॥वाल्मीकिरामायणम् ಅಯೋಧ್ಯಾಕಾಂಡ · 10ನೇ ಸರ್ಗ

ಅಯೋಧ್ಯಾಕಾಂಡ

ಸರ್ಗ

ಕ್ರೋಧಾಗಾರದಲ್ಲಿ ಕೈಕೇಯಿಗೆ ಸಾಂತ್ವನ

ಕೈಕೇಯಿಯು ಆಭರಣಗಳನ್ನು ತ್ಯಜಿಸಿ ನೆಲದ ಮೇಲೆ ಮಲಗುವುದು, ದಶರಥನ ಅಂತಃಪುರಪ್ರವೇಶ, ಕ್ರೋಧಾಗಾರದಲ್ಲಿ ಅವಳನ್ನು ಕಾಣುವುದು, ನಾನಾ ಬಗೆಯ ಸಾಂತ್ವನ, ಸರ್ವಸ್ವವನ್ನೂ ಕೊಡುವ ವಾಗ್ದಾನ

ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಪಾಪಿಷ್ಠೆಯಾದ ಕುಬ್ಜೆ ಮಂಥರೆಯು ಕೈಕೇಯಿಗೆ ಬಹುವಿಧವಾಗಿ ದುರ್ಬೋಧನೆ ಮಾಡಿದ್ದಳು. ಆ ದೇವಿಯು ಅವಳಿಂದ ಹಾಗೆ ಬಲವಾಗಿ ಮನವರಿಕೆಗೊಳಿಸಲ್ಪಟ್ಟಾಗ, ವಿಷಲೇಪಿತ ಬಾಣದಿಂದ ಚುಚ್ಚಲ್ಪಟ್ಟ ಕಿನ್ನರಿಯಂತೆ ನೆಲದ ಮೇಲೆ ಮಲಗಿದಳು. ಅನಂತರ ಚತುರಳಾದ ಆ ಭಾಮಿನಿ ಮಾಡಬೇಕಾದುದನ್ನು ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ನಿಶ್ಚಯಿಸಿ, ‘ಇದು ಸರಿ’ ಎಂದು ಭಾವಿಸಿ, ತನ್ನ ಅಭಿಪ್ರಾಯವನ್ನೆಲ್ಲ ನಿಧಾನವಾಗಿ ಮಂಥರೆಗೆ ತಿಳಿಸಿದಳು. ಮಂಥರೆಯ ಮಾತುಗಳಿಂದ ಮೋಹಿತಳಾದ, ದೀನಳಾದ ಅವಳು ನಿಶ್ಚಯ ಮಾಡಿಕೊಂಡು, ನಾಗಕನ್ಯೆಯಂತೆ ದೀರ್ಘವಾಗಿ ಬಿಸಿಯುಸಿರು ಬಿಟ್ಟು, ಕ್ಷಣಕಾಲ ತನಗೆ ಸುಖವನ್ನು ತರುವ ಮಾರ್ಗವನ್ನು ಚಿಂತಿಸಿದಳು. ಆ ನಿಶ್ಚಯವನ್ನು ಕೇಳಿ, ಸ್ನೇಹಿತೆಯ ರೂಪದಲ್ಲಿದ್ದ, ಸ್ವಾರ್ಥವನ್ನು ಬಯಸುತ್ತಿದ್ದ ಮಂಥರೆ ಸಿದ್ಧಿಯನ್ನು ಪಡೆದವಳಂತೆ ಪರಮಪ್ರೀತಳಾದಳು. ಇಲ್ಲಿ ಕವಿ ಕ್ರಮವನ್ನು ಸೂಕ್ಷ್ಮವಾಗಿ ತೋರಿಸಿದ್ದಾನೆ — ಮೊದಲು ಕೇಳುವುದು, ಅನಂತರ ಮಲಗುವುದು, ಅನಂತರ ನಿಶ್ಚಯ, ಅನಂತರ ಮತ್ತೆ ದಾಸಿಯೊಡನೆ ಮಂತ್ರಾಲೋಚನೆ, ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಮಾರ್ಗದ ಚಿಂತನೆ. ಕೈಕೇಯಿ ಆತುರದಿಂದ ಮುಂದಾಗಲಿಲ್ಲ; ಅವಳು ಕೇಳುತ್ತಾಳೆ, ಚಿಂತಿಸುತ್ತಾಳೆ, ನಿಶ್ಚಯಿಸುತ್ತಾಳೆ. ಇದರಿಂದ ಈ ದುರ್ಬುದ್ಧಿ ಆವೇಶದಿಂದ ಹುಟ್ಟಿದುದಲ್ಲ, ವಿಮರ್ಶಿಸಿ ಸ್ವೀಕರಿಸಿದುದು ಎಂದು ತಿಳಿಯುತ್ತದೆ; ಆದ್ದರಿಂದಲೇ ಅದನ್ನು ನಿವಾರಿಸುವುದು ಕಷ್ಟ. ದಾಸಿಯೂ ತನ್ನ ಸ್ವಾರ್ಥವನ್ನು ಮರೆಮಾಚುವುದಿಲ್ಲ — ‘ಅರ್ಥಕಾಮಾ’ (ಸ್ವಾರ್ಥವನ್ನು ಬಯಸುವವಳು) ಎಂದು ಕವಿ ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿಯೇ ಹೇಳಿದ್ದಾನೆ. ‘ನಾಗಕನ್ಯೆಯಂತೆ ಉಸಿರುಬಿಟ್ಟು’ ಎಂಬ ಉಪಮೆಯಿಂದ ಅವಳ ಉಸಿರು ಕೇವಲ ಗಾಳಿಯಲ್ಲ, ವಿಷವೇ ಎಂದು ಸೂಚಿತವಾಗುತ್ತದೆ. ಹೀಗೆ ಸರ್ಗದ ಆರಂಭದಲ್ಲಿಯೇ ಅನರ್ಥದ ಬೀಜವು ದೃಢವಾಗಿ ಬೇರೂರಿದೆ ಎಂದು ತಿಳಿಯುತ್ತದೆ.

