॥वाल्मीकिरामायणम् ಅಯೋಧ್ಯಾಕಾಂಡ · 9ನೇ ಸರ್ಗ

ಅಯೋಧ್ಯಾಕಾಂಡ

ಸರ್ಗ

ಎರಡು ವರಗಳ ಉಪಾಯ ಮತ್ತು ಕೈಕೇಯಿಯ ಕ್ರೋಧಾಗಾರಪ್ರವೇಶ

ಕೈಕೇಯಿಯ ಕ್ರೋಧ, ದೇವಾಸುರಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಪಡೆದ ಎರಡು ವರಗಳನ್ನು ಮಂಥರೆ ನೆನಪಿಸುವುದು, ಎರಡು ವರಗಳ ಉಪಾಯದ ಉಪದೇಶ, ಕುಬ್ಜೆಯ ಪ್ರಶಂಸೆ, ಕೈಕೇಯಿಯು ಕ್ರೋಧಾಗಾರವನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸಿ ಆಭರಣಗಳನ್ನು ತ್ಯಜಿಸುವುದು

ಎಂಟನೆಯ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಮಂಥರೆಯ ಕೊನೆಯ ಭಯವಚನವನ್ನು ಕೇಳಿ ಕೈಕೇಯಿಯ ಹೃದಯದಲ್ಲಿ ವಿಷವು ಪರಿಣಮಿಸಿತು. ಈ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಅವಳ ಪರಿವರ್ತನೆ ಪೂರ್ಣಗೊಳ್ಳುತ್ತದೆ. ಹೀಗೆ ಹೇಳಲ್ಪಟ್ಟ ಆ ಕೈಕೇಯಿ ಕ್ರೋಧದಿಂದ ಉರಿಯುವ ಮುಖದವಳಾಗಿ, ದೀರ್ಘವಾಗಿ ಬಿಸಿಯುಸಿರು ಬಿಟ್ಟು ಮಂಥರೆಗೆ ಹೇಳಿದಳು — ‘ಇಂದೇ ನಾನು ರಾಮನನ್ನು ಇಲ್ಲಿಂದ ಬೇಗನೆ ಕಾಡಿಗೆ ಕಳುಹಿಸುತ್ತೇನೆ, ಭರತನನ್ನು ಬೇಗನೆಯೇ ಯೌವರಾಜ್ಯದಲ್ಲಿ ಅಭಿಷೇಕಿಸುತ್ತೇನೆ. ಆದರೆ ಈಗ ಇದನ್ನು ಯೋಚಿಸು — ಯಾವ ಉಪಾಯದಿಂದ ಭರತನು ರಾಜ್ಯವನ್ನು ಪಡೆಯಬಹುದು, ರಾಮನು ಯಾವ ರೀತಿಯಿಂದಲೂ ಪಡೆಯದಂತಾಗಬಹುದು?’ ದೇವಿ ಹೀಗೆ ಹೇಳಿದಾಗ ಪಾಪವನ್ನೇ ಕಾಣುವ ಮಂಥರೆ, ರಾಮನ ಹಿತಕ್ಕೆ ಹಾನಿ ಮಾಡುತ್ತಾ, ಕೈಕೇಯಿಗೆ ಹೇಳಿದಳು — ‘ಹಾಗಾದರೆ ಈಗ ನೋಡು, ಕೈಕೇಯಿ, ನನ್ನ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳು — ನಿನ್ನ ಮಗ ಭರತನೊಬ್ಬನೇ ರಾಜ್ಯವನ್ನು ಹೇಗೆ ಪಡೆಯುವನು ಎಂದು.’ ಇಲ್ಲಿ ಗಮನಿಸಬೇಕು — ಏಳನೆಯ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ‘ರಾಮನಲ್ಲಿಯೂ ಭರತನಲ್ಲಿಯೂ ನನಗೆ ಭೇದವಿಲ್ಲ’ ಎಂದು ಹೇಳಿದ ಸ್ತ್ರೀಯೇ ಈಗ ‘ಇಂದೇ ರಾಮನನ್ನು ಕಾಡಿಗೆ ಕಳುಹಿಸುತ್ತೇನೆ’ ಎನ್ನುತ್ತಾಳೆ; ಎರಡು ಸರ್ಗಗಳ ನಡುವೆ ಇರುವುದು ಕೇವಲ ಮಂಥರೆಯ ಮಾತುಗಳು ಮಾತ್ರ. ‘ಕ್ರೋಧದಿಂದ ಉರಿಯುವ ಮುಖ’ ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಕವಿ ಕ್ರೋಧದ ಬಾಹ್ಯಲಕ್ಷಣವನ್ನೇ ಮೊದಲು ತೋರಿಸುತ್ತಾನೆ; ‘ದೀರ್ಘವಾಗಿ ಬಿಸಿಯುಸಿರು ಬಿಟ್ಟು’ ಎಂಬುದು ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಮಂಥರೆಯ ವಿಶೇಷಣವಾಗಿತ್ತು — ಈಗ ಅದೇ ಕೈಕೇಯಿಯದಾಗುತ್ತದೆ; ಇದರಿಂದ ವಿಷದ ಸಂಕ್ರಮಣವೇ ಸೂಚಿತವಾಗುತ್ತದೆ. ಮತ್ತು ಕೈಕೇಯಿ ಕಾರಣವನ್ನು ಕೇಳುವುದಿಲ್ಲ, ನೇರವಾಗಿ ಉಪಾಯವನ್ನೇ ಕೇಳುತ್ತಾಳೆ — ಅವಳ ನಿಶ್ಚಯವು ಮೊದಲೇ ಆಗಿಹೋಗಿದೆ ಎಂದು ಸೂಚಿತವಾಗುತ್ತದೆ.

