಿಸಿ ಕೌಸಲ್ಯೆಯೊಡನೆ ನಿತ್ಯವೂ ವಿಹರಿಸಲು ಬಯಸುತ್ತಿರುವೆ.’ ಇಲ್ಲಿ ಕೈಕೇಯಿ ಸತ್ಯಧರ್ಮವನ್ನೇ ಆಯುಧವನ್ನಾಗಿಸುತ್ತಾಳೆ — ಶೈಬ್ಯ, ಅಲರ್ಕ, ಸಮುದ್ರ ಎಂಬ ಮೂರು ಪ್ರಸಿದ್ಧ ಉದಾಹರಣೆಗಳನ್ನು ಮುಂದಿಟ್ಟು ಅವಳು ರಾಜನು ಹಿಂದೆ ಸರಿಯುವ ದಾರಿಯನ್ನು ಮುಚ್ಚುತ್ತಾಳೆ. ಈ ಉದಾಹರಣೆಗಳಾದರೋ ತ್ಯಾಗದವು, ಮಗನನ್ನು ಗಡೀಪಾರುಮಾಡುವುದರದ್ದಲ್ಲ; ಆದರೆ ಅವಳು ಶಬ್ದವನ್ನು ಮಾತ್ರ ಹಿಡಿಯುತ್ತಾಳೆ, ಅರ್ಥವನ್ನಲ್ಲ. ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಅವಳು ರಾಜನ ಶುದ್ಧ ಸ್ನೇಹವನ್ನೂ ‘ವಿಹರಿಸಲು ಬಯಸುವೆ’ ಎಂದು ಕಾಮದ ರೂಪದಲ್ಲಿ ಕಲುಷಿತಗೊಳಿಸುತ್ತಾಳೆ — ಇದೇ ದುರ್ಜನರ ಮಾತಿನ ರೀತಿ. ಈ ಉದಾಹರಣೆಗಳಲ್ಲಿ ದೊಡ್ಡ ವೈಷಮ್ಯವಿದೆ — ಶೈಬ್ಯನೂ ಅಲರ್ಕನೂ ತಮ್ಮದೇ ಮಾಂಸವನ್ನೂ ಕಣ್ಣುಗಳನ್ನೂ ಕೊಟ್ಟರು, ಇನ್ನೊಬ್ಬರದ್ದನ್ನಲ್ಲ; ಸಮುದ್ರವೂ ತನ್ನದೇ ಮರ್ಯಾದೆಯನ್ನು ಕಾಪಾಡುತ್ತದೆ. ಕೈಕೇಯಿಯಾದರೋ ರಾಜನ ಮಗನನ್ನು ಬೇಡುತ್ತಾಳೆ; ಇದು ಸ್ವತ್ಯಾಗವಲ್ಲ, ಪರಪೀಡನೆ. ಈ ವೈಷಮ್ಯವನ್ನು ರಾಜನು ಮುಂದೆ ಬಯಲುಮಾಡುವುದಿಲ್ಲ, ಏಕೆಂದರೆ ಆಗ ಅವನು ವಿವೇಕಶೂನ್ಯನಾಗಿದ್ದಾನೆ; ಆದರೆ ಓದುಗನು ಅದನ್ನು ತಾನೇ ಗಮನಿಸುತ್ತಾನೆ — ಇದೇ ಕವಿಯ ಕೌಶಲ. ‘ಕೇಕಯರಾಜನಂದಿನಿ’ ಎಂಬ ಕುಲಗೌರವವನ್ನೂ ಅವಳೇ ಇಲ್ಲಿ ಕಳಂಕಿತಗೊಳಿಸಿದ್ದಾಳೆ ಎಂದು ರಾಜನು ಮುಂದೆ ಹೇಳುತ್ತಾನೆ.

‘ಅಧರ್ಮವಾಗಲಿ ಧರ್ಮವಾಗಲಿ, ಸತ್ಯವಾಗಲಿ ಅಸತ್ಯವಾಗಲಿ — ನೀನು ನನಗೆ ಮಾತುಕೊಟ್ಟದ್ದರಲ್ಲಿ ಯಾವ ಬದಲಾವಣೆಯೂ ಇಲ್ಲ. ರಾಮನಿಗೆ ಅಭಿಷೇಕವಾದರೆ, ನಾನು ಇಂದೇ ನಿನ್ನ ಎದುರಿನಲ್ಲೇ ಬಹಳ ವಿಷವನ್ನು ಕುಡಿದು, ನೀನು ನೋಡುತ್ತಿರುವಂತೆಯೇ ಸಾಯುತ್ತೇನೆ. ಒಂದು ದಿನವಾದರೂ ರಾಮನ ತಾಯಿ ಜನರ ಕೈಮುಗಿತವನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸುತ್ತಿರುವುದನ್ನು ನಾನು ನೋಡಬೇಕಾದರೆ, ನನಗೆ ಸಾವೇ ಮೇಲು. ಮನುಜಾಧಿಪನೇ, ಭರತನ ಮೇಲೆಯೂ ನನ್ನ ಮೇಲೆಯೂ ನಿನಗೆ ಆಣೆಯಿಡುತ್ತೇನೆ — ರಾಮನನ್ನು ಕಾಡಿಗೆ ಅಟ್ಟುವುದನ್ನು ಬಿಟ್ಟು ಬೇರೆ ಯಾವುದರಿಂದಲೂ ನನಗೆ ತೃಪ್ತಿಯಿಲ್ಲ.’ ಇಷ್ಟು ಮಾತನ್ನು ಹೇಳಿ ಕೈಕೇಯಿ ಸುಮ್ಮನಾದಳು; ವಿಲಪಿಸುತ್ತಿದ್ದ ರಾಜನಿಗೆ ಅವಳು ಮತ್ತೆ ಏನನ್ನೂ ಉತ್ತರಿಸಲಿಲ್ಲ. ಇಲ್ಲಿ ಮೂರು ಅಸ್ತ್ರಗಳು ಕ್ರಮವಾಗಿ ಪ್ರಯೋಗಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿವೆ — ಧರ್ಮಾಧರ್ಮಗಳ ಉಪೇಕ್ಷೆ, ಆತ್ಮಹತ್ಯೆಯ ಬೆದರಿಕೆ, ಮತ್ತು ಆಣೆ. ‘ಅಂಜಲಿಂ ಪ್ರತಿಗೃಹ್ಣಂತೀಮ್’ (ಕೈಮುಗಿತವನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸುತ್ತಿರುವವಳನ್ನು) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಅವಳ ನಿಜವಾದ ನೋವು ಪ್ರಕಟವಾಗುತ್ತದೆ — ಅವಳು ರಾಮನ ದ್ವೇಷಿಯಲ್ಲ, ಕೌಸಲ್ಯೆಯ ಗೌರವವನ್ನು ಸಹಿಸಲಾರದವಳು; ಈರ್ಷ್ಯೆಯೇ ಮೂಲ, ನೀತಿಯಲ್ಲ. ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಮೌನವೇ ಅವಳ ಅತ್ಯಂತ ಪ್ರಬಲ ಅಸ್ತ್ರ; ಉತ್ತರ ಕೊಡದವನ ಎದುರು ವಾದವೇ ನಿಷ್ಫಲವಾಗುತ್ತದೆ. ಇದರೊಂದಿಗೆ ಸರ್ಗದ ಅರ್ಧಭಾಗದಲ್ಲೇ ಕೈಕೇಯಿಯ ಮಾತು ಮುಗಿಯುತ್ತದೆ; ಉಳಿದುದೆಲ್ಲ ರಾಜನ ಏಕಾಂಗಿ ವಿಲಾಪವೇ. ‘ನ ಪ್ರತಿವ್ಯಾಜಹಾರ’ (ಉತ್ತರಿಸಲಿಲ್ಲ) ಎಂಬುದು ಈ ಸರ್ಗದ ಮಹತ್ವದ ತಿರುವು. ಸಂವಾದ ನಡೆಯುತ್ತಿರುವವರೆಗೆ ಆಶೆ ಇರುತ್ತದೆ; ಎದುರಾಳಿ ಮೌನವನ್ನು ಹಿಡಿದಾಗ ದಾರಿ ಮುಚ್ಚಿಹೋಗುತ್ತದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಮುಂದೆ ರಾಜನು ಕೈಕೇಯಿಗಲ್ಲ, ಬಹುಮಟ್ಟಿಗೆ ತನಗೆ ತಾನೇ ಮಾತನಾಡುತ್ತಾನೆ; ಅವನ ಮಾತು ಸಂವಾದದಿಂದ ವಿಲಾಪವಾಗಿ ಪರಿಣಮಿಸುತ್ತದೆ. ಕವಿಯು ಈ ರಚನೆಯಿಂದ ಕೇಳುಗನ ಹೃದಯದಲ್ಲಿ ನಿರಾಶೆಯನ್ನೇ ಕ್ರಮೇಣ ಹೆಚ್ಚಿಸುತ್ತಾನೆ. ಇದರಿಂದ ಕೈಕೇಯಿಯ ಬಲ ಮಾತಿನಲ್ಲಿಲ್ಲ, ನಿಶ್ಚಯದಲ್ಲೇ ನೆಲೆಗೊಂಡಿದೆ ಎಂಬುದು ತಿಳಿಯುತ್ತದೆ.