ಅನಂತರ ಆ ಅಬಲೆ ಮುಖದಲ್ಲಿ ಹುಬ್ಬುಗಂಟಿಕ್ಕಿಕೊಂಡು ನೆಲದ ಮೇಲೆ ಮಲಗಿದಳು. ಕೈಕೇಯಿ ಎಸೆದ ಬಣ್ಣಬಣ್ಣದ ಹೂಮಾಲೆಗಳೂ ದಿವ್ಯವಾದ ಆಭರಣಗಳೂ ನೆಲಕ್ಕೆ ಬಿದ್ದವು. ಅವಳು ಎಸೆದ ಆ ಮಾಲೆಗಳೂ ಆಭರಣಗಳೂ ಆಕಾಶದಲ್ಲಿನ ನಕ್ಷತ್ರಗಳಂತೆ ಭೂಮಿಯನ್ನು ಶೋಭಿಸಿದವು. ಮಲಿನವಸ್ತ್ರವನ್ನುಟ್ಟು, ಒಂದೇ ಜಡೆಯನ್ನು ಬಿಗಿಯಾಗಿ ಕಟ್ಟಿಕೊಂಡು, ಕ್ರೋಧಾಗಾರದಲ್ಲಿ ಬಿದ್ದಿದ್ದ ಅವಳು ಶಕ್ತಿಗುಂದಿದ ಕಿನ್ನರಿಯಂತೆ ಕಂಡಳು. ಇಲ್ಲಿ ಕವಿ ವಿರೋಧದ ಮೂಲಕ ಅರ್ಥವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತಾನೆ — ದೇಹವನ್ನು ಶೋಭಿಸುತ್ತಿದ್ದ ಭೂಷಣಗಳು ತ್ಯಜಿಸಲ್ಪಟ್ಟ ಮೇಲೆ ಭೂಮಿಯನ್ನೇ ಶೋಭಿಸುತ್ತವೆ; ಶೋಭೆ ನಾಶವಾಗಲಿಲ್ಲ, ಕೇವಲ ಸ್ಥಳ ಬದಲಾಯಿಸಿತು. ಇದರಿಂದ ಕೈಕೇಯಿಯ ಸೌಭಾಗ್ಯವೂ ಅವಳ ಸ್ವರೂಪದಿಂದ ಜಾರಿಹೋಗಿದೆ ಎಂದು ಸೂಚಿತವಾಗುತ್ತದೆ. ‘ಏಕವೇಣಿ’ (ಒಂದೇ ಜಡೆ) ಶೋಕದ ಅಥವಾ ವಿರಹದ ಪ್ರಸಿದ್ಧ ಚಿಹ್ನೆ; ‘ಮಲಿನಾಂಬರಾ’ ಎಂಬುದು ಮಂಗಳವೇಷದ ತ್ಯಾಗ. ಹೀಗೆ ಅವಳು ಮಾತಿಗಿಂತ ಮೊದಲೇ ವೇಷದಿಂದ ಪತಿಯ ಮುಂದೆ ತನ್ನ ಕೃತಕ ದುಃಖವನ್ನು ನಿವೇದಿಸುತ್ತಾಳೆ. ಕ್ರೋಧಾಗಾರವು ರಾಜಗೃಹಗಳಲ್ಲಿ ಪ್ರಸಿದ್ಧವಾದ ಸ್ಥಳ, ಮುನಿಸಿಕೊಂಡ ಪಟ್ಟದರಸಿ ಅದನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸುತ್ತಾಳೆ; ಅದರ ಪ್ರವೇಶವೇ ಪತಿಗೆ ಸೂಚನೆ, ಯಾಚನೆಯ ಮೌನರೂಪ. ಇಲ್ಲಿ ಮಲಗುವುದೇ ಅಸ್ತ್ರವಾಗಿದೆ. ಮತ್ತು ಇಲ್ಲಿ ದೇಹಶೋಭೆಯ ತ್ಯಾಗವು ಮನಸ್ಸಿನ ಶೋಭೆಯ ತ್ಯಾಗದ ಬಾಹ್ಯರೂಪವೇ ಎಂಬುದನ್ನು ಗಮನಿಸಬೇಕು. ಮಂಥರೆ ನೀಡಿದ ಉಪದೇಶ ಇಲ್ಲಿ ಕ್ರಿಯಾರೂಪವನ್ನು ತಾಳುತ್ತದೆ, ಮಾತು ಮೌನದಿಂದ ಇನ್ನೂ ಬಲಿಷ್ಠವಾಗುತ್ತದೆ.