‘ಕೈಕೇಯಿ, ನಿನಗೆ ನೆನಪಿಲ್ಲವೇ? ಅಥವಾ ನೆನಪಿದ್ದರೂ ಮರೆಮಾಚುತ್ತಿದ್ದೀಯಾ? ನಿನ್ನ ಸ್ವಂತ ಹಿತಕ್ಕಾಗಿಯೇ ಹೇಳಲ್ಪಡುವುದನ್ನು ನೀನು ನನ್ನಿಂದ ಕೇಳಬಯಸುತ್ತೀಯೆ. ವಿಲಾಸಿನಿಯೇ, ನಾನು ಹೇಳುವುದನ್ನು ಕೇಳಲು ನಿನಗೆ ಇಚ್ಛೆಯಿದ್ದರೆ ಕೇಳು — ಹೇಳುತ್ತೇನೆ; ಕೇಳಿ ಹಾಗೆಯೇ ಮಾಡು.’ ಮಂಥರೆಯ ಆ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ಕೈಕೇಯಿ ಚೆನ್ನಾಗಿ ಹಾಸಿದ್ದ ಹಾಸಿಗೆಯಿಂದ ಸ್ವಲ್ಪ ಮೇಲೆದ್ದು ಹೀಗೆ ಹೇಳಿದಳು — ‘ಮಂಥರೆ, ನನಗೆ ಉಪಾಯವನ್ನು ಹೇಳು — ಯಾವ ಉಪಾಯದಿಂದ ಭರತನು ರಾಜ್ಯವನ್ನು ಪಡೆಯಬಹುದು, ರಾಮನು ಯಾವ ರೀತಿಯಿಂದಲೂ ಪಡೆಯದಂತಾಗಬಹುದು.’ ದೇವಿ ಹೀಗೆ ಹೇಳಿದಾಗ ಪಾಪವನ್ನೇ ಕಾಣುವ ಮಂಥರೆ, ರಾಮನ ಹಿತಕ್ಕೆ ಹಾನಿ ಮಾಡುತ್ತಾ, ಕೈಕೇಯಿಗೆ ಇದನ್ನು ಹೇಳಿದಳು. ಇಲ್ಲಿ ಕವಿ ಪ್ರಶ್ನೆ–ಪ್ರತಿಪ್ರಶ್ನೆಗಳ ಪುನರುಕ್ತಿಯನ್ನು ತಿಳಿದೇ ರಚಿಸುತ್ತಾನೆ — ಕುಬ್ಜೆ ಉಪಾಯವನ್ನು ಬೇಗನೆ ಹೇಳುವುದಿಲ್ಲ, ಕೈಕೇಯಿಯ ಉತ್ಸುಕತೆಯನ್ನೇ ಹೆಚ್ಚಿಸುತ್ತಾಳೆ; ಬಹುಪ್ರಯತ್ನದಿಂದ ದೊರೆಯುವುದೇ ಬೆಲೆಬಾಳುವುದೆಂದು ಲೋಕವು ಭಾವಿಸುತ್ತದೆ. ಎರಡು ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ (ನಾಲ್ಕನೆಯ ಮತ್ತು ಹತ್ತನೆಯ) ಒಂದೇ ಪಾಠವು ಪುನರಾವೃತ್ತವಾಗಿದೆ — ‘ದೇವಿ ಹೀಗೆ ಹೇಳಿದಾಗ ಪಾಪವನ್ನೇ ಕಾಣುವ ಮಂಥರೆ, ರಾಮನ ಹಿತಕ್ಕೆ ಹಾನಿ ಮಾಡುತ್ತಾ, ಕೈಕೇಯಿಗೆ ಇದನ್ನು ಹೇಳಿದಳು.’ ಈ ಪುನರುಕ್ತಿ ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಆವೃತ್ತಿಯಲ್ಲಿಯೂ ಇದೆ; ಆದ್ದರಿಂದ ಇದು ಲಿಪಿಕಾರನ ಪ್ರಮಾದವಲ್ಲ, ಮೌಖಿಕಪರಂಪರೆಯ ಲಕ್ಷಣವೇ. ‘ರಾಮನ ಹಿತಕ್ಕೆ ಹಾನಿ ಮಾಡುತ್ತಾ’ ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಕವಿ ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿ ಹೇಳುತ್ತಾನೆ — ಕುಬ್ಜೆಯ ಗುರಿ ಭರತನ ಹಿತವಲ್ಲ, ರಾಮನ ಅನಿಷ್ಟವೇ.

‘ಹಿಂದೆ ದೇವಾಸುರಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ನಿನ್ನ ಪತಿ ರಾಜರ್ಷಿಗಳೊಡನೆ ನಿನ್ನನ್ನೂ ಕರೆದುಕೊಂಡು ದೇವರಾಜನಿಗೆ ಸಹಾಯಕನಾಗಿ ಹೋದನು. ಕೈಕೇಯಿ, ದಕ್ಷಿಣ ದಿಕ್ಕನ್ನು ಆಶ್ರಯಿಸಿ ದಂಡಕಾರಣ್ಯದ ಕಡೆಗೆ ಅವನು ಹೋದನು; ಅಲ್ಲಿ ವೈಜಯಂತ ಎಂದು ಪ್ರಸಿದ್ಧವಾದ ನಗರವಿದೆ, ತಿಮಿಧ್ವಜನು ವಾಸಿಸುತ್ತಾನೆ. ಶಂಬರ ಎಂದು ಪ್ರಸಿದ್ಧನಾದ, ನೂರು ಮಾಯೆಗಳನ್ನು ಬಲ್ಲ ಆ ಮಹಾಸುರನು ದೇವಸಮೂಹಗಳಿಂದ ಗೆಲ್ಲಲ್ಪಡದೆ ಇಂದ್ರನಿಗೆ ಯುದ್ಧ ಕೊಟ್ಟನು. ಆ ಮಹಾಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ರಾಕ್ಷಸರು ರಾತ್ರಿ ಮಲಗಿದ್ದ, ಗಾಯಗೊಂಡು ಜರ್ಜರಿತರಾಗಿದ್ದ ಪುರುಷರನ್ನು ಬಲವಂತವಾಗಿ ಎಳೆದು ಕೊಲ್ಲುತ್ತಿದ್ದರು. ಅಲ್ಲಿ ಮಹಾಬಾಹುವಾದ ದಶರಥ ಮಹಾರಾಜನು ಮಹಾಯುದ್ಧವನ್ನು ಮಾಡಿದನು; ಅಸುರರ ಶಸ್ತ್ರಗಳಿಂದ ಅವನು ತುಂಡುತುಂಡಾಗುವಂತೆ ಗಾಯಗೊಂಡನು.’ ಈ ಕಥೆಯೇ ಇಡೀ ಅಯೋಧ್ಯಾಕಾಂಡದ ಆಧಾರ — ಎರಡು ವರಗಳ ಮೂಲವು ಇಲ್ಲಿಯೇ ಅಡಗಿದೆ. ಕವಿ ಶಂಬರನ ನೂರು ಮಾಯೆಗಳನ್ನು ವರ್ಣಿಸುವ ಮೂಲಕ ಮುಂದೆ ಮಂಥರೆಯ ಮಾಯೆಯನ್ನೇ ಪ್ರಶಂಸಿಸಲು ಭೂಮಿಕೆಯನ್ನು ರಚಿಸುತ್ತಾನೆ; ಐವತ್ತೊಂದನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಕೈಕೇಯಿ ಆ ಮಾಯೆಗಳೇ ಅವಳ ಹೃದಯದಲ್ಲಿ ನೆಲೆಸಿವೆ ಎಂದು ಹೇಳುವಳು. ‘ತಿಮಿಧ್ವಜ’ ಎಂಬ ಹೆಸರಿನಿಂದ ಅದೇ ಶಂಬರನನ್ನು ನಿರ್ದೇಶಿಸಲಾಗಿದೆ ಎಂದು ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ವಿವರಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ‘ರಾತ್ರಿ ಮಲಗಿದ್ದ, ಗಾಯಗೊಂಡ ಪುರುಷರು’ ಎಂಬುದು ಯುದ್ಧದ ನಿಷ್ಠುರತೆಯನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ — ಅಸುರರು ರಣರಂಗದಲ್ಲಲ್ಲ, ನಿದ್ರೆಯಲ್ಲಿಯೇ ಕೊಲ್ಲುತ್ತಿದ್ದರು; ಇಂಥ ಸಂಕಟದಲ್ಲಿ ರಾಜನನ್ನು ರಕ್ಷಿಸಿದುದು ಕೈಕೇಯಿಯ ಮಹಾಸಾಹಸವೇ ಆಗಿತ್ತು. ಇದನ್ನು ನೆನೆದೇ ಅವಳು ಎರಡು ವರಗಳಿಗೆ ಅರ್ಹಳು ಎಂಬುದು ಮಂಥರೆಯ ತರ್ಕದ ಆಧಾರ.