ರಾಮನಿಗೆ ವನವಾಸ, ಭರತನಿಗೆ ಐಶ್ವರ್ಯ — ಎಂಬ ಕೈಕೇಯಿಯ ‘ಪರಮಶೋಭನ’ವಾದ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ, ಇಂದ್ರಿಯಗಳು ಕಲಕಿಹೋದ ರಾಜನು ಒಂದು ಮುಹೂರ್ತಕಾಲ ಕೈಕೇಯಿಯೊಡನೆ ಮಾತನಾಡಲಿಲ್ಲ; ಕಣ್ಣುಮಿಟುಕಿಸದೆ ಅವನು ಅಪ್ರಿಯವನ್ನು ನುಡಿಯುತ್ತಿದ್ದ ತನ್ನ ಪ್ರಿಯೆಯಾದ ಆ ದೇವಿಯನ್ನು ದಿಟ್ಟಿಸಿ ನೋಡಿದನು. ವಜ್ರಾಯುಧಕ್ಕೆ ಸಮಾನವಾದ, ಹೃದಯಕ್ಕೆ ಅಪ್ರಿಯವಾದ, ದುಃಖಶೋಕಮಯವಾದ ಆ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ರಾಜನು ಸುಖಿಯಾಗಲಿಲ್ಲ. ದೇವಿಯ ಘೋರವಾದ ನಿರ್ಧಾರವನ್ನೂ ಆಣೆಯನ್ನೂ ನೆನೆದು ‘ರಾಮಾ!’ ಎಂದು ನಿಟ್ಟುಸಿರುಬಿಟ್ಟು ಅವನು ಕಡಿದ ಮರದಂತೆ ಬಿದ್ದನು. ಆ ಜಗತ್ಪತಿಯು ಚಿತ್ತಗೆಟ್ಟು ಹುಚ್ಚನಂತೆ, ರೋಗಿಯಂತೆ ವಿಪರೀತನಾಗಿ, ತೇಜಸ್ಸು ಕಳೆದುಕೊಂಡ ಸರ್ಪದಂತಾದನು. ಆಮೇಲೆ ದೀನವಾದ ಆತುರದ ದನಿಯಲ್ಲಿ ಅವನು ಕೈಕೇಯಿಗೆ ಹೇಳಿದನು — ‘ಅರ್ಥದಂತೆ ತೋರುವ ಈ ಅನರ್ಥವನ್ನು ನಿನಗೆ ಯಾರು ಉಪದೇಶಿಸಿದರು? ಭೂತ ಹಿಡಿದವಳಂತೆ ಮಾತನಾಡುತ್ತಿರುವ ನಿನಗೆ ನನ್ನ ಎದುರು ನಾಚಿಕೆಯಾಗುವುದಿಲ್ಲವೇ? ನಿನ್ನ ಶೀಲದ ಈ ಕೆಡುಕನ್ನು ನಾನು ಹಿಂದೆ ಎಂದೂ ಅರಿತಿರಲಿಲ್ಲ.’ ಇಲ್ಲಿ ‘ಪರಮಶೋಭನ’ ಎಂಬುದು ವಿಪರೀತಲಕ್ಷಣೆ — ಅತ್ಯಂತ ಅಶೋಭನವಾದುದನ್ನೇ ವ್ಯಂಗ್ಯವಾಗಿ ಶೋಭನವೆಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ‘ಅನಿಮಿಷಃ ಪ್ರೈಕ್ಷತ’ (ಕಣ್ಣುಮಿಟುಕಿಸದೆ ನೋಡಿದನು) ಎಂಬುದು ಮೂಕವಿಸ್ಮಯದ ಚಿತ್ರಣ; ಮಾತಿಲ್ಲ, ನೋಟ ಮಾತ್ರ ಉಳಿದಿದೆ. ‘ಅರ್ಥಾಭಮ್ ಅನರ್ಥಮ್’ (ಅರ್ಥದಂತೆ ತೋರುವ ಅನರ್ಥ) ಎಂಬ ಎರಡು ಪದಗಳಿಂದ ಕವಿ ಮೋಹದ ಸ್ವರೂಪವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತಾನೆ — ಅನರ್ಥವು ಅರ್ಥರೂಪದಲ್ಲಿ ಕಾಣಿಸುತ್ತದೆ; ಇದೇ ವಿಪರೀತಬುದ್ಧಿ. ‘ಕಡಿದ ಮರದಂತೆ’ ಎಂಬ ಉಪಮೆ ರಾಜನ ಸ್ಥಿತಿಯನ್ನು ಸಮಗ್ರವಾಗಿ ಸಂಕ್ಷೇಪಿಸುತ್ತದೆ — ಮರವು ಬೇರಿಗೆ ಅಂಟಿಕೊಂಡಿರುವವರೆಗೆ ನಿಲ್ಲುತ್ತದೆ; ಬೇರು ಕಡಿದಾಗ ಬೀಳಲೇಬೇಕು. ರಾಮನೇ ದಶರಥನ ಬೇರು; ಅವನ ವಿಯೋಗ ನಿಶ್ಚಿತವಾದಾಗಲೇ ರಾಜನು ಬಿದ್ದನು. ‘ತೇಜಸ್ಸು ಕಳೆದುಕೊಂಡ ಸರ್ಪ’ ಎಂಬುದು ಹಿಂದಿನ ‘ಮಂತ್ರಗಳಿಂದ ಕಟ್ಟಲ್ಪಟ್ಟ ಸರ್ಪ’ ಎಂಬ ಉಪಮೆಯ ವಿಕಾಸ — ಮೊದಲು ತಡೆಹಿಡಿಯಲ್ಪಟ್ಟಿತ್ತು, ಈಗ ನಿರ್ವಿಷವಾಗಿದೆ; ಕ್ರಮೇಣ ಎಲ್ಲ ಸಾಮರ್ಥ್ಯವೂ ಹೊರಟುಹೋಯಿತು. ‘ಪ್ರೈಕ್ಷತ ಅನಿಮಿಷಃ’ ಎಂಬುದು ಚಿತ್ರಕಾರನ ಚಿತ್ರದಂತಿದೆ — ಸ್ತಬ್ಧವಾದ ನೋಟ, ನಿಂತುಹೋದ ಮಾತು.

