ಸರ್ಗ
ಕೈಕೇಯಿಯು ಎರಡು ವರಗಳನ್ನು ಬೇಡುವುದು
ಪ್ರತಿಜ್ಞೆಯ ಬಂಧನ, ರಾಮನ ಮೇಲೆ ಆಣೆ, ದೇವಾಸುರಸಂಗ್ರಾಮದಲ್ಲಿ ನೀಡಿದ ಎರಡು ವರಗಳ ನೆನಪು, ಭರತನ ಅಭಿಷೇಕ ಮತ್ತು ರಾಮನಿಗೆ ಹದಿನಾಲ್ಕು ವರ್ಷಗಳ ವನವಾಸದ ಯಾಚನೆ
ಮನ್ಮಥನ ಬಾಣಗಳಿಂದ ಚುಚ್ಚಲ್ಪಟ್ಟು ಕಾಮವೇಗಕ್ಕೆ ವಶನಾಗಿದ್ದ ಆ ಪೃಥಿವೀಪಾಲನಿಗೆ ಕೈಕೇಯಿ ದಾರುಣವಾದ ಮಾತನ್ನಾಡಿದಳು — ‘ದೇವ, ನನಗೆ ಯಾರೂ ಅಪಕಾರ ಮಾಡಿಲ್ಲ, ಯಾರೂ ಅವಮಾನ ಮಾಡಿಲ್ಲ. ಆದರೆ ನನಗೊಂದು ಅಭಿಪ್ರಾಯವಿದೆ; ಅದನ್ನು ನೀನು ನೆರವೇರಿಸಬೇಕೆಂದು ಬಯಸುತ್ತೇನೆ. ನೀನು ಅದನ್ನು ಮಾಡಬಯಸುವುದಾದರೆ ಮೊದಲು ಪ್ರತಿಜ್ಞೆ ಮಾಡು; ಅನಂತರ ನಾನು ಬಯಸಿದುದನ್ನು ನಿನಗೆ ಹೇಳುತ್ತೇನೆ.’ ಇಲ್ಲಿ ಕೈಕೇಯಿಯ ಕೌಶಲವನ್ನು ಗಮನಿಸಬೇಕು — ‘ನನ್ನನ್ನು ಯಾರೂ ಪೀಡಿಸಿಲ್ಲ’ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾ ಅವಳು ಮೊದಲು ರಾಜನ ಶಂಕೆಯನ್ನು ನಿವಾರಿಸುತ್ತಾಳೆ; ಅನಂತರ ಯಾಚನೆಗೆ ಮುಂಚೆಯೇ ಪ್ರತಿಜ್ಞೆಯನ್ನು ಪಡೆಯುತ್ತಾಳೆ, ವಿಷಯ ತಿಳಿದ ಮೇಲೆ ರಾಜನು ಹಿಂದೆಗೆಯಲಾರದಂತೆ. ಇದೇ ಸರ್ಗದ ಕೇಂದ್ರಭೂತವಾದ ಕುಟಿಲತೆ. ‘ಮನ್ಮಥನ ಬಾಣಗಳಿಂದ ಚುಚ್ಚಲ್ಪಟ್ಟ’ ಎಂಬ ವಿಶೇಷಣದಿಂದ ಕವಿ ರಾಜನು ಆಗ ವಿವೇಕಕ್ಕಲ್ಲ, ಕಾಮಕ್ಕೆ ಅಧೀನನಾಗಿದ್ದನು ಎಂದು ಸೂಚಿಸುತ್ತಾನೆ; ಆದ್ದರಿಂದಲೇ ಪ್ರತಿಜ್ಞೆ ಸುಲಭವಾಗಿ ದೊರೆಯಿತು. ಮತ್ತು ‘ಅಭಿಪ್ರಾಯ’ ಎಂಬ ಸಾಮಾನ್ಯ ಪದದಿಂದ ಅವಳು ವಿಷಯವನ್ನು ಮರೆಮಾಚುತ್ತಾಳೆ; ಯಾವುದು ಗುಟ್ಟೋ ಅದೇ ಭಯಂಕರ ಎಂದು ಓದುಗನು ಊಹಿಸುತ್ತಾನೆ.