‘ದೇವಿ, ಪ್ರಜ್ಞೆ ತಪ್ಪಿದ್ದ ಅವನನ್ನು ನೀನು ಯುದ್ಧರಂಗದಿಂದ ದೂರ ಕೊಂಡೊಯ್ದೆ; ಅಲ್ಲಿಯೂ ಶಸ್ತ್ರಗಳಿಂದ ಗಾಯಗೊಂಡಿದ್ದ ನಿನ್ನ ಪತಿಯನ್ನು ನೀನೇ ರಕ್ಷಿಸಿದೆ. ಶುಭದರ್ಶನೆಯೇ, ಸಂತುಷ್ಟನಾದ ಅವನು ನಿನಗೆ ಎರಡು ವರಗಳನ್ನು ಕೊಟ್ಟನು. ದೇವಿ, ನೀನು ಪತಿಗೆ ‘ನಾನು ಬಯಸಿದಾಗ ವರವನ್ನು ಪಡೆಯುತ್ತೇನೆ’ ಎಂದು ಹೇಳಿದೆ; ಆ ಮಹಾತ್ಮನೂ ‘ಹಾಗೆಯೇ’ ಎಂದನು. ನನಗಾದರೋ ಇದು ತಿಳಿದಿರಲಿಲ್ಲ; ಹಿಂದೆ ನೀನೇ ಇದನ್ನು ಹೇಳಿದ್ದೆ. ನಿನ್ನ ಮೇಲಿನ ಸ್ನೇಹದಿಂದಲೇ ಈ ಕಥೆಯನ್ನು ನಾನು ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಇಟ್ಟುಕೊಂಡಿದ್ದೇನೆ. ಈಗ ರಾಮಾಭಿಷೇಕದ ಸಿದ್ಧತೆಗಳನ್ನು ತಡೆದು ಹಿಂದೆಗೆಸು. ಆ ಎರಡು ವರಗಳನ್ನು ಪತಿಯಿಂದ ಬೇಡು — ಭರತನ ಅಭಿಷೇಕ ಮತ್ತು ರಾಮನಿಗೆ ಹದಿನಾಲ್ಕು ವರ್ಷಗಳ ವನವಾಸ.’ ಇಲ್ಲಿ ಮೊದಲ ಬಾರಿಗೆ ‘ಹದಿನಾಲ್ಕು ವರ್ಷಗಳು’ ಎಂಬ ಸಂಖ್ಯೆ ಉಚ್ಚರಿಸಲ್ಪಡುತ್ತದೆ; ಇದೇ ಇಡೀ ರಾಮಾಯಣದ ಕಾಲಮಾನವನ್ನು ನಿರ್ಧರಿಸುತ್ತದೆ. ‘ನನಗೆ ತಿಳಿದಿರಲಿಲ್ಲ, ನೀನೇ ಹೇಳಿದ್ದೆ’ ಎಂಬ ಮಾತಿನಿಂದ ಮಂಥರೆ ತನ್ನ ಕುತ್ಸಿತ ಕೌಶಲವನ್ನು ಮರೆಮಾಚುತ್ತಾಳೆ — ಸ್ಮರಣೆ ನಿನ್ನದು, ಉಪಾಯ ಮಾತ್ರ ನನ್ನದು ಎಂದು ಅವಳು ಹೇಳುವುದಿಲ್ಲ. ಇಲ್ಲಿ ಕವಿ ವರಗಳ ಇತಿಹಾಸವನ್ನು ತಾನೇ ವರ್ಣಿಸದೆ ಮಂಥರೆಯ ಬಾಯಿಂದಲೇ ಹೇಳಿಸುತ್ತಾನೆ — ಇದರಿಂದ ಕಥೆಯ ಪ್ರಾಮಾಣ್ಯವು ಕೈಕೇಯಿಯ ಸ್ಮರಣೆಯಲ್ಲಿಯೇ ನೆಲೆಗೊಳ್ಳುತ್ತದೆ. ‘ಸಿದ್ಧತೆಗಳನ್ನು ತಡೆದು ಹಿಂದೆಗೆಸು’ ಎಂಬ ಪದಗಳನ್ನು ಗಮನಿಸಬೇಕು — ಅಭಿಷೇಕವನ್ನು ನಿಲ್ಲಿಸು ಎಂದು ಅವಳು ಹೇಳುವುದಿಲ್ಲ, ಸಿದ್ಧತೆಗಳನ್ನೇ ತಡೆ ಎನ್ನುತ್ತಾಳೆ; ಕಾರ್ಯದ ಆರಂಭದಲ್ಲೇ ತಡೆಯುವುದು ಸುಲಭ ಎಂಬ ರಾಜನೀತಿಯ ನಿಯಮವನ್ನು ಅನುಸರಿಸುತ್ತಾಳೆ.