‘ಬಾಲೆಯಾಗಿದ್ದಾಗ ನಿನ್ನಲ್ಲಿದ್ದ ಶೀಲವು ಈಗ ತಲೆಕೆಳಗಾದಂತೆ ನನಗೆ ಕಾಣುತ್ತಿದೆ. ಭರತನು ರಾಜ್ಯದಲ್ಲಿ ಕುಳಿತಿರಬೇಕು, ರಾಘವನು ಕಾಡಿನಲ್ಲಿರಬೇಕು — ಎಂಬ ಇಂಥ ವರವನ್ನು ಬೇಡುವಂತೆ ನಿನಗೆ ಎಲ್ಲಿಂದ ಭಯ ಹುಟ್ಟಿತು? ಕ್ರೂರಿಯೇ, ಪಾಪಸಂಕಲ್ಪವುಳ್ಳವಳೇ, ಕ್ಷುದ್ರಳೇ, ದುಷ್ಕೃತ್ಯ ಮಾಡುವವಳೇ, ನಿನ್ನ ಪತಿಗೂ ಲೋಕಕ್ಕೂ ಭರತನಿಗೂ ಪ್ರಿಯವಾದುದನ್ನು ಮಾಡಲು ನೀನು ಬಯಸುವೆಯಾದರೆ, ಈ ಭಾವವನ್ನೂ ಈ ಅಸತ್ಯವನ್ನೂ ಬಿಟ್ಟುಬಿಡು. ನನ್ನಲ್ಲಾಗಲಿ ರಾಮನಲ್ಲಾಗಲಿ ನೀನು ಯಾವ ದುಃಖವನ್ನು ಅಥವಾ ಅಪ್ರಿಯವನ್ನು ಕಾಣುತ್ತಿರುವೆ? ರಾಮನಿಲ್ಲದೆ ಭರತನು ಯಾವ ರೀತಿಯಲ್ಲೂ ರಾಜ್ಯದಲ್ಲಿ ನೆಲೆಸಲಾರನು; ನಾನಾದರೋ ಅವನನ್ನು ಧರ್ಮದಲ್ಲಿ ರಾಮನಿಗಿಂತಲೂ ಬಲಶಾಲಿಯೆಂದು ಭಾವಿಸುತ್ತೇನೆ. ‘ಕಾಡಿಗೆ ಹೋಗು’ ಎಂದು ಹೇಳಿದಾಗ, ಗ್ರಹಣಗ್ರಸ್ತ ಚಂದ್ರನಂತೆ ಬಣ್ಣಗೆಟ್ಟ ರಾಮನ ಮುಖವನ್ನು ನಾನು ಹೇಗೆ ನೋಡಲಿ?’ ಇಲ್ಲಿ ರಾಜನು ಭರತನ ಪಕ್ಷವನ್ನೇ ಹಿಡಿಯುತ್ತಾನೆ — ಯಾರಿಗಾಗಿ ವರವನ್ನು ಬೇಡಲಾಯಿತೋ, ಅವನೇ ಅದನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸಲಾರನು ಎಂದು. ‘ಧರ್ಮದಲ್ಲಿ ರಾಮನಿಗಿಂತಲೂ ಬಲಶಾಲಿ’ ಎಂಬುದು ತಂದೆಯ ಔದಾರ್ಯ — ಅವನು ಇನ್ನೊಬ್ಬ ಮಗನನ್ನು ಕಡಿಮೆಯೆಂದು ಭಾವಿಸುವುದಿಲ್ಲ; ತಾಯಿಯ ಪಕ್ಷಪಾತವು ತಂದೆಯ ಸಮದೃಷ್ಟಿಗೆ ವಿರುದ್ಧವಾಗಿ ನಿಲ್ಲುತ್ತದೆ. ರಾಹುಗ್ರಸ್ತ ಚಂದ್ರನ ಉಪಮೆ ಮತ್ತೆ ಬಳಕೆಯಾಗಿದೆ; ಹತ್ತನೆಯ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ರಾಜನು ಮನೆಯನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸಿದಾಗಲೂ ಅದಿತ್ತು; ಅಂದು ಅದು ರಾಜನನ್ನು ಕುರಿತಿತ್ತು, ಈಗ ರಾಮನನ್ನು ಕುರಿತಿದೆ — ಗ್ರಹಣವು ಕ್ರಮೇಣ ಇಡೀ ಕುಲವನ್ನು ವ್ಯಾಪಿಸುತ್ತದೆ. ಇಲ್ಲಿ ರಾಜನು ಮತ್ತೆ ಮತ್ತೆ ‘ಹಿಂದೆ’, ‘ಬಾಲೆಯಾಗಿದ್ದಾಗ’ ಎಂದು ಕಾಲಭೇದವನ್ನು ಮುಂದಿಡುತ್ತಾನೆ — ಹಿಂದೆ ಇದ್ದದ್ದು ಈಗ ಇಲ್ಲ. ಇದೇ ಅವನ ವೇದನೆ — ಅವನು ಹೊಸ ಶತ್ರುವನ್ನು ಕಂಡಿಲ್ಲ, ಬಹುಕಾಲದಿಂದ ಪರಿಚಿತಳಾದ ಪ್ರಿಯೆಯ ಅಂತರಂಗದಲ್ಲೇ ಶತ್ರುವನ್ನು ಕಂಡಿದ್ದಾನೆ. ‘ನನ್ನಲ್ಲೂ ರಾಮನಲ್ಲೂ ಯಾವ ದುಃಖವನ್ನು ಅಥವಾ ಅಪ್ರಿಯವನ್ನು ಕಾಣುತ್ತಿರುವೆ’ ಎಂಬ ಪ್ರಶ್ನೆ ಉತ್ತರವಿಲ್ಲದೆಯೇ ಉಳಿಯುತ್ತದೆ; ಏಕೆಂದರೆ ಕಾರಣ ದೋಷದಲ್ಲಿಲ್ಲ, ಲೋಭದಲ್ಲೇ ಇದೆ. ‘ಏವಂವಿಧಂ ವರಮ್’ (ಇಂಥ ವರ) ಎಂಬಲ್ಲಿ ‘ವರ’ ಶಬ್ದವು ವ್ಯಂಗ್ಯವಾಗಿ ಶಾಪವನ್ನೇ ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ.