ಕಾಮಿಯಾದ ಮಹಾರಾಜನು ಸ್ವಲ್ಪ ಮುಗುಳ್ನಗುತ್ತಾ, ನೆಲದ ಮೇಲಿದ್ದ ಆ ಕೈಕೇಯಿಯ ಕೂದಲನ್ನು ಕೈಯಿಂದ ಹಿಡಿದು ಹೇಳಿದನು — ‘ಗರ್ವಿಷ್ಠೆಯೇ, ಮನುಜವ್ಯಾಘ್ರನಾದ ರಾಮನನ್ನು ಬಿಟ್ಟರೆ ನಿನಗಿಂತ ಪ್ರಿಯನಾದ ಮನುಷ್ಯ ನನಗೆ ಬೇರೆ ಯಾರೂ ಇಲ್ಲ ಎಂಬುದು ನಿನಗೆ ತಿಳಿಯದೇ? ಅಜೇಯನೂ ಮುಖ್ಯನೂ ಮಹಾತ್ಮನೂ ನನ್ನ ಜೀವನಾಧಾರನೂ ಆದ ಆ ರಾಘವನ ಮೇಲೆ ಆಣೆಯಿಟ್ಟು ಹೇಳುತ್ತೇನೆ — ನಿನ್ನ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಬಯಸಿದುದನ್ನು ಹೇಳು.’ ಇಲ್ಲಿ ವಿಡಂಬನೆ ತೀವ್ರವಾದುದು — ಯಾರ ಹೆಸರಿನಲ್ಲಿ ಅವನು ಆಣೆಯಿಡುತ್ತಾನೋ ಅವನ ವಿನಾಶವನ್ನೇ ಅವಳು ಬೇಡಲಿದ್ದಾಳೆ. ‘ಈಷದುತ್ಸ್ಮಯಃ’ (ಸ್ವಲ್ಪ ಮುಗುಳ್ನಗುತ್ತಾ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಕವಿ ರಾಜನ ನಿಶ್ಚಿಂತತೆಯನ್ನು ಬಹಿರಂಗಪಡಿಸುತ್ತಾನೆ; ಅವನು ಇದನ್ನು ಆಟವೆಂದೇ ಭಾವಿಸುತ್ತಾನೆ. ‘ಅವಲಿಪ್ತೇ’ (ಗರ್ವಿಷ್ಠೆಯೇ) ಎಂಬ ಸಂಬೋಧನೆಯೂ ಸ್ನೇಹಗರ್ಭಿತವಾದ ಪರಿಹಾಸದ ಮಾತು, ಗದರಿಕೆಯಲ್ಲ. ಹೀಗೆ ಶಪಥವನ್ನು ಲೀಲಾಜಾಲವಾಗಿ ಕೈಗೊಳ್ಳಲಾಯಿತು, ಆದರೆ ಮುಂದೆ ಅದೇ ಭೇದಿಸಲಾಗದ ಬಂಧನವಾಗುವುದು; ಕವಿ ಇಲ್ಲಿ ಅಜಾಗರೂಕತೆಯ ಫಲವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತಾನೆ. ‘ಕೂದಲನ್ನು ಹಿಡಿದು’ ಎಂಬುದು ಸ್ನೇಹದ ಚೇಷ್ಟೆ, ಅದು ಮುಂದೆ ವ್ಯಂಗ್ಯಕ್ಕೆ ಆಸ್ಪದವಾಗುವುದು — ಯಾರನ್ನು ಅವನು ಸಂತೈಸುತ್ತಿದ್ದಾನೋ ಅವಳೇ ಅವನನ್ನು ಕೊಲ್ಲುವವಳು.