‘ರಾಮನು ಹದಿನಾಲ್ಕು ವರ್ಷ ಕಾಡಿಗೆ ಹೋದರೆ, ಅಷ್ಟರಲ್ಲಿ ಪ್ರಜೆಗಳ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಅವನ ಮೇಲಿನ ಸ್ನೇಹ ಮಾಸಿಹೋಗಿ ನಿನ್ನ ಮಗನು ಸ್ಥಿರನಾಗುವನು. ಅಶ್ವಪತಿಯ ಮಗಳೇ, ಇಂದೇ ಕ್ರೋಧಾಗಾರವನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸಿ, ಕ್ರುದ್ಧಳಾದವಳಂತೆ ಮಲಿನವಸ್ತ್ರವನ್ನುಟ್ಟು, ಏನನ್ನೂ ಹಾಸದ ಬರಿನೆಲದ ಮೇಲೆ ಮಲಗು. ಈ ರಾಜನನ್ನು ಕಣ್ಣೆತ್ತಿಯೂ ನೋಡಬೇಡ, ಇವನೊಡನೆ ಮಾತನಾಡಬೇಡ; ರಾಜನನ್ನು ಕಂಡು ಅಳುತ್ತಾ, ಶೋಕದಲ್ಲಿ ಮುಳುಗಿದವಳಂತೆ ನೆಲದ ಮೇಲೆ ಮಲಗಿರು. ನೀನು ಸದಾ ಪತಿಗೆ ಪ್ರಿಯಳು — ಇದರಲ್ಲಿ ನನಗೆ ಸಂಶಯವಿಲ್ಲ; ನಿನಗಾಗಿ ಮಹಾರಾಜನು ಬೆಂಕಿಯನ್ನೂ ಪ್ರವೇಶಿಸುವನು. ಅವನು ನಿನ್ನನ್ನು ಕೋಪಗೊಳಿಸಲಾರ, ಕೋಪಗೊಂಡ ನಿನ್ನನ್ನು ನೋಡಲೂ ಆರ; ನಿನ್ನ ಪ್ರಿಯಕ್ಕಾಗಿ ರಾಜನು ಪ್ರಾಣಗಳನ್ನೂ ತ್ಯಜಿಸುವನು.’ ಈ ಉಪದೇಶವು ಕೇವಲ ಮಾತಿಗೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದುದಲ್ಲ, ಅಭಿನಯಕ್ಕೂ ಸಂಬಂಧಿಸಿದುದು — ವಸ್ತ್ರ, ಹಾಸಿಗೆ, ದೃಷ್ಟಿ, ಮೌನ ಎಲ್ಲವನ್ನೂ ಕುಬ್ಜೆ ನಿರ್ದೇಶಿಸುತ್ತಾಳೆ. ಇಷ್ಟು ಸೂಕ್ಷ್ಮವಾದ ವಿವರಣೆಯಿಂದ ಕವಿ ಮಂಥರೆಯ ದೀರ್ಘಕಾಲದ ಮನನವನ್ನೇ ಸೂಚಿಸುತ್ತಾನೆ. ‘ಕ್ರೋಧಾಗಾರ’ ಎಂಬ ಶಬ್ದ ಇಲ್ಲಿ ಮೊದಲ ಬಾರಿಗೆ ಬಳಕೆಯಾಗಿದೆ; ರಾಜಕುಲದಲ್ಲಿ ಮುನಿಸಿಕೊಂಡ ರಾಣಿಯರಿಗಾಗಿ ಪ್ರತ್ಯೇಕ ಗೃಹವಿತ್ತು ಎಂದು ಇದರಿಂದ ತಿಳಿಯುತ್ತದೆ. ‘ಮಲಿನವಸ್ತ್ರಧಾರಿಣಿ’, ‘ಏನನ್ನೂ ಹಾಸದ ಬರಿನೆಲ’, ‘ಶೋಕದಲ್ಲಿ ಮುಳುಗಿದವಳು’ — ಈ ಮೂರು ಪದಗಳಿಂದ ಕುಬ್ಜೆ ಶೋಕದ ಸಮಗ್ರ ವೇಷವನ್ನೇ ರಚಿಸುತ್ತಾಳೆ. ‘ನಿನಗಾಗಿ ಮಹಾರಾಜನು ಬೆಂಕಿಯನ್ನೂ ಪ್ರವೇಶಿಸುವನು’ ಎಂಬ ಅತಿಶಯೋಕ್ತಿಯೂ ಸಾರ್ಥಕ — ಏಕೆಂದರೆ ಹತ್ತನೆಯ ಮತ್ತು ಹನ್ನೊಂದನೆಯ ಸರ್ಗಗಳಲ್ಲಿ ರಾಜನು ನಿಜವಾಗಿಯೂ ಹಾಗೆಯೇ ತನ್ನನ್ನು ತಾನು ಸುಟ್ಟುಕೊಳ್ಳಲು ಸಿದ್ಧನಾದವನಂತೆ ಕಾಣುತ್ತಾನೆ. ಹೀಗೆ ಮಂಥರೆ ರಾಜನ ಸ್ವಭಾವವನ್ನು ಚೆನ್ನಾಗಿ ಅರಿತೇ ಉಪಾಯವನ್ನು ರಚಿಸುತ್ತಾಳೆ.