ಇತ್ತ ದಶರಥ ಮಹಾರಾಜನು ರಾಘವನ ಅಭಿಷೇಕವನ್ನು ಆಜ್ಞಾಪಿಸಿ, ಸಭಾಸದರನ್ನು ಬೀಳ್ಕೊಟ್ಟು, ತನ್ನ ನಿವಾಸವನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸಿದನು. ‘ಇಂದೇ ರಾಮಾಭಿಷೇಕವು ಘೋಷಿತವಾಗಿದೆ’ ಎಂದು ಅರಿತಿದ್ದ ಆ ಜಿತೇಂದ್ರಿಯನು ಪ್ರಿಯಕ್ಕೆ ಅರ್ಹಳಾದವಳಿಗೆ ಪ್ರಿಯವಾರ್ತೆಯನ್ನು ಹೇಳಲು ಅಂತಃಪುರವನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸಿದನು. ಮಹಾಯಶಸ್ವಿಯಾದ ಅವನು ಎಲ್ಲ ಪಟ್ಟದರಸಿಯರಲ್ಲಿ ಮೊದಲು ಕೈಕೇಯಿಯ ಶ್ರೇಷ್ಠ ಗೃಹವನ್ನೇ ಪ್ರವೇಶಿಸಿದನು — ರಾಹುವಿನಿಂದ ಕೂಡಿದ ಚಂದ್ರನು ಬಿಳಿಯ ಮೋಡವಿರುವ ಆಕಾಶವನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸುವಂತೆ. ಇಲ್ಲಿನ ಉಪಮೆ ಗಂಭೀರವಾದುದು — ಚಂದ್ರನು ಶುಭ್ರ, ಮೋಡವೂ ಶುಭ್ರ, ಆದರೆ ರಾಹು ಅಲ್ಲಿ ಅಂಟಿಕೊಂಡಿದ್ದಾನೆ; ಹಾಗೆಯೇ ಗೃಹವು ರಮಣೀಯ, ವಾರ್ತೆಯೂ ಪ್ರಿಯ, ಆದರೆ ಅಲ್ಲಿ ಗ್ರಹಣ ಕಾಯುತ್ತಿದೆ. ‘ಪ್ರಿಯಾರ್ಹಾ’ (ಪ್ರಿಯಕ್ಕೆ ಅರ್ಹಳಾದವಳು) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಕವಿ ರಾಜನ ಅಂತಃಕರಣವನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತಾನೆ — ಅವಳು ಪ್ರಿಯಕ್ಕೆ ಯೋಗ್ಯಳೆಂದು ಅವನು ಭಾವಿಸುತ್ತಾನೆ; ವಾಸ್ತವವಾಗಿ ಅವಳು ಅದೇ ಪ್ರಿಯವನ್ನು ನಾಶಮಾಡಲು ಸಿದ್ಧಳಾಗಿದ್ದಾಳೆ. ಮತ್ತು ಮೊದಲು ಕೈಕೇಯಿಯ ಗೃಹಕ್ಕೇ ಹೋಗುವುದು ಅವಳ ಮೇಲಿನ ಹೆಚ್ಚಿನ ಸ್ನೇಹವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ; ಎಲ್ಲಿ ಸ್ನೇಹ ಹೆಚ್ಚೋ ಅಲ್ಲಿಯೇ ಆಘಾತವೂ ಹೆಚ್ಚು. ‘ವಶೀ’ ಎಂಬ ವಿಶೇಷಣದಿಂದ ರಾಜನು ಜಿತೇಂದ್ರಿಯನಾಗಿದ್ದರೂ ಸ್ನೇಹದಿಂದ ಗೆಲ್ಲಲ್ಪಡಬಲ್ಲವನಾಗಿದ್ದನು ಎಂದು ಸೂಚಿತವಾಗುತ್ತದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಈ ಪ್ರವೇಶದಲ್ಲೇ ಸರ್ಗದ ಕರುಣರಸ ಆರಂಭವಾಗುತ್ತದೆ, ಏಕೆಂದರೆ ಪ್ರಿಯವಾರ್ತೆಯೇ ಅಪ್ರಿಯಕ್ಕೆ ನಿಮಿತ್ತವಾಗಲಿದೆ.