‘ಸ್ನೇಹಿತರೊಡನೆ ಸೇರಿ ನಿಶ್ಚಯಿಸಿದ ನನ್ನ ಆ ಸುಕೃತವಾದ (ಚೆನ್ನಾಗಿ ಆಲೋಚಿಸಿದ) ನಿರ್ಧಾರವು ಶತ್ರುಗಳಿಂದ ಸೋತ ಸೇನೆಯಂತೆ ಹಿಮ್ಮೆಟ್ಟುವುದನ್ನು ನಾನು ಹೇಗೆ ನೋಡಲಿ? ನಾನಾ ದಿಕ್ಕುಗಳಿಂದ ಬಂದು ಸೇರಿದ ರಾಜರು ನನ್ನನ್ನು ಕುರಿತು ಏನೆನ್ನುವರು — ‘ಅಯ್ಯೋ, ಈ ಇಕ್ಷ್ವಾಕುವಂಶದವನು ಬಾಲಿಶ; ಆದರೂ ಇಷ್ಟು ಕಾಲ ರಾಜ್ಯವಾಳಿದನು’ ಎಂದು? ಅನೇಕ ವೃದ್ಧರೂ ಗುಣವಂತರೂ ಬಹುಶ್ರುತರೂ ಕಾಕುತ್ಸ್ಥನ (ರಾಮನ) ಬಗ್ಗೆ ಕೇಳಿದಾಗ ನಾನು ಇಲ್ಲಿ ಏನೆಂದು ಹೇಳಲಿ? ‘ಕೈಕೇಯಿಯಿಂದ ಪೀಡಿತನಾದ ನಾನು ಮಗನನ್ನು ಕಾಡಿಗೆ ಅಟ್ಟಿದೆ’ ಎಂದು ಸತ್ಯವನ್ನು ಹೇಳಿದರೆ, ಅದು (ನನ್ನ ಹಿಂದಿನ ಪ್ರತಿಜ್ಞೆ) ಅಸತ್ಯವಾಗುತ್ತದೆ. ರಾಘವನು ಕಾಡಿಗೆ ತೆರಳಿದಾಗ ಕೌಸಲ್ಯೆ ನನಗೆ ಏನೆನ್ನುವಳು? ಇಂಥ ಅಪ್ರಿಯವನ್ನು ಮಾಡಿ ನಾನು ಅವಳಿಗೆ ಏನೆಂದು ಉತ್ತರಿಸಲಿ? ಕೌಸಲ್ಯೆಯು ದಾಸಿಯಂತೆ, ಸಖಿಯಂತೆ, ಪತ್ನಿಯಂತೆ, ತಂಗಿಯಂತೆ, ತಾಯಿಯಂತೆ ಸದಾ ನನ್ನನ್ನು ಸೇವಿಸುತ್ತಾಳೆ; ನನ್ನ ಹಿತವನ್ನೇ ಬಯಸುವವಳೂ, ಪ್ರಿಯಪುತ್ರನುಳ್ಳವಳೂ, ಪ್ರಿಯವಾಗಿ ಮಾತನಾಡುವವಳೂ, ಸತ್ಕಾರಕ್ಕೆ ಯೋಗ್ಯಳೂ ಆದ ಆ ದೇವಿಯನ್ನು ನಿನ್ನ ಸಲುವಾಗಿ ನಾನು ಎಂದೂ ಸತ್ಕರಿಸಲಿಲ್ಲ. ಈಗ ನಿನಗೆ ನಾನು ಮಾಡಿದ ಒಳಿತೇ ನನ್ನನ್ನು ಸುಡುತ್ತಿದೆ.’ ಇಲ್ಲಿ ರಾಜನು ಮೂರು ನ್ಯಾಯಾಲಯಗಳನ್ನು ಕಲ್ಪಿಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ — ರಾಜರ ಸಭೆ, ವೃದ್ಧರ ಪ್ರಶ್ನೆ, ಕೌಸಲ್ಯೆಯ ಮೌನ; ಎಲ್ಲೆಡೆಯೂ ಅವನು ಉತ್ತರವಿಲ್ಲದವನು. ‘ಕೌಸಲ್ಯೆಯನ್ನು ಸತ್ಕರಿಸಲಿಲ್ಲ’ ಎಂಬ ಆತ್ಮದೋಷಸ್ವೀಕಾರ ಈ ವಿಲಾಪದ ಸತ್ಯತೆಯನ್ನು ಹೆಚ್ಚಿಸುತ್ತದೆ — ಅವನು ಕೇವಲ ಕೈಕೇಯಿಯನ್ನು ದೂಷಿಸುತ್ತಿಲ್ಲ, ತನ್ನ ಪಕ್ಷಪಾತವನ್ನೂ ನೆನೆಯುತ್ತಾನೆ. ಇಲ್ಲಿ ‘ಚಮೂಮ್ ಇವ ಅಪಾವೃತ್ತಾಮ್’ (ಹಿಮ್ಮೆಟ್ಟಿದ ಸೇನೆಯಂತೆ) ಎಂಬ ಉಪಮೆ ರಾಜನೀತಿಯ ಕ್ಷೇತ್ರದಿಂದ ಆರಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ — ವಿಜಯದತ್ತ ಸಾಗುತ್ತಿದ್ದ ಸೇನೆ ಥಟ್ಟನೆ ಬೆನ್ನುತಿರುಗಿಸುವಂತೆ, ಸಿದ್ಧಪ್ರಾಯವಾಗಿದ್ದ ಅಭಿಷೇಕಸಂಕಲ್ಪ ತಲೆಕೆಳಗಾಗಿದೆ. ಅಲ್ಲದೆ ಕೌಸಲ್ಯೆಯ ಐದು ಬಗೆಯ ಸೇವೆಯ (ದಾಸಿ, ಸಖಿ, ಪತ್ನಿ, ತಂಗಿ, ತಾಯಿ) ಎಣಿಕೆ ಅತ್ಯಂತ ಹೃದ್ಯವಾದದ್ದು; ಇಷ್ಟು ಸೇವೆ ಮಾಡಿದರೂ ಅವಳು ಉಪೇಕ್ಷಿತಳಾಗಿದ್ದಳು ಎಂದು ನೆನೆದು ರಾಜನು ತನ್ನದೇ ಅನ್ಯಾಯವನ್ನು ಒಪ್ಪಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ. ಈ ಆತ್ಮವಿಮರ್ಶೆ ವಿಲಾಪದ ಗೌರವವನ್ನು ಹೆಚ್ಚಿಸುತ್ತದೆ. ‘ಸುಕೃತಾ ಬುದ್ಧಿಃ’ (ಚೆನ್ನಾಗಿ ಆಲೋಚಿಸಿದ ನಿರ್ಧಾರ) ಎಂಬುದು ರಾಜನ ಹಿಂದಿನ ನಿರ್ಣಯದ ಪ್ರಶಂಸೆ; ಅದು ಈಗ ವ್ಯರ್ಥವಾಗಿದೆ.