‘ಯಾರನ್ನು ಒಂದು ಕ್ಷಣ ಕಾಣದಿದ್ದರೂ ನಾನು ನಿಶ್ಚಯವಾಗಿ ಬದುಕಲಾರೆನೋ, ಆ ರಾಮನ ಮೇಲೆ ಆಣೆಯಿಟ್ಟು, ಕೈಕೇಯಿ, ನಿನ್ನ ಮಾತನ್ನು ನೆರವೇರಿಸುವೆನೆಂದು ಹೇಳುತ್ತೇನೆ. ನನಗಿಂತಲೂ, ನನ್ನ ಮಕ್ಕಳಿಗಿಂತಲೂ, ಇತರರಿಗಿಂತಲೂ ಮಿಗಿಲಾಗಿ ನಾನು ವರಿಸುವ ಆ ನರಶ್ರೇಷ್ಠ ರಾಮನ ಮೇಲೆಯೇ ಆಣೆಯಿಟ್ಟು ನಿನ್ನ ಮಾತನ್ನು ನೆರವೇರಿಸುವೆನೆಂದು ಹೇಳುತ್ತೇನೆ. ಭದ್ರೇ, ನನ್ನ ಈ ಹೃದಯವನ್ನೂ ಪರಿಶೀಲಿಸಿ ನನ್ನನ್ನು ಉದ್ಧರಿಸು; ಇದನ್ನು ಸಮೀಕ್ಷಿಸಿ ಯಾವುದು ಸರಿ ಎಂದು ಭಾವಿಸುತ್ತೀಯೋ ಅದನ್ನು ಹೇಳು. ನನ್ನ ಮೇಲೆ ನಿನಗಿರುವ ಬಲವನ್ನು ಕಾಣುತ್ತಿರುವ ನೀನು ಶಂಕಿಸಬಾರದು; ನನ್ನ ಪುಣ್ಯದ ಮೇಲೆ ಆಣೆಯಿಟ್ಟು ಹೇಳುತ್ತೇನೆ — ನಿನಗೆ ಪ್ರೀತಿಯಾದುದನ್ನು ಮಾಡುತ್ತೇನೆ.’ ಮೂರು ಬಾರಿ ಶಪಥ ಮಾಡಿ ರಾಜನು ತನ್ನ ಬಂಧನವನ್ನು ದೃಢಪಡಿಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ. ‘ಹೃದಯವನ್ನು ಪರಿಶೀಲಿಸಿ’ ಎಂಬ ಪದ ಇಲ್ಲಿ ಮಾರ್ಮಿಕ — ಅವನು ತನ್ನ ಅಂತರಂಗವನ್ನೇ ಅವಳ ಕೈಯಲ್ಲಿಡುತ್ತಾನೆ. ಯಾರು ತನ್ನ ಅಂತರಂಗವನ್ನು ಪರರ ಕೈಗೆ ಒಪ್ಪಿಸುತ್ತಾನೋ ಅವನು ತನ್ನನ್ನೇ ಅಲ್ಲಿ ಒಪ್ಪಿಸುತ್ತಾನೆ ಎಂಬುದು ಭಾವ. ಇದೇ ಅತಿವಿಶ್ವಾಸದ ದೋಷ; ಅದರ ಫಲವನ್ನೇ ಇಡೀ ಕಾಂಡವು ಅನುಸರಿಸುತ್ತದೆ. ಶಪಥದ ಮೂರು ಬಾರಿಯ ಪುನರುಕ್ತಿಯು, ಕೈಕೇಯಿ ಅವನನ್ನು ಕಟ್ಟಿಹಾಕುತ್ತಿಲ್ಲ, ರಾಜನೇ ತನ್ನ ಬಂಧನವನ್ನು ಇನ್ನಷ್ಟು ಬಿಗಿಗೊಳಿಸುತ್ತಿದ್ದಾನೆ ಎಂದು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ. ‘ಜೀವನಾಧಾರ’ ಎಂಬ ವಿಶೇಷಣವು ರಾಮನೇ ರಾಜನ ಜೀವನದ ಆಧಾರ ಎಂದು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ; ಇದು ಮುಂದೆ ಅಕ್ಷರಶಃ ಸತ್ಯವಾಗುವುದು.