ಆ ಗೃಹವು ಗಿಳಿಗಳಿಂದಲೂ ನವಿಲುಗಳಿಂದಲೂ ಕೂಡಿತ್ತು, ಕ್ರೌಂಚ ಮತ್ತು ಹಂಸಗಳ ಕೂಗುಗಳಿಂದ ತುಂಬಿತ್ತು, ವಾದ್ಯಗಳ ನಾದದಿಂದ ಮೊಳಗುತ್ತಿತ್ತು, ಕುಬ್ಜೆಯರಿಂದಲೂ ಕುಳ್ಳಿಯರಿಂದಲೂ ಕೂಡಿತ್ತು. ಸಂಪಿಗೆ ಮತ್ತು ಅಶೋಕಗಳಿಂದ ಶೋಭಿಸುವ ಲತಾಗೃಹಗಳಿಂದಲೂ ಚಿತ್ರಗೃಹಗಳಿಂದಲೂ, ದಂತ, ಬೆಳ್ಳಿ, ಚಿನ್ನಗಳಿಂದ ಮಾಡಿದ ವೇದಿಕೆಗಳಿಂದಲೂ ಅದು ಕೂಡಿತ್ತು; ಸದಾ ಹೂಬಿಟ್ಟು ಹಣ್ಣುಬಿಟ್ಟ ಮರಗಳಿಂದಲೂ ಬಾವಿಗಳಿಂದಲೂ ಶೋಭಿಸುತ್ತಿತ್ತು. ದಂತದ, ಬೆಳ್ಳಿಯ, ಚಿನ್ನದ ಶ್ರೇಷ್ಠ ಆಸನಗಳಿಂದ ತುಂಬಿತ್ತು; ನಾನಾ ಬಗೆಯ ಅನ್ನಪಾನಗಳಿಂದಲೂ ಭಕ್ಷ್ಯಗಳಿಂದಲೂ ಸಮೃದ್ಧವಾಗಿತ್ತು; ಬೆಲೆಬಾಳುವ ಭೂಷಣಗಳಿಂದ ಸ್ವರ್ಗಕ್ಕೆ ಸಮಾನವಾಗಿತ್ತು. ಈ ವರ್ಣನೆ ಕೇವಲ ಅಲಂಕಾರಕ್ಕಾಗಿ ಅಲ್ಲ — ರಾಜನು ಕೈಕೇಯಿಗೆ ಯಾವುದನ್ನೂ ಕಡಿಮೆ ಮಾಡಿರಲಿಲ್ಲ, ಎಲ್ಲ ಸುಖಸಾಧನಗಳೂ ಅವಳ ಮುಂದಿವೆ ಎಂದು ಕವಿ ಇದರಿಂದ ತೋರಿಸುತ್ತಾನೆ. ಇಷ್ಟೆಲ್ಲ ಇರುವವಳೂ ಅಸಂತುಷ್ಟಳು ಎಂದು ಅರಿತಾಗ ಲೋಭದ ಸ್ವರೂಪ ಅರ್ಥವಾಗುತ್ತದೆ — ಲೋಭವು ಕೊರತೆಯಿಂದ ಹುಟ್ಟುವುದಿಲ್ಲ, ತೃಷ್ಣೆಯಿಂದಲೇ ಹುಟ್ಟುತ್ತದೆ. ಮತ್ತು ಸ್ವರ್ಗಸಮಾನವಾದ ಗೃಹದಲ್ಲೇ ಕ್ರೋಧಾಗಾರವೂ ನಿರ್ಮಿತವಾಗಿದೆ ಎಂಬುದು ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಮನನೀಯ; ಸುಖದ ನಡುವೆಯೇ ಕೋಪಕ್ಕೂ ಸ್ಥಾನವನ್ನು ಕಾಯ್ದಿರಿಸಲಾಗಿತ್ತು. ಹೀಗೆ ಪಕ್ಷಿಗಳ ಕೂಗು ಮತ್ತು ವಾದ್ಯಘೋಷಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದ ಗೃಹದ ಶೋಭೆಯು ಮುಂದೆ ಬರಲಿರುವ ಮೌನಕ್ಕೂ ವಿಷಾದಕ್ಕೂ ವಿರುದ್ಧವಾಗಿ ನಿಲ್ಲುತ್ತದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಈ ವರ್ಣನೆ ವ್ಯಂಗ್ಯಾತ್ಮಕವೂ ಹೌದು — ಸ್ವರ್ಗಸದೃಶವಾದ ಗೃಹದಲ್ಲಿ ನರಕತುಲ್ಯವಾದ ಸಂಕಲ್ಪ ಹುಟ್ಟುತ್ತದೆ.