‘ಮಹೀಪತಿಯು ನಿನ್ನ ಮಾತನ್ನು ಮೀರಲಾರನು. ಮಂದಸ್ವಭಾವದವಳೇ, ನಿನ್ನ ಸೌಭಾಗ್ಯದ ಬಲವನ್ನು ಅರಿತುಕೋ. ದಶರಥ ಮಹಾರಾಜನು ಮಣಿಗಳನ್ನೂ ಮುತ್ತುಗಳನ್ನೂ ಚಿನ್ನವನ್ನೂ ನಾನಾ ರತ್ನಗಳನ್ನೂ ಕೊಡಬಹುದು; ಅವುಗಳ ಮೇಲೆ ಮನಸ್ಸು ಮಾಡಬೇಡ. ಮಹಾಭಾಗ್ಯಶಾಲಿನಿಯೇ, ದೇವಾಸುರಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ದಶರಥನು ಕೊಟ್ಟ ಆ ಎರಡು ವರಗಳನ್ನೇ ಅವನಿಗೆ ನೆನಪಿಸು; ಆ ಪ್ರಯೋಜನವು ನಿನ್ನನ್ನು ಮೀರಿ ಕೈತಪ್ಪಿಹೋಗದಿರಲಿ. ರಾಘವನಾದ ರಾಜನು ತಾನೇ ನಿನ್ನನ್ನು ಮೇಲೆಬ್ಬಿಸಿ ವರವನ್ನು ಕೊಡಲು ಮುಂದಾದಾಗ, ಮಹಾರಾಜನನ್ನು ಪ್ರತಿಜ್ಞೆಯಲ್ಲಿ ಬಂಧಿಸಿ ಅನಂತರ ನೀನು ಈ ವರವನ್ನು ಬೇಡು.’ ಇಲ್ಲಿ ಮಂಥರೆಯ ರಾಜನೈತಿಕ ಕೌಶಲ ಪೂರ್ಣವಾಗಿ ಪ್ರಕಟವಾಗುತ್ತದೆ — ಮೊದಲು ನಿರ್ಲೋಭತೆ, ಅನಂತರ ಪ್ರತಿಜ್ಞೆ ಪಡೆಯುವುದು, ಅನಂತರವೇ ಯಾಚನೆ. ‘ವ್ಯವಸ್ಥಾಪ್ಯ’ (ಪ್ರತಿಜ್ಞೆಯಲ್ಲಿ ಬಂಧಿಸಿ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ, ಮೊದಲು ರಾಜನನ್ನು ಶಪಥದಿಂದ ಕಟ್ಟಿಹಾಕಬೇಕು, ಆಮೇಲೆ ವರವನ್ನು ಹೇಳಬೇಕು, ಇಲ್ಲವಾದರೆ ವರದ ಸ್ವರೂಪವನ್ನು ಕೇಳಿ ಅವನು ಹಿಂದೆಗೆದಾನು ಎಂದು ಅವಳು ಸೂಚಿಸುತ್ತಾಳೆ. ‘ಮಂದಸ್ವಭಾವದವಳೇ’ ಎಂಬ ಸಂಬೋಧನೆಯನ್ನೂ ಗಮನಿಸಬೇಕು — ದಾಸಿ ಒಡತಿಯನ್ನು ಮಂದಳೆಂದು ಕರೆದರೂ ತಡೆಯಲ್ಪಡುವುದಿಲ್ಲ; ಕೈಕೇಯಿ ಆಗ ಮಂಥರೆಯ ವಶಕ್ಕೆ ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿ ಹೋಗಿದ್ದಳು ಎಂದು ಕವಿ ಇದರಿಂದ ಸೂಚಿಸುತ್ತಾನೆ. ಮತ್ತು ‘ಮಣಿ, ಮುತ್ತು, ಚಿನ್ನ, ರತ್ನ’ ಎಂಬ ಪಟ್ಟಿಯಿಂದ ಅವಳು ರಾಜನು ಒಡ್ಡಬಹುದಾದ ಆಮಿಷವನ್ನು ಮೊದಲೇ ನಿರಾಕರಿಸುತ್ತಾಳೆ; ಉಪಾಯವನ್ನು ರಚಿಸುವವನು ಎದುರಾಳಿಯ ಪ್ರತ್ಯುತ್ತರವನ್ನೂ ಮೊದಲೇ ಚಿಂತಿಸುತ್ತಾನೆ ಎಂಬುದು ನೀತಿ. ‘ತಾನೇ ಮೇಲೆಬ್ಬಿಸಿ’ ಎಂಬುದು ನೆಲದ ಮೇಲೆ ಮಲಗಿದ ಅವಳನ್ನು ರಾಜನು ತಾನೇ ಎಬ್ಬಿಸುವನು ಎಂದು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ — ಅವಳ ಪ್ರಭಾವ ಅಷ್ಟಿದೆ.

‘ಪಾರ್ಥಿವಶ್ರೇಷ್ಠನೇ, ರಾಮನಿಗೆ ಒಂಬತ್ತು ಮತ್ತು ಐದು ವರ್ಷಗಳ ದೂರದ ವನವಾಸ, ಭರತನನ್ನು ಭೂಮಿಯ ರಾಜನನ್ನಾಗಿ ಮಾಡಬೇಕು — ಎಂದು ನೀನು ವರಿಸು. ರಾಮನು ಹದಿನಾಲ್ಕು ವರ್ಷ ಕಾಡಿಗೆ ಹೋದರೆ ನಿನ್ನ ಮಗನು ಬೇರೂರಿ ಗಟ್ಟಿಯಾಗಿ ಉಳಿದ ಜೀವನವಿಡೀ ನೆಲೆನಿಲ್ಲುವನು. ಕಾಮಿನಿಯೇ, ದೇವಿ, ರಾಮನ ವನವಾಸವನ್ನೇ ಆ ವರವಾಗಿ ಬೇಡು; ಹೀಗೆ ನಿನ್ನ ಮಗನ ಎಲ್ಲ ಉದ್ದೇಶಗಳೂ ಸಿದ್ಧಿಸುತ್ತವೆ. ಹೀಗೆ ಕಾಡಿಗೆ ಕಳುಹಿಸಲ್ಪಟ್ಟ ರಾಮನು ‘ಅರಾಮ’ನೇ ಆಗುವನು; ಭರತನು ಶತ್ರುರಹಿತನಾಗಿ ನಿನ್ನ ರಾಜನಾಗುವನು. ರಾಮನು ಕಾಡಿನಿಂದ ಹಿಂದಿರುಗುವ ಕಾಲದೊಳಗೆ ನಿನ್ನ ಮಗನು ಒಳಗೂ ಹೊರಗೂ ಬೇರೂರಿರುವನು, ಜನರನ್ನು ತನ್ನವರನ್ನಾಗಿಸಿಕೊಂಡಿರುವನು, ಸ್ನೇಹಿತರೊಡನೆ ಸ್ವಾಧೀನಚಿತ್ತನಾಗಿರುವನು. ಆದ್ದರಿಂದ ಭಯವನ್ನು ತೊರೆದು ರಾಜನ ಬಳಿ ಹೋಗಲು ಇದೇ ತಕ್ಕ ಕಾಲ ಎಂದು ನಾನು ಭಾವಿಸುತ್ತೇನೆ.’ ‘ರಾಮನು ಅರಾಮನಾಗುವನು’ ಎಂಬ ಶ್ಲೇಷೆ ಇಲ್ಲಿ ಮರ್ಮಸ್ಪರ್ಶಿಯಾದುದು — ‘ರಾಮ’ ಎಂಬ ಹೆಸರಿನ ಅರ್ಥವೇ ‘ಆನಂದಪಡಿಸುವವನು’; ವನವಾಸದಿಂದ ಅವನು ಇತರರಿಗೂ ಆನಂದದಾಯಕನಾಗಿರುವುದಿಲ್ಲ, ತನಗೂ ಆನಂದವಿರುವುದಿಲ್ಲ ಎಂಬುದು ಧ್ವನಿ. ‘ಒಂಬತ್ತು ಮತ್ತು ಐದು ವರ್ಷಗಳು’ ಎಂಬ ಸಂಖ್ಯಾನಿರ್ದೇಶವು ಕಾವ್ಯದಲ್ಲಿ ಪ್ರಸಿದ್ಧ — ‘ಹದಿನಾಲ್ಕು’ ಎಂದು ನೇರವಾಗಿ ಹೇಳದೆ ವಿಭಜಿಸಿ ಹೇಳುವುದು ಛಂದಸ್ಸಿನ ನಿರ್ವಹಣೆಗಾಗಿಯೂ ಅಲಂಕಾರಕ್ಕಾಗಿಯೂ. ‘ಬೇರೂರಿ ಗಟ್ಟಿಯಾಗಿ’ ಎಂಬ ವೃಕ್ಷರೂಪಕವೂ ಮನನೀಯ — ರಾಜ್ಯವು ಬೇರಿನಿಂದಲೇ ಸ್ಥಿರವಾಗುತ್ತದೆ, ಕೊಂಬೆಗಳಿಂದಲ್ಲ; ಆದ್ದರಿಂದ ಭರತನಿಗೆ ಹದಿನಾಲ್ಕು ವರ್ಷಗಳ ಕಾಲವೇ ಬೇರುಬಿಡಲು ಸಾಕು ಎಂದು ಅವಳು ಲೆಕ್ಕ ಹಾಕುತ್ತಾಳೆ.