‘ಅಪಥ್ಯವಾದ ವ್ಯಂಜನಗಳೊಡನೆ ಉಂಡ ಅನ್ನವು ರೋಗಿಯನ್ನು ಬಾಧಿಸುವಂತೆ ಅದು ನನ್ನನ್ನು ಬಾಧಿಸುತ್ತಿದೆ. ರಾಮನಿಗಾದ ಅಪಮಾನವನ್ನೂ ಅವನು ಕಾಡಿಗೆ ಹೊರಡುವುದನ್ನೂ ಕಂಡು ಭಯಗೊಂಡ ಸುಮಿತ್ರೆ ನನ್ನನ್ನು ಇನ್ನು ಹೇಗೆ ನಂಬುವಳು? ಅಯ್ಯೋ, ವೈದೇಹಿ ಎರಡು ಕರುಣಾಜನಕ ಅಪ್ರಿಯ ಸುದ್ದಿಗಳನ್ನು ಕೇಳುವಳು — ನಾನು ಮರಣಹೊಂದಿದ್ದನ್ನೂ, ರಾಮನು ಕಾಡನ್ನು ಸೇರಿದ್ದನ್ನೂ. ಹಿಮವತ್ಪರ್ವತದ ತಪ್ಪಲಲ್ಲಿ ಕಿನ್ನರನನ್ನು ಕಳೆದುಕೊಂಡ ಕಿನ್ನರಿಯಂತೆ ಅವಳು ಶೋಕಿಸುತ್ತ ನನ್ನ ಪ್ರಾಣವನ್ನು ಕುಗ್ಗಿಸುವಳು. ಮಹಾವನದಲ್ಲಿ ವಾಸಿಸುತ್ತಿರುವ ರಾಮನನ್ನೂ ಅಳುತ್ತಿರುವ ಮೈಥಿಲಿಯನ್ನೂ ಕಂಡು ನಾನು ಬಹುಕಾಲ ಬದುಕುವ ಆಶೆ ಇಟ್ಟುಕೊಳ್ಳುವುದಿಲ್ಲ. ನೀನು ನಿಶ್ಚಯವಾಗಿ ವಿಧವೆಯಾಗಿ ಮಗನೊಡನೆ ರಾಜ್ಯವಾಳುವೆ. ವಿಷಬೆರೆತ ಸುಂದರವಾದ ಮದಿರೆಯನ್ನು ಕುಡಿದ ಮನುಷ್ಯನಂತೆ, ಅಸತಿಯಾದ ನಿನ್ನನ್ನು ನಾನು ಸತಿಯೆಂದು, ಅತ್ಯಂತ ಸಾಧ್ವಿಯೆಂದು ಬಗೆದಿದ್ದೆ. ಸುಳ್ಳು ಸಾಂತ್ವನದ ಮಾತುಗಳಿಂದ ನನ್ನನ್ನು ಸಮಾಧಾನಪಡಿಸುತ್ತ ನೀನು ಮಾತನಾಡುತ್ತಿದ್ದೆ; ಬೇಟೆಗಾರನು ಹಾಡಿನ ದನಿಯಿಂದ ಜಿಂಕೆಯನ್ನು ಸೆರೆಹಿಡಿದು ಕೊಲ್ಲುವಂತೆ ನೀನು ನನ್ನನ್ನು ಕೊಂದೆ. ಸುರೆ ಕುಡಿದ ಬ್ರಾಹ್ಮಣನನ್ನು ಹೇಗೋ ಹಾಗೆ, ಸಜ್ಜನರು ನನ್ನನ್ನು ‘ಮಗನನ್ನು ಮಾರಿದ ಅನಾರ್ಯ’ ಎಂದು ಬೀದಿಬೀದಿಗಳಲ್ಲಿ ನಿಶ್ಚಯವಾಗಿ ನಿಂದಿಸುವರು. ಅಯ್ಯೋ ದುಃಖವೇ, ಅಯ್ಯೋ ಕಷ್ಟವೇ — ನಿನ್ನ ಇಂಥ ಮಾತುಗಳನ್ನು ನಾನು ಸಹಿಸಬೇಕಾಗಿದೆಯಲ್ಲ! ಹಿಂದೆ ಮಾಡಿದ ಅಶುಭಕರ್ಮದ ಫಲದಂತೆ ಇಂಥ ದುಃಖ ನನಗೆ ಬಂದೊದಗಿದೆ. ಪಾಪಿಷ್ಠಳೇ, ಪಾಪಿಯಾದ ನಾನು ಬಹುಕಾಲ ನಿನ್ನನ್ನು ಕಾಪಾಡಿಕೊಂಡು ಬಂದೆ — ಅರಿವಿಲ್ಲದೆ ಕೈಗೆ ಬಂದ ನೇಣಿನ ಹಗ್ಗದಂತೆ. ನಿನ್ನೊಡನೆ ರಮಿಸುತ್ತಿದ್ದ ನಾನು ನೀನೇ ನನ್ನ ಮೃತ್ಯುವೆಂದು ಗುರುತಿಸಲಿಲ್ಲ — ಬಾಲಕನು ಏಕಾಂತದಲ್ಲಿ ಕೈಯಿಂದ ಕರಿನಾಗರವನ್ನು ಮುಟ್ಟುವಂತೆ ನಾನು ನಿನ್ನನ್ನು ಮುಟ್ಟಿದೆ.’ ಇಲ್ಲಿನ ಉಪಮೆಗಳೆಲ್ಲವೂ ವಿಷ, ಬಂಧನ, ಬೇಟೆಗಾರನಿಗೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದವು — ಮದಿರೆ, ಪಾಶ, ಹಗ್ಗ, ಕರಿನಾಗರ; ಎಲ್ಲೆಡೆಯೂ ಮೋಹದಲ್ಲೇ ಮೃತ್ಯು ಅಡಗಿದೆ ಎಂಬುದು ಭಾವ. ದಶರಥನ ವಿಲಾಪದಲ್ಲಿ ಸೀತೆಯ ಉಲ್ಲೇಖ ಇಲ್ಲಿ ಮೊದಲ ಬಾರಿಗೆ ಬರುತ್ತದೆ; ಇದು ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಮನನೀಯ — ರಾಜನು ಕೇವಲ ಮಗನ ಕ್ಲೇಶವನ್ನಲ್ಲ, ಸೊಸೆಯ ಕ್ಲೇಶವನ್ನೂ ಚಿಂತಿಸುತ್ತಾನೆ. ಕಿನ್ನರಿ–ಕಿನ್ನರರ ಉಪಮೆ ವನವಾಸದ ವಿರಹರೂಪವನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ. ‘ಪುತ್ರವಿಕ್ರಾಯಕ’ (ಮಗನನ್ನು ಮಾರಿದವನು) ಎಂಬುದು ಲೋಕನಿಂದೆಯ ಅತ್ಯಂತ ಕಠೋರ ರೂಪ — ಮಗನನ್ನು ಮಾರುವವನು ಸುರೆ ಕುಡಿದ ಬ್ರಾಹ್ಮಣನಿಗೆ ಸಮಾನ ಎಂಬ ಸ್ಮೃತಿವಚನವೇ ಇಲ್ಲಿ ಪ್ರತಿಧ್ವನಿಸುತ್ತದೆ; ರಾಜನು ತನ್ನ ದಂಡನೆಯನ್ನು ತಾನೇ ಘೋಷಿಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ. ಈ ಉಪಮೆಗಳೆಲ್ಲ ಗೃಹಸ್ಥಜೀವನದಿಂದಲೇ ಆರಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿವೆ; ಆದ್ದರಿಂದ ಅವು ಕೇಳುಗನ ಹೃದಯವನ್ನು ನೇರವಾಗಿ ಮುಟ್ಟುತ್ತವೆ.