ಸಮೃದ್ಧವಾದ ತನ್ನ ಅಂತಃಪುರವನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸಿದ ರಾಜನು ಶ್ರೇಷ್ಠ ಶಯನದ ಮೇಲೆ ಕೈಕೇಯಿಯನ್ನು ಕಾಣಲಿಲ್ಲ. ಕಾಮಬಲದಿಂದ ಕೂಡಿ ರತಿಯನ್ನು ಬಯಸಿದ್ದ ಆ ಮನುಜಾಧಿಪನು ಪ್ರಿಯ ಪತ್ನಿಯನ್ನು ಕಾಣದೆ ವಿಚಾರಿಸಿದನು, ವಿಷಾದಗೊಂಡನು. ಹಿಂದೆ ಆ ದೇವಿ ಆ ವೇಳೆಯನ್ನು ಎಂದೂ ಮೀರಿರಲಿಲ್ಲ, ರಾಜನೂ ಎಂದೂ ಖಾಲಿ ಗೃಹವನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸಿರಲಿಲ್ಲ. ಅನಂತರ ಗೃಹಕ್ಕೆ ಬಂದ ರಾಜನು, ಹಿಂದಿನಂತೆಯೇ, ಸ್ವಾರ್ಥಲೋಲುಪಳೂ ಅವಿವೇಕಿಯೂ ಆದ ಅವಳನ್ನು ಹಾಗೆಂದು ಅರಿಯದೆ ಕೈಕೇಯಿಯ ಬಗ್ಗೆ ಕೇಳಿದನು. ಆಗ ಭಯಗೊಂಡ ಪ್ರತೀಹಾರಿಣಿ ಕೈಮುಗಿದು ಹೇಳಿದಳು — ‘ದೇವ, ದೇವಿಯವರು ಬಹಳ ಕೋಪಗೊಂಡು ಕ್ರೋಧಾಗಾರಕ್ಕೆ ಓಡಿಹೋಗಿದ್ದಾರೆ.’ ಪ್ರತೀಹಾರಿಣಿಯ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ಪರಮ ದುರ್ಮನಸ್ಕನಾದ ರಾಜನು ಮತ್ತಷ್ಟು ವಿಷಾದಗೊಂಡನು; ಅವನ ಇಂದ್ರಿಯಗಳು ಕದಡಿ ವ್ಯಾಕುಲವಾದವು. ‘ಹಿಂದಿನಂತೆಯೇ’ ಎಂಬ ಪದ ಕರುಣಾಜನಕ — ನಿತ್ಯಸಿದ್ಧವಾಗಿದ್ದ ವಿಶ್ವಾಸವೇ ವಂಚನೆಯ ಬಾಗಿಲಾಯಿತು. ‘ಅರಿಯದೆ’ ಎಂಬುದು ರಾಜನ ನಿರ್ದೋಷತೆಯನ್ನು ಪ್ರಕಟಪಡಿಸುತ್ತದೆ; ಪ್ರಿಯೆ ಬದಲಾಗಿದ್ದಾಳೆ ಎಂಬುದು ಅವನಿಗೆ ಇನ್ನೂ ತಿಳಿದಿಲ್ಲ. ಪ್ರತೀಹಾರಿಣಿಯ ಭಯವೂ ಸೂಚಕ — ಮನೆಯಲ್ಲಿ ಮಹಾ ಅಶುಭವು ಸಂಭವಿಸಿದೆ ಎಂದು ಸೇವಕಜನರಿಗೆ ಮೊದಲೇ ತಿಳಿದಿದೆ, ಒಡೆಯನಿಗೆ ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ತಿಳಿಯುತ್ತದೆ. ಖಾಲಿ ಶಯನವೇ ಮೊದಲ ಅಶುಭನಿಮಿತ್ತ ಎಂದು ಕವಿ ಸೂಚಿಸಿದ್ದಾನೆ. ಇಲ್ಲಿ ‘ಅಭಿದ್ರುತಾ’ (ಓಡಿಹೋದಳು) ಎಂಬ ಕ್ರಿಯಾಪದದಿಂದ ಅವಳ ವೇಗವೂ ಕೃತಕತೆಯೂ ಒಟ್ಟಿಗೆ ಸೂಚಿತವಾಗುತ್ತವೆ. ರಾಜನ ವಿಷಾದ ಇಲ್ಲಿ ಇಮ್ಮಡಿ — ಮೊದಲು ಖಾಲಿ ಶಯನವನ್ನು ಕಂಡುದರಿಂದ, ಮತ್ತೆ ಪ್ರತೀಹಾರಿಣಿಯ ಮಾತಿನಿಂದ.