ಆ ದೇವಿಯ ಮನಸ್ಸು ಅದೇ ಉದ್ದೇಶದಲ್ಲಿ ನೆಟ್ಟಿತ್ತು. ಒದಗಿಬಂದ ಆ ಅವಕಾಶವನ್ನು ಕಂಡು, ಮಧ್ಯಸ್ಥಭಾವವಿಲ್ಲದೆ — ಭರತನ ಪಕ್ಷಪಾತದಿಂದ — ಮತ್ತು ಹರ್ಷದಿಂದ ಅವಳು ಹೇಳಲಾಗದ ಮಾತನ್ನಾಡಿದಳು. ರಾಜನ ಆ ಮಾತಿನಿಂದ ಸಂತುಷ್ಟಳಾದ ಅವಳು ಒದಗಿಬಂದ ಮೃತ್ಯುವಿನಂತಿದ್ದ ಮಹಾಘೋರವಾದ ತನ್ನ ಅಭಿಪ್ರಾಯವನ್ನು ಹೇಳಿದಳು. ‘ನಿರ್ಮಾಧ್ಯಸ್ಥ್ಯಾತ್’ ಎಂಬ ಪದ ಸೂಕ್ಷ್ಮವಾದುದು — ಮಾಧ್ಯಸ್ಥ್ಯವೆಂದರೆ ಸಮದೃಷ್ಟಿ; ಅದರ ಅಭಾವವೇ ಇದೆಲ್ಲದರ ಮೂಲ. ತಾಯಿ ಎಲ್ಲ ಮಕ್ಕಳಲ್ಲೂ ಸಮನಾಗಿರುವವರೆಗೆ ಕುಲವು ಕ್ಷೇಮವಾಗಿರುತ್ತದೆ; ಅವಳು ಪಕ್ಷ ವಹಿಸಿದಾಗಲೇ ಅನರ್ಥ ಹುಟ್ಟುತ್ತದೆ. ‘ಒದಗಿಬಂದ ಮೃತ್ಯುವಿನಂತೆ’ ಎಂಬ ಉಪಮೆಯಿಂದ ಕವಿ ಆ ಮಾತಿನ ಫಲವನ್ನೇ ಮೊದಲೇ ಸೂಚಿಸುತ್ತಾನೆ — ಈ ಮಾತು ಕೇವಲ ಕಠೋರವಲ್ಲ, ಮೃತ್ಯುರೂಪವಾದುದು; ಅದು ದಶರಥನ ಪ್ರಾಣಗಳನ್ನೇ ಹರಣ ಮಾಡುವುದನ್ನು ಮುಂದೆ ಕಾಣುತ್ತೇವೆ. ಸರ್ಗದ ಮಧ್ಯಭಾಗದಲ್ಲೇ ಕವಿ ಈ ಯಾಚನೆ ಯಾಚನೆಯಲ್ಲ, ದಂಡಾಜ್ಞೆಯೇ ಎಂದು ಸೂಚಿಸುತ್ತಾನೆ.