‘ದುರಾತ್ಮನಾದ ನಾನು ಆ ಮಹಾತ್ಮನಾದ ಮಗನನ್ನು ತಂದೆಯಿಲ್ಲದವನನ್ನಾಗಿ ಮಾಡಿದ್ದರಿಂದ, ಜೀವಲೋಕವು ನಿಶ್ಚಯವಾಗಿ ನನ್ನನ್ನು ಹಳಿಯಲು ಯೋಗ್ಯವಾಗಿದೆ. ‘ಅಯ್ಯೋ, ರಾಜ ದಶರಥನು ಬಾಲಿಶ, ಕಾಮಾತ್ಮ; ಹೆಂಗಸಿಗಾಗಿ ತನ್ನ ಪ್ರೀತಿಯ ಮಗನನ್ನು ಕಾಡಿಗೆ ಕಳುಹಿಸುತ್ತಾನೆ’ ಎಂದು ಜನರು ಹೇಳುವರು. ವೇದಾಧ್ಯಯನ, ಬ್ರಹ್ಮಚರ್ಯ, ಗುರುಸೇವೆಗಳಿಂದ ದೇಹವನ್ನು ಕೃಶಗೊಳಿಸಿಕೊಂಡಿರುವ ಅವನು, ಭೋಗಿಸಬೇಕಾದ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಮತ್ತೆ ಮಹಾ ಕಷ್ಟಕ್ಕೆ ಗುರಿಯಾಗುವನು. ನನ್ನ ಮಗನು ಎರಡನೆಯ ಮಾತನ್ನು ಆಡಲಾರನು; ‘ಕಾಡಿಗೆ ಹೋಗು’ ಎಂದರೆ ‘ಹಾಗೆಯೇ ಆಗಲಿ’ ಎಂದು ಮಾತ್ರ ಹೇಳುವನು. ‘ಕಾಡಿಗೆ ಹೋಗು’ ಎಂದು ಆಜ್ಞಾಪಿಸಲ್ಪಟ್ಟ ರಾಘವನು ಅದಕ್ಕೆ ವಿರುದ್ಧವಾಗಿ ನಡೆದರೆ ಅದೇ ನನಗೆ ಪ್ರಿಯವಾದೀತು — ಆದರೆ ಆ ಮಗು ಹಾಗೆ ಮಾಡುವುದಿಲ್ಲ. ರಾಘವನು ಕಾಡಿಗೆ ತೆರಳಿದಾಗ, ಸಮಸ್ತ ಲೋಕದಿಂದ ಧಿಕ್ಕರಿಸಲ್ಪಟ್ಟ, ಕ್ಷಮೆಗೆ ಅರ್ಹನಲ್ಲದ ನನ್ನನ್ನು ಮೃತ್ಯುವು ಯಮಲೋಕಕ್ಕೆ ಒಯ್ಯುವುದು. ನಾನು ಸತ್ತು ರಾಮನು ಕಾಡಿಗೆ ಹೋದ ಮೇಲೆ, ಉಳಿದಿರುವ ನನ್ನ ಪ್ರೀತಿಪಾತ್ರರಿಗೆ ನೀನು ಇನ್ನೇನು ಪಾಪವನ್ನು ಎಸಗುವೆ? ಕೌಸಲ್ಯೆಯು ನನ್ನನ್ನೂ ರಾಮನನ್ನೂ ಇನ್ನಿಬ್ಬರು ಮಕ್ಕಳನ್ನೂ ಕಳೆದುಕೊಂಡರೆ, ದುಃಖಗಳನ್ನು ಸಹಿಸಲಾರದೆ ಅವಳು ನನ್ನನ್ನೇ ಹಿಂಬಾಲಿಸುವಳು (ಸಾವಿನಲ್ಲಿ). ಕೈಕೇಯಿ, ಕೌಸಲ್ಯೆಯನ್ನೂ ಸುಮಿತ್ರೆಯನ್ನೂ ನನ್ನನ್ನೂ ಮೂವರು ಮಕ್ಕಳೊಡನೆ ನರಕಕ್ಕೆ ತಳ್ಳಿ ನೀನು ಸುಖವಾಗಿರು. ನನ್ನಿಂದಲೂ ರಾಮನಿಂದಲೂ ತೊರೆಯಲ್ಪಟ್ಟ, ಗುಣಗಳಿಂದ ಸತ್ಕೃತವಾದ, ಶಾಶ್ವತವಾದ, ಅಕ್ಷೋಭ್ಯವಾದ ಇಕ್ಷ್ವಾಕುಕುಲವನ್ನು ಕಲಕಿದ ಸ್ಥಿತಿಯಲ್ಲಿ ನೀನು ಪಾಲಿಸುವೆ. ರಾಮನನ್ನು ಕಾಡಿಗೆ ಅಟ್ಟುವುದು ಭರತನಿಗೆ ಪ್ರಿಯವಾಗಿದ್ದರೆ, ಆಯುಸ್ಸು ಮುಗಿದ ನನಗೆ ಭರತನು ಅಂತ್ಯಕ್ರಿಯೆಗಳನ್ನು ಮಾಡದಿರಲಿ.’ ಇಲ್ಲಿ ‘‘ಹಾಗೆಯೇ ಆಗಲಿ’ ಎಂದು ಮಾತ್ರ ಹೇಳುವನು’ ಎಂಬ ಮಾತು ಅತ್ಯಂತ ಕರುಣಾಜನಕ — ಮಗನ ಆಜ್ಞಾಪಾಲನೆಯೇ ತಂದೆಯ ದುಃಖಕ್ಕೆ ಕಾರಣ; ಅವನು ವಿರೋಧಿಸಿದ್ದರೆ ರಾಜನು ಬಿಡುಗಡೆಹೊಂದುತ್ತಿದ್ದನು. ಈ ಪ್ರಕರಣದಲ್ಲಿ ರಾಜನ ದೃಷ್ಟಿ ಭವಿಷ್ಯತ್ಕಾಲದತ್ತ ಸಾಗುತ್ತದೆ — ಅವನು ತನ್ನ ಮರಣವನ್ನೂ, ಕೌಸಲ್ಯೆಯ ಅನುಗಮನವನ್ನೂ, ಕುಲದ ಕ್ಷೋಭೆಯನ್ನೂ ಕಣ್ಣೆದುರೇ ಕಾಣುವಂತಿದ್ದಾನೆ. ‘ನರಕಕ್ಕೆ ತಳ್ಳಿ ಸುಖವಾಗಿರು’ ಎಂಬ ವ್ಯಂಗ್ಯ ಅತ್ಯಂತ ತೀಕ್ಷ್ಣ; ಅವಳು ಬಯಸುವ ಸುಖವನ್ನು ಎಲ್ಲರ ನರಕದ ಬೆಲೆ ತೆತ್ತೇ ಕೊಳ್ಳಬೇಕು ಎಂದು. ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ‘ಅಂತ್ಯಕ್ರಿಯೆಗಳನ್ನು ಮಾಡದಿರಲಿ’ ಎಂಬ ಮಾತಾದರೋ ತಂದೆಯ ಕೊನೆಯ ದಂಡನೆ — ತಂದೆಯ ಅಂತ್ಯಕ್ರಿಯೆಯನ್ನೂ ಮಾಡಲು ಅವಕಾಶ ಪಡೆಯದ ಮಗನ ಜನ್ಮವೇ ನಿಷ್ಫಲ. ‘ಆಕುಲಮ್’ (ಕಲಕಿದ) ಎಂಬ ವಿಶೇಷಣದಿಂದ ಕುಲದ ಮುಂದಿನ ಸ್ಥಿತಿ ಒಂದೇ ಪದದಲ್ಲಿ ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ.