ಅಲ್ಲಿ ತನಗೆ ತಕ್ಕುದಲ್ಲದ ರೀತಿಯಲ್ಲಿ ನೆಲದ ಮೇಲೆ ಬಿದ್ದು ಮಲಗಿದ್ದ ಅವಳನ್ನು ಕಂಡು ಜಗತ್ಪತಿಯು ದುಃಖದಿಂದ ಬೆಂದವನಂತಾದನು. ವೃದ್ಧನೂ ಪಾಪರಹಿತನೂ ಆದ ಅವನು ಪ್ರಾಣಗಳಿಗಿಂತಲೂ ಮಿಗಿಲಾದ, ತರುಣಿಯಾದ, ಪಾಪಸಂಕಲ್ಪವುಳ್ಳ ಪತ್ನಿಯನ್ನು ನೆಲದ ಮೇಲೆ ಕಂಡನು — ಕತ್ತರಿಸಲ್ಪಟ್ಟ ಬಳ್ಳಿಯಂತೆ, ಕೆಳಗೆ ಬಿದ್ದ ದೇವತೆಯಂತೆ, ಹೊರದೂಡಲ್ಪಟ್ಟ ಕಿನ್ನರಿಯಂತೆ, ಸ್ವರ್ಗದಿಂದ ಜಾರಿದ ಅಪ್ಸರೆಯಂತೆ, ಭಂಗಗೊಂಡ ಮಾಯೆಯಂತೆ, ಬಲೆಯಲ್ಲಿ ಸಿಕ್ಕ ಜಿಂಕೆಯಂತೆ. ಕಾಡಿನಲ್ಲಿ ಬೇಡನ ವಿಷಲೇಪಿತ ಬಾಣದಿಂದ ಚುಚ್ಚಲ್ಪಟ್ಟು ಪರಮದುಃಖಿತವಾದ ಹೆಣ್ಣಾನೆಯನ್ನು ಮಹಾಗಜವು ಸ್ನೇಹದಿಂದ ಮುಟ್ಟುವಂತೆ, ಅವನು ಕೈಗಳಿಂದ ಅವಳನ್ನು ಸವರಿ, ಭಯದಿಂದ ಕಂಗೆಟ್ಟ ಮನಸ್ಸುಳ್ಳ ಆ ಕಾಮಿಯು ಕಮಲದಳನೇತ್ರೆಯಾದ ಆ ವನಿತೆಗೆ ಹೀಗೆ ಹೇಳಿದನು. ಇಲ್ಲಿನ ಉಪಮೆಗಳ ಸಾಲು ಅರ್ಥಪೂರ್ಣ — ಎಲ್ಲವೂ ಕತ್ತರಿಸುವ, ಬೀಳುವ, ಬಂಧಿಸುವ ರೂಪಗಳೇ; ರಾಜನು ಅವಳನ್ನು ಪೀಡಿತಳೆಂದೇ ಭಾವಿಸುತ್ತಾನೆ, ವಾಸ್ತವವಾಗಿ ಅವಳು ಬೇಡನ ಸ್ಥಾನದಲ್ಲಿದ್ದಾಳೆ, ಅವನೇ ಚುಚ್ಚಲ್ಪಟ್ಟ ಮೃಗ. ‘ಪಾಪರಹಿತನು ಪಾಪಸಂಕಲ್ಪವುಳ್ಳವಳನ್ನು’ ಎಂಬ ವಿರೋಧವು ಸರ್ಗದ ಸಾರವನ್ನು ಸಂಕ್ಷೇಪಿಸುತ್ತದೆ — ಒಂದೆಡೆ ನಿರ್ಮಲವಾದ ಹೃದಯ, ಇನ್ನೊಂದೆಡೆ ಗೂಢವಾದ ಸಂಕಲ್ಪ; ಇವೆರಡರ ಸಂಪರ್ಕದಿಂದಲೇ ದುಃಖ. ‘ವೃದ್ಧನು ತರುಣಿಯನ್ನು’ ಎಂಬುದರಿಂದ ವಯಸ್ಸಿನ ವೈಷಮ್ಯದ ಮೂಲಕ ಸ್ನೇಹದ ಅಸಮತೆ ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ; ಇದೇ ಮುಂಬರುವ ಸೋಲಿಗೆ ಕಾರಣ. ಆದ್ದರಿಂದ ಈ ಪ್ರಕರಣದ ಉಪಮೆಗಳು ಮುಂದಿನ ವೃತ್ತಾಂತದ ಸೂಚಕಗಳೇ ಹೊರತು ಕೇವಲ ಶೋಭೆಗಾಗಿ ಅಲ್ಲ.