‘ನೀನು ಕ್ರಮವಾಗಿ ಆಣೆಯಿಡುತ್ತಿರುವುದನ್ನೂ ನನಗೆ ವರವನ್ನು ಕೊಡುತ್ತಿರುವುದನ್ನೂ ಇಂದ್ರನನ್ನು ಮುಂದಿಟ್ಟುಕೊಂಡ ಮೂವತ್ತುಮೂರು ದೇವತೆಗಳು ಕೇಳಲಿ. ಚಂದ್ರ–ಸೂರ್ಯರು, ಆಕಾಶ, ಗ್ರಹಗಳು, ರಾತ್ರಿ–ಹಗಲುಗಳು, ದಿಕ್ಕುಗಳು, ಜಗತ್ತು, ಈ ಭೂಮಿ, ಗಂಧರ್ವರು, ರಾಕ್ಷಸರು, ರಾತ್ರಿಯಲ್ಲಿ ಸಂಚರಿಸುವ ಭೂತಗಳು, ಮನೆಗಳಲ್ಲಿನ ಗೃಹದೇವತೆಗಳು, ಇತರ ಯಾವ ಜೀವಿಗಳಿವೆಯೋ ಅವೆಲ್ಲವೂ ನಿನ್ನ ಮಾತನ್ನು ಅರಿಯಲಿ. ಸತ್ಯಸಂಧನೂ ಮಹಾತೇಜಸ್ವಿಯೂ ಧರ್ಮಜ್ಞನೂ ಸತ್ಯವಾದಿಯೂ ಶುಚಿಯೂ ಆದ ಇವನು ನನಗೆ ವರವನ್ನು ಕೊಡುತ್ತಿದ್ದಾನೆ — ಅದನ್ನು ಎಲ್ಲ ದೇವತೆಗಳೂ ಕೇಳಲಿ.’ ಹೀಗೆ ಆ ದೇವಿ ಮಹಾಧನುರ್ಧರನಾದ ಅವನನ್ನು ಹಿಡಿದಿಟ್ಟು, ಪ್ರಶಂಸಿಸಿ, ಅನಂತರ ಕಾಮಮೋಹಿತನಾದ ಆ ವರದನಿಗೆ ಇದನ್ನು ಹೇಳಿದಳು. ಇಲ್ಲಿ ಕೈಕೇಯಿ ಲೌಕಿಕವಾದ ಸಾಕ್ಷಿವಿಧಿಯನ್ನೇ ಅನುಸರಿಸುತ್ತಾಳೆ — ಒಪ್ಪಂದದಲ್ಲಿ ಸಾಕ್ಷಿಗಳನ್ನು ಇರಿಸುವಂತೆ ಅವಳು ದೇವತೆಗಳನ್ನು ಸಾಕ್ಷಿಗಳನ್ನಾಗಿ ಇರಿಸುತ್ತಾಳೆ, ಇದರಿಂದ ರಾಜನು ಆಮೇಲೆ ನಿರಾಕರಿಸಲಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ‘ಅಭಿಶಸ್ಯ’ ಎಂಬುದು ಪ್ರಶಂಸೆ, ಆದರೆ ವಾಸ್ತವವಾಗಿ ಅದು ಪಾಶವನ್ನು ಬಿಗಿಗೊಳಿಸುವುದೇ. ದೇವತೆಗಳನ್ನು ಸಾಕ್ಷಿಯಾಗಿಸುವ ಮೂಲಕ ಕೈಕೇಯಿ ತನ್ನ ಯಾಚನೆಗೆ ಧರ್ಮದ ರೂಪದ ಅಲಂಕಾರ ತೊಡಿಸುತ್ತಾಳೆ; ಇದು ಅಧರ್ಮವನ್ನು ಮರೆಮಾಚುವುದೇ ಆಗಿದೆ.