‘ರಾಮಾಭಿಷೇಕದ ಸಂಕಲ್ಪದಿಂದ ರಾಜನನ್ನು ತಡೆದು ಹಿಂದೆಗೆಸು.’ ಹೀಗೆ ಅವಳು ಅನರ್ಥವನ್ನು ಅರ್ಥದ ರೂಪದಲ್ಲಿ ಕೈಕೇಯಿಗೆ ಒಪ್ಪಿಸಿದಳು. ಹರ್ಷಿತಳೂ ವಿಶ್ವಸ್ತಳೂ ಆದ ಆ ಕೈಕೇಯಿ ಮಂಥರೆಗೆ ಹೀಗೆ ಹೇಳಿದಳು — ಏಕೆಂದರೆ ಕುಬ್ಜೆಯ ಮಾತಿನಿಂದ ಅವಳು ಹದಿಹರೆಯದ ಹುಡುಗಿಯಂತೆ ತಪ್ಪುದಾರಿ ಹಿಡಿದಿದ್ದಳು. ಪರಮಸುಂದರಿಯಾದ ಅವಳು ಪರಮ ವಿಸ್ಮಯಕ್ಕೆ ಒಳಗಾಗಿ ಹೇಳಿದಳು — ‘ಶ್ರೇಷ್ಠಳೇ, ಶ್ರೇಷ್ಠವಾದುದನ್ನು ಹೇಳುವವಳೇ, ನಿನ್ನ ಪ್ರಜ್ಞೆಯನ್ನು ನಾನು ಅವಗಣಿಸುವುದಿಲ್ಲ. ಬುದ್ಧಿಯಿಂದ ನಿಶ್ಚಯಿಸುವುದರಲ್ಲಿ ನೀನು ಭೂಮಿಯ ಕುಬ್ಜೆಯರಲ್ಲೇ ಉತ್ತಮಳು. ನೀನೇ ನನ್ನ ಹಿತಕಾರ್ಯಗಳಲ್ಲಿ ಸದಾ ತೊಡಗಿರುವವಳು, ನನ್ನ ಹಿತೈಷಿಣಿ.’ ‘ಹದಿಹರೆಯದ ಹುಡುಗಿಯಂತೆ ತಪ್ಪುದಾರಿ ಹಿಡಿದಳು’ ಎಂಬ ಉಪಮೆ ಕವಿಯದೇ ತೀರ್ಪು — ಕೈಕೇಯಿ ದುಷ್ಟಳಲ್ಲ, ಅನುಭವವಿಲ್ಲದ ಬಾಲಕಿಯಂತೆ ತಪ್ಪುದಾರಿಗೆ ಒಯ್ಯಲ್ಪಟ್ಟಳು ಎಂದು. ಇದರಿಂದ ಕವಿ ಅವಳ ಕೃತ್ಯವನ್ನು ಸಮರ್ಥಿಸುವುದಿಲ್ಲ, ಆದರೂ ಅವಳ ಸ್ವಭಾವಕ್ಕೆ ಕಳಂಕ ಹಚ್ಚುವುದಿಲ್ಲ; ದೋಷವು ಮಂಥರೆಯ ಮಂತ್ರಣದಲ್ಲೇ ಅಡಗಿದೆ. ‘ಅನರ್ಥವನ್ನು ಅರ್ಥದ ರೂಪದಲ್ಲಿ ಒಪ್ಪಿಸಿದಳು’ ಎಂಬ ಒಂದೇ ಅರ್ಧಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಕವಿ ಇಡೀ ಸರ್ಗದ ಸಾರವನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ — ಕೈಕೇಯಿ ಅನರ್ಥವನ್ನು ಬಯಸುವುದಿಲ್ಲ, ಅನರ್ಥವೇ ಅವಳಿಗೆ ಅರ್ಥದ ರೂಪದಲ್ಲಿ ತೋರಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ. ‘ಹರ್ಷಿತಳೂ ವಿಶ್ವಸ್ತಳೂ’ ಎಂಬ ಎರಡೂ ಕರುಣಾಜನಕ — ಅವಳು ಕೇವಲ ತೃಪ್ತಳಲ್ಲ, ವಿಶ್ವಾಸವನ್ನೂ ಇಟ್ಟಿದ್ದಾಳೆ; ಆ ವಿಶ್ವಾಸವೇ ಇಲ್ಲಿ ವಿನಾಶಕ್ಕೆ ಕಾರಣ. ಈ ಸರ್ಗದ ಮಧ್ಯಬಿಂದು ಇದೇ: ಇದಕ್ಕಿಂತ ಮೊದಲು ಕೈಕೇಯಿ ಕೇಳುತ್ತಾಳೆ, ಇದರ ಅನಂತರ ಅವಳೇ ಮಾತನಾಡುತ್ತಾಳೆ, ಪ್ರಶಂಸಿಸುತ್ತಾಳೆ, ಪ್ರತಿಜ್ಞೆ ಮಾಡುತ್ತಾಳೆ.