ರಾಜನು ಹೇಳಿದನು — ‘ದೇವಿ, ನಿನ್ನಲ್ಲಿ ನೆಲೆಸಿರುವ ಈ ಕ್ರೋಧವು ನನ್ನ ಕಾರಣದಿಂದ ಎಂದು ನನಗೆ ತಿಳಿಯುತ್ತಿಲ್ಲ. ನಿನ್ನನ್ನು ಯಾರು ನಿಂದಿಸಿದರು, ಅಥವಾ ಯಾರು ಅವಮಾನಿಸಿದರು? ನಾನು ನಿನ್ನ ಕಲ್ಯಾಣವನ್ನೇ ಬಯಸುತ್ತಿರುವಾಗ, ನನಗೆ ದುಃಖವಾಗುವಂತೆ ನೀನೇಕೆ ಧೂಳಿನಲ್ಲಿ ಮಲಗಿದ್ದೀಯೆ? ಭೂತಬಾಧೆಗೆ ಒಳಗಾದ ಚಿತ್ತವುಳ್ಳವಳಂತೆ ನೀನು ನನ್ನ ಚಿತ್ತವನ್ನು ಕದಡುತ್ತಿದ್ದೀಯೆ. ನನ್ನಲ್ಲಿ ಕುಶಲರಾದ ವೈದ್ಯರಿದ್ದಾರೆ, ಅವರು ಎಲ್ಲ ರೀತಿಯಿಂದಲೂ ಸಂತುಷ್ಟರಾಗಿದ್ದಾರೆ; ಅವರು ನಿನ್ನನ್ನು ಸುಖಿಯನ್ನಾಗಿ ಮಾಡುವರು — ರೋಗವನ್ನು ಹೇಳು. ಯಾರಿಗೆ ಪ್ರಿಯವನ್ನು ಮಾಡಬೇಕು, ಅಥವಾ ಯಾರು ನಿನಗೆ ಅಪ್ರಿಯವನ್ನು ಮಾಡಿದರು? ಇಂದು ಯಾರು ಪ್ರಿಯವನ್ನು ಪಡೆಯಲಿ, ಅಥವಾ ಯಾರು ಮಹಾ ಅಪ್ರಿಯವನ್ನು? ಅಳಬೇಡ, ನಿನ್ನನ್ನು ನೀನು ಒಣಗಿಸಿಕೊಳ್ಳಬೇಡ. ವಧಾರ್ಹನಲ್ಲದ ಯಾರನ್ನು ಕೊಲ್ಲಬೇಕು, ವಧಾರ್ಹನಾದ ಯಾರನ್ನು ಬಿಡುಗಡೆ ಮಾಡಬೇಕು? ಯಾವ ಬಡವನು ಶ್ರೀಮಂತನಾಗಲಿ, ಅಥವಾ ಯಾವ ಶ್ರೀಮಂತನು ನಿರ್ಗತಿಕನಾಗಲಿ? ನಾನೂ ನನ್ನವರೆಲ್ಲರೂ ನಿನ್ನ ವಶವರ್ತಿಗಳು; ನಿನ್ನ ಯಾವ ಅಭಿಪ್ರಾಯವನ್ನೂ ಭಂಗಗೊಳಿಸಲು ನನಗೆ ಮನಸ್ಸಾಗದು.’ ಇಲ್ಲಿ ರಾಜನು ರೋಗ, ತಿರಸ್ಕಾರ, ಆರ್ಥಿಕ ಕಷ್ಟ ಇವುಗಳನ್ನು ಕಾರಣಗಳೆಂದು ಕಲ್ಪಿಸುತ್ತಾನೆ; ನಿಜವಾದ ಕಾರಣ ಅವನ ಮನಸ್ಸಿಗೆ ಹೊಳೆಯುವುದೇ ಇಲ್ಲ. ಮತ್ತು ‘ವಧಾರ್ಹನಲ್ಲದವನನ್ನು ಕೊಲ್ಲಬೇಕೆ’ ಎಂಬ ಮಾತಿನಿಂದ ಅವನು ಧರ್ಮದ ಸೀಮೆಯನ್ನೂ ಮೀರುತ್ತಾನೆ — ಸ್ನೇಹದಿಂದ ಉನ್ಮತ್ತನಾದ ರಾಜನು ನ್ಯಾಯವನ್ನೂ ಮಾರಲು ಸಿದ್ಧನಿದ್ದಾನೆ ಎಂದು ಕವಿ ಸೂಚಿಸಿದ್ದಾನೆ. ಇದರಿಂದ ವಿವೇಕದಿಂದ ನಿಯಂತ್ರಿಸಲ್ಪಡದಿದ್ದರೆ ಅತಿಸ್ನೇಹವೂ ವ್ಯಸನವೇ ಎಂದು ಕವಿ ತೋರಿಸುತ್ತಾನೆ. ವೈದ್ಯರ ಉಲ್ಲೇಖದಿಂದ ರಾಜನು ದೈಹಿಕ ರೋಗವನ್ನೇ ಶಂಕಿಸುತ್ತಾನೆ, ಮಾನಸಿಕ ವ್ಯಸನವನ್ನಲ್ಲ ಎಂದು ಸೂಚಿತವಾಗುತ್ತದೆ.