‘ರಾಜನೇ, ಹಿಂದೆ ಆ ದೇವಾಸುರಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ನಡೆದುದನ್ನು ನೆನಪಿಸಿಕೋ — ಅಲ್ಲಿ ಶತ್ರುವು ನಿನ್ನನ್ನು ಕೆಡವಿದ್ದನು, ನಿನ್ನ ಜೀವವೇ ಅಪಾಯದಲ್ಲಿತ್ತು. ದೇವ, ಅಲ್ಲಿ ನಾನು ನಿನ್ನನ್ನು ರಕ್ಷಿಸಿದುದರಿಂದ — ಎಚ್ಚರವಾಗಿದ್ದು ಪ್ರಯತ್ನಿಸುತ್ತಿದ್ದ ನನಗೆ — ಆಗ ನೀನು ಎರಡು ವರಗಳನ್ನು ಕೊಟ್ಟೆ. ದೇವ, ಪೃಥಿವೀಪಾಲ, ರಘುನಂದನ, ಕೊಟ್ಟ ಆ ಎರಡು ವರಗಳನ್ನು ನಾನು ನಿಕ್ಷೇಪವಾಗಿ (ಒತ್ತೆಯಾಗಿ) ನಿನ್ನ ಬಳಿಯೇ ಇಟ್ಟಿದ್ದೆ; ಅವುಗಳನ್ನು ಈಗ ನಾನು ಕೇಳುತ್ತಿದ್ದೇನೆ. ಧರ್ಮದಿಂದ ಪ್ರತಿಜ್ಞೆ ಮಾಡಿಯೂ ನೀನು ನನಗೆ ವರವನ್ನು ಕೊಡದಿದ್ದರೆ, ನಿನ್ನಿಂದ ಅವಮಾನಿತಳಾದ ನಾನು ಇಂದೇ ಪ್ರಾಣವನ್ನು ತ್ಯಜಿಸುತ್ತೇನೆ.’ ಹೀಗೆ ಆಗ ಕೇವಲ ಮಾತಿನಿಂದಲೇ ರಾಜನು ಕೈಕೇಯಿಯ ವಶನಾದನು; ಜಿಂಕೆಯಂತೆ ಅವನು ತನ್ನ ವಿನಾಶಕ್ಕಾಗಿ ಪಾಶಕ್ಕೆ ತಾನೇ ಹಾರಿದನು. ‘ನಿಕ್ಷೇಪ’ ಎಂಬ ಪದವನ್ನು ಇಲ್ಲಿ ನ್ಯಾಯಶಾಸ್ತ್ರದಿಂದ ತೆಗೆದುಕೊಳ್ಳಲಾಗಿದೆ — ಒತ್ತೆಯಿಟ್ಟ ವಸ್ತುವನ್ನು ನಿರಾಕರಿಸಲಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಮರಣದ ಭಯವನ್ನು ತೋರಿಸುವುದು ಕೊನೆಯ ಅಸ್ತ್ರ. ಜಿಂಕೆಯ ಉಪಮೆಯಿಂದ ಕವಿ ತೋರಿಸುತ್ತಾನೆ — ಪಾಶವು ತಾನಾಗಿ ಬರಲಿಲ್ಲ, ರಾಜನೇ ಅದರೊಳಗೆ ಹಾರಿದನು; ಇದು ಕೇವಲ ಶಬ್ದಗಳಿಂದಾದ ಬಂಧನ. ಇದರಿಂದ, ಹೃದಯ ಕಲುಷಿತವಾಗಿದ್ದರೆ ಹಿಂದೆ ಮಾಡಿದ ಉಪಕಾರದ ಸ್ಮರಣೆಯನ್ನೂ ಅಸ್ತ್ರವಾಗಿ ಬಳಸಬಹುದು ಎಂದು ಸೂಚಿತವಾಗುತ್ತದೆ. ‘ಎಚ್ಚರವಾಗಿದ್ದು ಪ್ರಯತ್ನಿಸುತ್ತಿದ್ದ’ ಎಂಬ ಪದಗಳಿಂದ ಅವಳು ತನ್ನ ಶ್ರಮವನ್ನು ಮತ್ತೆ ಮತ್ತೆ ನೆನಪಿಸುತ್ತಾಳೆ; ಇದರಿಂದ ಕೃತಜ್ಞತೆಯೇ ಋಣವಾಗಿ ಪರಿಣಮಿಸುತ್ತದೆ.