‘ಕುಬ್ಜೆ, ರಾಜನ ಉದ್ದೇಶವನ್ನು ನಾನಾಗಿ ಅರಿಯುತ್ತಿರಲಿಲ್ಲ. ಕುಬ್ಜೆಯರು ವಿಕಾರವಾದ ಆಕಾರದವರು, ಡೊಂಕಾದವರು, ಪರಮಪಾಪಿಗಳು; ನೀನಾದರೋ ಗಾಳಿಗೆ ಬಾಗಿದ ಕಮಲದಂತೆ ಪ್ರಿಯದರ್ಶನೆ. ನಿನ್ನ ಎದೆ ಹೆಗಲಿನವರೆಗೆ ಉಬ್ಬಿ ಎತ್ತರವಾಗಿದೆ; ಕೆಳಗೆ ಹೊಟ್ಟೆ ಶಾಂತವಾಗಿ, ಸುಂದರವಾದ ನಾಭಿಯೊಡನೆ ನಾಚಿಕೊಂಡಂತಿದೆ; ನಿತಂಬ ಪರಿಪೂರ್ಣ, ಸ್ತನಗಳು ಸುಪುಷ್ಟ. ಮಂಥರೆ, ನಿನ್ನ ಮುಖ ನಿರ್ಮಲ ಚಂದ್ರನಂತಿದೆ — ಆಹಾ, ಹೇಗೆ ಶೋಭಿಸುತ್ತೀಯೆ! ನಿನ್ನ ನಿತಂಬ ನುಣುಪಾಗಿದೆ, ಒಡ್ಯಾಣದ ಸರದಿಂದ ಅಲಂಕೃತವಾಗಿದೆ. ನಿನ್ನ ಮೊಣಕಾಲಿನ ಕೆಳಭಾಗಗಳು ಚೆನ್ನಾಗಿ ಹೊಂದಿಕೊಂಡಿವೆ, ಎರಡೂ ಪಾದಗಳು ನೀಳವಾಗಿವೆ. ರೇಷ್ಮೆಯುಟ್ಟ ಮಂಥರೆ, ನೀಳವಾದ ತೊಡೆಗಳಿಂದ…’ ಈ ವರ್ಣನೆ ರಾಮಾಯಣದ ಅತ್ಯಂತ ವಿಚಿತ್ರ ಸ್ಥಳಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದು — ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಕುತ್ಸಿತವಾದುದನ್ನೇ ಇಲ್ಲಿ ಪ್ರಶಂಸಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಕಾರಣ ಸ್ಪಷ್ಟ: ಪ್ರಸನ್ನಳಾದ ಕೈಕೇಯಿಗೆ ತಾನು ಕಂಡುದೆಲ್ಲವೂ ರಮಣೀಯವಾಗಿ ತೋರುತ್ತದೆ; ರಾಗವು ದೃಷ್ಟಿಯನ್ನೇ ಬದಲಾಯಿಸುತ್ತದೆ. ವ್ಯಾಖ್ಯಾನಕಾರರು ಈ ಸ್ಥಳವನ್ನು ಮೋಹದ ಲಕ್ಷಣವೆಂದು ವಿವರಿಸುತ್ತಾರೆ — ಯಾರ ಬುದ್ಧಿ ವಿಪರೀತವಾಗಿದೆಯೋ ಅವರ ದೃಷ್ಟಿಯೂ ವಿಪರೀತವಾಗುತ್ತದೆ. ಮತ್ತು ಕವಿ ಇಲ್ಲಿ ಕೈಕೇಯಿಯ ವಾಚಾಳತನವನ್ನು ತೋರಿಸುವ ಮೂಲಕ ಅವಳ ಚಿತ್ತದ ಉದ್ವೇಗವನ್ನೂ ಸೂಚಿಸುತ್ತಾನೆ; ಹಿಂದೆ ಸಂಕ್ಷಿಪ್ತವಾಗಿಯೇ ಮಾತನಾಡುತ್ತಿದ್ದ ಸ್ತ್ರೀ ಈಗ ಹತ್ತು ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ದಾಸಿಯ ಅಂಗಗಳನ್ನು ವರ್ಣಿಸುತ್ತಾಳೆ.

‘…ನನ್ನ ಮುಂದೆ ನಡೆಯುವಾಗ ನೀನು ಅತ್ಯಂತ ಶೋಭಿಸುತ್ತೀಯೆ, ಶೋಭನೆಯೇ. ಅಸುರಾಧಿಪನಾದ ಶಂಬರನಲ್ಲಿದ್ದ ಸಾವಿರ ಮಾಯೆಗಳು ನಿನ್ನ ಹೃದಯದಲ್ಲಿ ನೆಲೆಸಿವೆ; ಇನ್ನೂ ಸಾವಿರಾರು ಬೇರೆಯವೂ ಇವೆ. ರಥದ ಮೂಗಿನಂತೆ ಉದ್ದವಾಗಿ ಚಾಚಿರುವ ನಿನ್ನ ಆ ‘ಸ್ಥಗು’ (ಗೂನು) ಇದೆಯಲ್ಲ, ಅದರಲ್ಲಿಯೇ ನಿನ್ನ ಬುದ್ಧಿಗಳೂ ಕ್ಷತ್ರವಿದ್ಯೆಗಳೂ ಮಾಯೆಗಳೂ ವಾಸಿಸುತ್ತವೆ. ಕುಬ್ಜೆ, ಭರತನು ಅಭಿಷಿಕ್ತನಾಗಿ ರಾಘವನು ಕಾಡಿಗೆ ಹೋದ ಮೇಲೆ, ಇಲ್ಲಿಯೇ ನಿನಗೆ ಚಿನ್ನದ ಮಾಲೆಯನ್ನು ತೊಡಿಸುವೆನು. ಸುಂದರಿಯೇ, ನನ್ನ ಉದ್ದೇಶ ಸಿದ್ಧಿಸಿ ಸಂತುಷ್ಟಳಾದ ಮೇಲೆ, ಚೆನ್ನಾಗಿ ಕಾಸಿದ ಅಪ್ಪಟ ಚಿನ್ನದಿಂದ ನಿನ್ನ ಸ್ಥಗುವಿಗೆ ಲೇಪನ ಮಾಡಿಸುವೆನು; ಮುಖದಲ್ಲಿ ಚಿತ್ರವಿಚಿತ್ರವಾದ ಶುಭವಾದ ಚಿನ್ನದ ತಿಲಕವನ್ನೂ…’ ಇಲ್ಲಿ ಗಮನಿಸಬೇಕು — ಹಿಂದೆ ಶಂಬರನ ಅಶುಭವಾದವುಗಳೆಂದು ವರ್ಣಿತವಾಗಿದ್ದ ಮಾಯೆಗಳನ್ನೇ ಈಗ ಸ್ತುತಿಪದಗಳಾಗಿ ಬಳಸಲಾಗುತ್ತಿದೆ; ಕೈಕೇಯಿ ತಿಳಿಯದೆಯೇ ಮಂಥರೆಯಲ್ಲಿನ ರಾಕ್ಷಸೀ ಮಾಯೆಯನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸುತ್ತಾಳೆ. ಈ ಉಪಾಯವು ದೇವಾಸುರಯುದ್ಧದ ಅಸುರಪಕ್ಷದಿಂದಲೇ ಬಂದುದು ಎಂಬುದನ್ನು ಕವಿ ಇದರಿಂದ ಓದುಗನಿಗೆ ನೆನಪಿಸುತ್ತಾನೆ. ‘ಸ್ಥಗು’ ಎಂಬ ಶಬ್ದ ಸಂಸ್ಕೃತದಲ್ಲಿ ಅಪರೂಪ — ಕುಬ್ಜೆಯ ಬೆನ್ನಿನ ಉಬ್ಬನ್ನು ಹೇಳುತ್ತದೆ; ‘ರಥದ ಮೂಗಿನಂತೆ ಉದ್ದ’ ಎಂಬ ಅದರ ಉಪಮಾನವೂ ವಿಲಕ್ಷಣ. ಕೈಕೇಯಿ ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಕುತ್ಸಿತವಾದುದನ್ನೇ ಬುದ್ಧಿಯ ನಿಧಿಯೆಂದು ಸ್ತುತಿಸುತ್ತಾಳೆ — ‘ಇದರಲ್ಲೇ ಬುದ್ಧಿಗಳೂ ಕ್ಷತ್ರವಿದ್ಯೆಗಳೂ ಮಾಯೆಗಳೂ ವಾಸಿಸುತ್ತವೆ’ ಎಂದು. ‘ಚಿನ್ನದ ಮಾಲೆ’, ‘ಕಾಸಿದ ಅಪ್ಪಟ ಚಿನ್ನದ ಲೇಪನ’ ಎಂಬ ಬಹುಮಾನಗಳು ಎರಡು ಸರ್ಗಗಳ ಹಿಂದೆ ತಿರಸ್ಕರಿಸಲ್ಪಟ್ಟ ಆಭರಣದ ವಿಸ್ತೃತ ರೂಪವೇ — ಆಗ ಮಂಥರೆ ಎಸೆದುದನ್ನೇ ಈಗ ಹಲವು ಪಟ್ಟು ಹೆಚ್ಚಿಸಿ ವಾಗ್ದಾನ ಮಾಡಲಾಗುತ್ತಿದೆ.