‘ರಾಜಪುತ್ರಿಯೇ, ದೈವವಶದಿಂದ ನೀನು ನನ್ನ ಅರಮನೆಯಲ್ಲಿ ನೆಲೆಸಿದೆ; ಲೋಕದಲ್ಲಿ ನನಗೆ ಅಸದೃಶವಾದ ಅಪಕೀರ್ತಿಯೂ ನಿಶ್ಚಿತವಾದ ಪರಾಭವವೂ ಉಂಟಾಗುವುದು, ಪಾಪಕರ್ಮಿಯನ್ನು ಹೇಗೋ ಹಾಗೆ ಸಕಲ ಜೀವಿಗಳೂ ನನ್ನನ್ನು ತಿರಸ್ಕರಿಸುವರು. ರಥಗಳಲ್ಲೂ ಆನೆ ಕುದುರೆಗಳ ಮೇಲೂ ಮತ್ತೆ ಮತ್ತೆ ಸಂಚರಿಸುತ್ತಿದ್ದ ಸಮರ್ಥನಾದ ನನ್ನ ಮಗು ರಾಮನು ಮಹಾರಣ್ಯದಲ್ಲಿ ಕಾಲ್ನಡಿಗೆಯಲ್ಲಿ ಹೇಗೆ ಅಲೆದಾಡುವನು? ಅವನ ಊಟದ ಹೊತ್ತಿನಲ್ಲಿ ಕುಂಡಲಧಾರಿಗಳಾದ ಅಡುಗೆಯವರು ಸಂತೋಷದಿಂದ ‘ನಾನು ಮೊದಲು, ನಾನು ಮೊದಲು’ ಎಂದು ಸ್ಪರ್ಧಿಸುತ್ತ ಪಾನಭೋಜನಗಳನ್ನು ಸಿದ್ಧಪಡಿಸುತ್ತಿದ್ದರು; ಅಂಥ ನನ್ನ ಮಗನು ಒಗರು, ಕಹಿ, ಖಾರವಾದ ಕಾಡಿನ ಆಹಾರವನ್ನು ತಿನ್ನುತ್ತ ಹೇಗೆ ಜೀವಿಸುವನು? ಬೆಲೆಬಾಳುವ ವಸ್ತ್ರಗಳನ್ನು ತೊಡುತ್ತಿದ್ದ, ಬಹುಕಾಲ ಸುಖಕ್ಕೆ ಒಗ್ಗಿಹೋದ ಆ ರಾಮನು ಕಾಷಾಯವಸ್ತ್ರಧಾರಿಯಾಗಿ ಹೇಗಿರುವನು? ರಾಮನಿಗೆ ಅರಣ್ಯಗಮನ, ಭರತನಿಗೆ ಅಭಿಷೇಕ — ಇಂಥ ಈ ದಾರುಣವಾದ ಮಾತನ್ನು ಯಾರು ನುಡಿಸಿದರು? ಧೂರ್ತರೂ ಸ್ವಾರ್ಥಪರರೂ ಆದ ಸ್ತ್ರೀಯರಿಗೆ ಧಿಕ್ಕಾರ! ಇಲ್ಲ, ನಾನು ಎಲ್ಲ ಸ್ತ್ರೀಯರನ್ನೂ ಹೇಳುತ್ತಿಲ್ಲ, ಭರತನ ತಾಯಿಯನ್ನು ಮಾತ್ರ ಹೇಳುತ್ತಿದ್ದೇನೆ. ಅನರ್ಥವನ್ನೇ ಬಗೆಯುವವಳೇ, ಸ್ವಾರ್ಥಪರಳೇ, ಕ್ರೂರಿಯೇ, ನನ್ನನ್ನು ಪರಿತಪಿಸುವುದಕ್ಕಾಗಿಯೇ ನೀನು ಇಲ್ಲಿ ನೆಲೆಗೊಳಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿರುವೆ. ನನ್ನಿಂದಾಗಿ ನೀನು ಯಾವ ಅಪ್ರಿಯವನ್ನು ಕಾಣುತ್ತಿರುವೆ, ಅಥವಾ ಹಿತವನ್ನೇ ಮಾಡುವ ರಾಮನಲ್ಲಿ ಏನನ್ನು ಕಾಣುತ್ತಿರುವೆ? ರಾಮನು ವಿಪತ್ತಿನಲ್ಲಿ ಮುಳುಗಿರುವುದನ್ನು ಕಂಡರೆ ತಂದೆಯರೂ ತಮ್ಮ ಮಕ್ಕಳನ್ನು ತ್ಯಜಿಸಿಯಾರು, ಅನುರಾಗವುಳ್ಳ ಪತ್ನಿಯರೂ ತಮ್ಮ ಪತಿಗಳನ್ನು ತ್ಯಜಿಸಿಯಾರು; ಇಡೀ ಜಗತ್ತೇ ಕೋಪಗೊಂಡೀತು.’ ಇಲ್ಲಿ ಕವಿಯು ಸುಖಜೀವನಕ್ಕೂ ವನವಾಸಕ್ಕೂ ಇರುವ ವಿರೋಧವನ್ನು ಮೂರು ರೂಪಗಳಲ್ಲಿ ತೋರಿಸುತ್ತಾನೆ — ವಾಹನ, ಭೋಜನ, ವಸ್ತ್ರ; ಇಂಥ ಸಾಮಾನ್ಯ ವಿಷಯಗಳಿಂದಲೇ ಕಷ್ಟವು ಕಣ್ಣಿಗೆ ಕಟ್ಟುವಂತಾಗುತ್ತದೆ. ಸ್ತ್ರೀನಿಂದೆಯನ್ನು ಅದೇ ಕ್ಷಣದಲ್ಲಿ ತಿದ್ದಿಕೊಳ್ಳಲಾಗಿದೆ — ‘ಎಲ್ಲರನ್ನೂ ಅಲ್ಲ, ಭರತನ ತಾಯಿಯನ್ನು ಮಾತ್ರ’ ಎಂದು; ಇದರಿಂದ ಶೋಕದಲ್ಲೂ ರಾಜನ ವಿವೇಕ ನಶಿಸಿಲ್ಲ ಎಂಬುದು ತಿಳಿಯುತ್ತದೆ. ಇಲ್ಲಿ ‘ದೈವೇನ ನ್ಯವಸಃ’ (ದೈವವಶದಿಂದ ನೆಲೆಸಿದೆ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ರಾಜನು ದೋಷವನ್ನು ದೈವದ ಮೇಲೂ ಹೊರಿಸುತ್ತಾನೆ — ಮನುಷ್ಯನ ಎಲ್ಲ ಪ್ರಯತ್ನವೂ ದೈವದಿಂದಲೇ ತಡೆಯಲ್ಪಡುತ್ತದೆ ಎಂಬುದು ಮಹಾಕಾವ್ಯದ ಪ್ರಸಿದ್ಧ ಸಿದ್ಧಾಂತ. ‘ಸೂದಾಃ ಅಪೂರ್ವಾಃ’ (ಮೊದಲಿಗರಾಗಲು ಹಾತೊರೆಯುವ ಅಡುಗೆಯವರು) ಎಂಬುದು ರಮಣೀಯವಾದ ಚಿತ್ರ — ಯಾರು ಹೊಸ ವ್ಯಂಜನವನ್ನು ಮೊದಲು ನಿವೇದಿಸುವರು ಎಂದು ಪಾಚಕರು ಪರಸ್ಪರ ಸ್ಪರ್ಧಿಸುತ್ತಾರೆ. ಇಂಥ ಸುಖದಿಂದ ಒಗರು ಕಹಿ ಖಾರದ ಕಾಡಿನ ಆಹಾರಕ್ಕೆ ಇಳಿಯುವುದೇ ಇಲ್ಲಿ ವರ್ಣಿತವಾಗಿದೆ; ವಿರೋಧದಿಂದಲೇ ಕರುಣರಸವು ಪುಷ್ಟಿಗೊಳ್ಳುತ್ತದೆ. ‘ಸ್ವರ್ಣಕುಂಡಲಧಾರಿಣಃ ಸೂದಾಃ’ (ಚಿನ್ನದ ಕುಂಡಲ ತೊಟ್ಟ ಅಡುಗೆಯವರು) ಎಂಬ ಸೂಕ್ಷ್ಮ ವಿವರಣೆಯಿಂದ ರಾಜಗೃಹದ ಐಶ್ವರ್ಯವನ್ನು ತೋರಿಸಲಾಗಿದೆ.