‘ನನ್ನ ಜೀವವನ್ನು ಕೊಟ್ಟಾದರೂ ಸರಿ, ನಿನ್ನ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿರುವುದನ್ನು ಹೇಳು. ನನ್ನ ಮೇಲೆ ನಿನಗಿರುವ ಬಲವನ್ನು ಅರಿತಿರುವ ನೀನು ನನ್ನ ಬಗ್ಗೆ ಶಂಕಿಸಬಾರದು. ನನ್ನ ಪುಣ್ಯದ ಮೇಲೆ ಆಣೆಯಿಟ್ಟು ಹೇಳುತ್ತೇನೆ — ನಿನಗೆ ಪ್ರೀತಿಯಾದುದನ್ನು ಮಾಡುತ್ತೇನೆ. ಸೂರ್ಯನ ಚಕ್ರ ಸುತ್ತುವಷ್ಟು ಭೂಮಿಯೂ ನನ್ನದು; ದ್ರಾವಿಡರು, ಸಿಂಧು–ಸೌವೀರರು, ಸೌರಾಷ್ಟ್ರರು, ದಕ್ಷಿಣಾಪಥದವರು, ವಂಗ, ಅಂಗ, ಮಗಧರು, ಮತ್ಸ್ಯರು, ಸಮೃದ್ಧವಾದ ಕಾಶೀ–ಕೋಸಲಗಳು ನನ್ನ ಅಧೀನದಲ್ಲಿವೆ. ಅಲ್ಲಿ ಹುಟ್ಟುವ ಹೇರಳವಾದ ದ್ರವ್ಯ, ಧನಧಾನ್ಯ, ಆಡು–ಕುರಿಗಳು ಇವೆ; ಅವುಗಳಲ್ಲಿ, ಕೈಕೇಯಿ, ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಏನೇನನ್ನು ಬಯಸುತ್ತೀಯೋ ಅದನ್ನು ವರಿಸು. ಭೀರುವೇ, ಈ ಆಯಾಸವೇಕೆ? ಏಳು, ಏಳು ಶೋಭನೆಯೇ; ನಿಜವನ್ನು ನನಗೆ ಹೇಳು — ನಿನಗೆ ಎಲ್ಲಿಂದ ಭಯ ಬಂದಿದೆಯೋ ಅದನ್ನು ಸೂರ್ಯನು ಮಂಜನ್ನು ಹೋಗಲಾಡಿಸುವಂತೆ ನಾನು ಹೋಗಲಾಡಿಸುತ್ತೇನೆ.’ ಹೀಗೆ ಹೇಳಲ್ಪಟ್ಟು ಸಮಾಧಾನಗೊಂಡ ಅವಳಾದರೋ ಆ ಅಪ್ರಿಯವನ್ನು ಹೇಳಬಯಸಿ ಪತಿಯನ್ನು ಇನ್ನಷ್ಟು ಪೀಡಿಸಲು ತೊಡಗಿದಳು. ಇಲ್ಲಿ ದೇಶಗಳ ಹೆಸರುಗಳನ್ನು ಎಣಿಸಿ ರಾಜನು ತನ್ನ ಐಶ್ವರ್ಯವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತಾನೆ; ಆದರೆ ಕೈಕೇಯಿ ದ್ರವ್ಯವನ್ನು ಬೇಡುವುದಿಲ್ಲ, ರಾಜನು ಕೊಡಲಾಗದ ಆ ಒಂದನ್ನೇ ಬೇಡುತ್ತಾಳೆ. ‘ಪುಣ್ಯದ ಮೇಲೆ ಆಣೆ’ ಎಂಬ ಶಪಥವೇ ಮುಂದೆ ಬಂಧನವಾಗಲಿದೆ. ಸಾಂತ್ವನವಾಗಿದ್ದುದೇ ವರಯಾಚನೆಯ ಬಾಗಿಲಾಯಿತು; ‘ಸಮಾಶ್ವಸ್ತಾ’ (ಸಮಾಧಾನಗೊಂಡ) ಎಂಬ ಪದದಲ್ಲೇ ಕವಿ ವಿಡಂಬನೆಯನ್ನು ಇಟ್ಟಿದ್ದಾನೆ — ಆಶ್ವಾಸನೆಯೇ ಪ್ರಹಾರದ ಸಾಧನವಾಯಿತು. ಹೀಗೆ ಸರ್ಗವು ಪ್ರಶ್ನೆಯಿಂದ ಆರಂಭವಾಗಿ ಪ್ರತಿಜ್ಞೆಯಿಂದ ಮುಗಿಯುತ್ತದೆ; ಉತ್ತರವು ಮುಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲೇ ದೊರೆಯುತ್ತದೆ.

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्येऽयोध्याकाण्डे दशमः सर्गः॥ १०॥

ತಪ್ಪನ್ನು ತಿಳಿಸಿ

ಮೂಲ ಶ್ಲೋಕಗಳು ಮತ್ತು ಪದವಿವರಣೆಯೊಂದಿಗೆ ಓದಿ