ಅನಂತರ ಅವಳು ಕಾಮಮೋಹಿತನಾದ ಆ ವರದನಿಗೆ ಇದನ್ನು ಹೇಳಿದಳು — ‘ದೇವ, ಮಹೀಪತಿ, ಆಗ ನೀನು ಕೊಟ್ಟ ಎರಡು ವರಗಳನ್ನು ಈಗ ಕೊಡಬೇಕು. ಅವುಗಳನ್ನು ನಾನು ಇಂದೇ ಹೇಳುತ್ತೇನೆ, ನನ್ನ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳು. ರಾಘವನಿಗಾಗಿ ಯಾವ ಅಭಿಷೇಕದ ಸಿದ್ಧತೆಯನ್ನು ಮಾಡಲಾಗಿದೆಯೋ, ಅದೇ ಅಭಿಷೇಕದಿಂದ ನನ್ನ ಭರತನು ಅಭಿಷಿಕ್ತನಾಗಲಿ. ದೇವಾಸುರಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಪ್ರೀತನಾದ ನೀನು ನನಗೆ ಕೊಟ್ಟ ಎರಡನೆಯ ವರದ ಕಾಲ ಈಗ ಬಂದಿದೆ — ಒಂಬತ್ತು ಮತ್ತು ಐದು ವರ್ಷಗಳ ಕಾಲ ನಾರುಮಡಿಯನ್ನೂ ಜಿಂಕೆಯ ಚರ್ಮವನ್ನೂ ಧರಿಸಿ, ಧೀರನಾದ ರಾಮನು ತಪಸ್ವಿಯಾಗಿ ದಂಡಕಾರಣ್ಯವನ್ನು ಆಶ್ರಯಿಸಲಿ; ಭರತನು ಇಂದೇ ನಿಷ್ಕಂಟಕವಾದ ಯೌವರಾಜ್ಯವನ್ನು ಹೊಂದಲಿ. ಇದೇ ನನ್ನ ಪರಮ ಬಯಕೆ; ಕೊಟ್ಟಿರುವ ವರವನ್ನೇ ನಾನು ಬೇಡುತ್ತಿದ್ದೇನೆ. ಇಂದೇ ಕಾಡಿಗೆ ಹೊರಡುತ್ತಿರುವ ರಾಘವನನ್ನು ನಾನು ಕಾಣುವಂತಾಗಲಿ. ರಾಜರಾಜನಾದ ನೀನು ಸತ್ಯಪ್ರತಿಜ್ಞನಾಗು; ಕುಲವನ್ನೂ ಶೀಲವನ್ನೂ ಜನ್ಮವನ್ನೂ ರಕ್ಷಿಸು. ಪರಲೋಕವಾಸದಲ್ಲಿ ಸತ್ಯವಚನವೇ ಮನುಷ್ಯರಿಗೆ ಸರ್ವೋತ್ತಮ ಹಿತ ಎಂದು ತಪೋಧನರು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ.’ ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಅವಳು ಧರ್ಮಶಾಸ್ತ್ರವನ್ನೇ ಉದ್ಧರಿಸುತ್ತಾಳೆ — ಅಧರ್ಮ್ಯವಾದ ಯಾಚನೆಗಳನ್ನು ಸತ್ಯದ ಹೆಸರಿನಲ್ಲಿ ಸಮರ್ಥಿಸುತ್ತಾಳೆ; ಇದೇ ಅಧರ್ಮದ ಅತ್ಯಂತ ಪ್ರಬಲವಾದ ರೀತಿ. ಹೀಗೆ ಸರ್ಗವು ಯಾಚನೆಯಿಂದ ಆರಂಭವಾಗಿ ಸತ್ಯಶಾಸ್ತ್ರದಿಂದ ಮುಗಿಯುತ್ತದೆ; ಉತ್ತರವಾದರೋ ಮುಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ದಶರಥನ ವಿಲಾಪದಲ್ಲೇ ದೊರೆಯುತ್ತದೆ. ‘ಇಂದೇ ಹೊರಡುತ್ತಿರುವುದನ್ನು ಕಾಣುವಂತಾಗಲಿ’ ಎಂಬ ಆತುರವು ಅವಳ ನಿಷ್ಠುರತೆಯನ್ನು ಪ್ರಕಟಪಡಿಸುತ್ತದೆ — ಅವಳು ಕೇವಲ ಫಲವನ್ನು ಬಯಸುವುದಿಲ್ಲ, ಅದನ್ನು ತನ್ನ ಕಣ್ಣಾರೆ ಕಾಣಲೂ ಬಯಸುತ್ತಾಳೆ.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्येऽयोध्याकाण्डे एकादशः सर्गः॥ ११॥