‘ದೇವಕುಮಾರನಂತಹ ರೂಪದ, ಅಲಂಕೃತನಾಗಿ ಬರುತ್ತಿರುವ ಆ ಮಗನನ್ನು ನೋಡಿ ನಾನು ಆನಂದಿಸುತ್ತೇನೆ; ಅವನನ್ನು ಕಂಡ ಮಾತ್ರಕ್ಕೆ ಮತ್ತೆ ಯುವಕನಂತಾಗುತ್ತೇನೆ. ಸೂರ್ಯನಿಲ್ಲದೆಯೂ ಲೋಕವ್ಯವಹಾರ ನಡೆದೀತು, ಮಳೆಗರೆಯುವ ವಜ್ರಧಾರಿಯಾದ ಇಂದ್ರನಿಲ್ಲದೆಯೂ ನಡೆದೀತು — ಆದರೆ ಇಲ್ಲಿಂದ ಹೊರಟುಹೋಗುತ್ತಿರುವ ರಾಮನನ್ನು ಕಂಡು ಯಾರೂ ಬದುಕುಳಿಯರು ಎಂಬುದು ನನ್ನ ಭಾವನೆ. ವಿನಾಶವನ್ನೇ ಬಯಸುವ, ಅಹಿತಳಾದ, ಶತ್ರುವಾದ ನಿನ್ನನ್ನು ನನ್ನದೇ ಮೃತ್ಯುವನ್ನು ಹೇಗೋ ಹಾಗೆ ನಾನು ಮನೆಯಲ್ಲಿರಿಸಿಕೊಂಡೆ; ಅಯ್ಯೋ, ಬಹುಕಾಲ ಮಹಾವಿಷದ ಹೆಣ್ಣುಹಾವನ್ನು ತೊಡೆಯ ಮೇಲೆ ಇಟ್ಟುಕೊಂಡಿದ್ದೆ, ಆದ್ದರಿಂದ ಮೋಹದಿಂದ ಹತನಾಗಿದ್ದೇನೆ. ನಾನೂ ರಾಮನೂ ಲಕ್ಷ್ಮಣನೂ ಇಲ್ಲದ ಭರತನು ನಿನ್ನೊಡನೆ ರಾಜ್ಯವಾಳಲಿ; ಬಂಧುಗಳನ್ನೂ ನಗರವನ್ನೂ ರಾಷ್ಟ್ರವನ್ನೂ ನಾಶಮಾಡಿ ನೀನು ನನ್ನ ಶತ್ರುಗಳ ಹರ್ಷವನ್ನು ಹೆಚ್ಚಿಸುವವಳಾಗು. ಕ್ರೂರನಡತೆಯವಳೇ, ವಿಪತ್ತಿನಲ್ಲಿ ಪೆಟ್ಟುಕೊಡುವವಳೇ, ನೀನು ಇಂದು ಇಲ್ಲಿ ಬಲವಂತವಾಗಿ ಈ ಮಾತನ್ನಾಡುತ್ತಿರುವಾಗ, ನಿನ್ನ ಹಲ್ಲುಗಳು ಸಾವಿರ ಚೂರಾಗಿ ಬಾಯಿಂದ ಏಕೆ ಉದುರಿಬೀಳುವುದಿಲ್ಲ? ರಾಮನು ಎಂದೂ ಯಾರಿಗೂ ಅಹಿತವಾದ ಅಪ್ರಿಯವಾದ ಮಾತನ್ನು ಸ್ವಲ್ಪವೂ ಆಡಿಲ್ಲ; ಕಠೋರವಾಗಿ ಮಾತನಾಡುವುದು ಅವನಿಗೆ ಗೊತ್ತೇ ಇಲ್ಲ. ಗುಣಗಳಿಂದ ಸದಾ ಸಮ್ಮಾನಿತನಾದ, ಮನೋಹರವಾಗಿ ಮಾತನಾಡುವ ರಾಮನಲ್ಲಿ ನೀನು ಹೇಗೆ ದೋಷಗಳನ್ನು ಹೇಳುವೆ? ನೀನು ಮೂರ್ಛೆಹೋಗು, ಉರಿದುಹೋಗು, ನಾಶವಾಗು, ಅಥವಾ ಸಾವಿರ ಹೋಳಾಗಿ ಬಿರಿದ ಭೂಮಿಯೊಳಗೆ ಸೇರಿಹೋಗು — ಕೇಕಯರಾಜನ ಕುಲಕ್ಕೆ ಕಳಂಕವಾದವಳೇ, ನನಗೆ ಅಹಿತವಾದ ನಿನ್ನ ಅತಿದಾರುಣವಾದ ಮಾತನ್ನು ನಾನು ನಡೆಸುವುದಿಲ್ಲ. ಕ್ಷೌರಕತ್ತಿಯಂತಿರುವ, ಸದಾ ಸುಳ್ಳಾಗಿ ಪ್ರಿಯವನ್ನು ನುಡಿಯುವ, ದುಷ್ಟಭಾವವುಳ್ಳ, ತನ್ನ ಕುಲವನ್ನೇ ಘಾತಿಸುವ, ಅಮನೋಹರಳಾದ, ಹೃದಯವನ್ನು ಅದರ ಬಂಧನಗಳ ಸಹಿತ ಸುಡಲು ಬಯಸುವ ನಿನ್ನನ್ನು ಬದುಕಲು ಬಿಡುವುದನ್ನು ನಾನು ಸಹಿಸಲಾರೆ. ನನಗೆ ಬದುಕೇ ಇಲ್ಲ, ಇನ್ನು ಸುಖವೆಲ್ಲಿಂದ? ಆತ್ಮವಂತರಿಗೆ ಮಗನಿಲ್ಲದೆ ಯಾವ ಸಂತೋಷ? ದೇವಿ, ನನಗೆ ಅಹಿತವನ್ನು ಮಾಡಬೇಡ; ನಿನ್ನ ಪಾದಗಳನ್ನು ಮುಟ್ಟುತ್ತೇನೆ, ನನ್ನ ಮೇಲೆ ಪ್ರಸನ್ನಳಾಗು.’ ಹೀಗೆ ಆ ಭೂಪಾಲನು ಅನಾಥನಂತೆ ವಿಲಪಿಸುತ್ತ, ಎಲ್ಲೆಮೀರಿದ ಆ ಸ್ತ್ರೀಯಿಂದ ಹೃದಯದಲ್ಲಿ ಹಿಡಿಯಲ್ಪಟ್ಟು, ಚಾಚಿದ್ದ ದೇವಿಯ ಎರಡೂ ಪಾದಗಳನ್ನು ತಲುಪಲಾರದೆ ರೋಗಿಯಂತೆ ಕುಸಿದುಬಿದ್ದನು. ಸರ್ಗವು ಇಲ್ಲಿಯೇ ಮುಗಿಯುತ್ತದೆ — ರಾಜನು ನೆಲದ ಮೇಲೆ, ವರವು ಅಖಂಡವಾಗಿ, ರಾಮನ ವನವಾಸ ನಿಶ್ಚಿತವಾಗಿ. ಕೊನೆಯ ಎರಡು ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ಕವಿ ಛಂದಸ್ಸನ್ನೇ ಬದಲಿಸುತ್ತಾನೆ — ಅನುಷ್ಟುಭ್‌ನ ಸ್ಥಾನದಲ್ಲಿ ದೀರ್ಘ ವೃತ್ತಗಳು (ಉಪಜಾತಿ, ವಂಶಸ್ಥ ಮುಂತಾದವು) ಬಳಕೆಯಾಗಿವೆ; ಇದರಿಂದ ವಿಲಾಪದ ಗಾಂಭೀರ್ಯ ಕೇಳುಗನ ಕಿವಿಗೂ ತಿಳಿಯುತ್ತದೆ. ‘ದೇವಿಯ ಪಾದಗಳನ್ನು ತಲುಪಲಾರದೆ ಬಿದ್ದನು’ ಎಂಬ ಕೊನೆಯ ಚಿತ್ರವು ಇಡೀ ಕಾಂಡದ ಪ್ರತೀಕ — ರಾಜನು ಬೇಡಲು ಬಯಸುತ್ತಾನೆ, ಆದರೆ ಬೇಡುವ ಸ್ಥಾನವನ್ನೂ ತಲುಪಲಾರನು; ಅಂತರ ಮಾತ್ರ ಉಳಿಯುತ್ತದೆ. ‘ಆತುರ ಇವ’ (ರೋಗಿಯಂತೆ) ಎಂಬ ಉಪಮೆಯಿಂದ ಅವನ ಶಾರೀರಿಕ ಮತ್ತು ಮಾನಸಿಕ ಅಸ್ವಸ್ಥತೆ ಏಕಕಾಲದಲ್ಲಿ ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ. ಈ ಸರ್ಗದ ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಯಾವ ನಿರ್ಣಯವೂ ಬದಲಾಗಿಲ್ಲ; ದುಃಖ ಮಾತ್ರ ಪರಿಪಕ್ವವಾಗಿದೆ.

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्येऽयोध्याकाण्डे द्वादशः सर्गः॥ १२॥

ತಪ್ಪನ್ನು ತಿಳಿಸಿ

ಮೂಲ ಶ್ಲೋಕಗಳು ಮತ್ತು ಪದವಿವರಣೆಯೊಂದಿಗೆ ಓದಿ