‘…ಕುಬ್ಜೆ, ಶುಭವಾದ ಆಭರಣಗಳನ್ನೂ ಮಾಡಿಸುವೆನು. ಶುಭವಾದ ಎರಡು ವಸ್ತ್ರಗಳನ್ನು ಉಟ್ಟು ನೀನು ದೇವತೆಯಂತೆ ಸಂಚರಿಸುವೆ; ಚಂದ್ರನಿಗೇ ಸವಾಲು ಹಾಕುವ ಮುಖದಿಂದ ಅಪ್ರತಿಮಸುಂದರಿಯಾಗಿ, ಶತ್ರುಜನರ ಮುಂದೆ ಗರ್ವದಿಂದ ಮುಖ್ಯಸ್ಥಾನವನ್ನು ಪಡೆಯುವೆ. ನೀನು ಸದಾ ನನ್ನ ಪಾದಸೇವೆ ಮಾಡುವಂತೆಯೇ, ಎಲ್ಲ ಆಭರಣಗಳಿಂದ ಅಲಂಕೃತರಾದ ಕುಬ್ಜೆಯರು ಕುಬ್ಜೆಯಾದ ನಿನ್ನ ಪಾದಗಳನ್ನೂ ಸೇವಿಸುವರು.’ ಹೀಗೆ ಪ್ರಶಂಸಿಸಲ್ಪಟ್ಟ ಆ ಮಂಥರೆ, ವೇದಿಯ ಮೇಲಿನ ಅಗ್ನಿಶಿಖೆಯಂತೆ ಶುಭ್ರವಾದ ಹಾಸಿಗೆಯ ಮೇಲೆ ಮಲಗಿದ್ದ ಕೈಕೇಯಿಗೆ ಹೀಗೆ ಹೇಳಿದಳು — ‘ಕಲ್ಯಾಣಿ, ನೀರು ಹರಿದುಹೋದ ಮೇಲೆ ಸೇತುವೆ ಕಟ್ಟುವುದಿಲ್ಲ. ಏಳು, ಶುಭವನ್ನು ಸಾಧಿಸು, ರಾಜನಿಗೆ ನಿನ್ನನ್ನು ತೋರಿಸು.’ ‘ನೀರು ಹರಿದುಹೋದ ಮೇಲೆ ಸೇತುವೆ’ ಎಂಬ ಲೋಕೋಕ್ತಿ ಈ ಸರ್ಗದ ಅತ್ಯಂತ ಪ್ರಸಿದ್ಧ ವಾಕ್ಯ — ಕಾಲ ಮೀರಿದ ಮೇಲೆ ಮಾಡಿದ ಕಾರ್ಯ ನಿಷ್ಫಲ ಎಂದು. ಇಷ್ಟು ಸ್ತುತಿಯನ್ನು ಕೇಳಿದರೂ ಅಭಿಷೇಕವು ನಾಳೆ ಬೆಳಗ್ಗೆಯೇ ಎಂಬುದನ್ನು ಮಂಥರೆ ಮರೆಯುವುದಿಲ್ಲ; ಆದ್ದರಿಂದ ಅವಳು ಆತುರವನ್ನೇ ಮತ್ತೆ ನೆನಪಿಸುತ್ತಾಳೆ. ‘ದೇವತೆಯಂತೆ ಸಂಚರಿಸುವೆ’, ‘ಚಂದ್ರನನ್ನು ಸವಾಲು ಮಾಡುವ ಮುಖದಿಂದ’ ಮೊದಲಾದ ಉಪಮೆಗಳಿಂದ ಕೈಕೇಯಿಯ ಪ್ರಸನ್ನತೆ ಶಿಖರವನ್ನು ತಲುಪುತ್ತದೆ; ‘ಶತ್ರುಜನರ ಮುಂದೆ ಗರ್ವದಿಂದ’ ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಕೌಸಲ್ಯೆಯ ಪಕ್ಷವನ್ನೇ ಶತ್ರುವೆಂದು ನಿರ್ದೇಶಿಸಲಾಗಿದೆ — ಇದರಿಂದ ಕೈಕೇಯಿಯ ಹೃದಯದಲ್ಲಿ ಈಗ ಸವತಿಭಾವ ಸ್ಥಿರವಾಗಿದೆ ಎಂದು ತಿಳಿಯುತ್ತದೆ. ಮಂಥರೆಯಾದರೋ ಸ್ತುತಿಗೆ ಮರುಳಾಗುವುದಿಲ್ಲ; ‘ವೇದಿಯ ಮೇಲಿನ ಅಗ್ನಿಶಿಖೆಯಂತೆ’ ಎಂಬ ಉಪಮೆಯಿಂದ ಕವಿ ಕೈಕೇಯಿಯ ಆಗಿನ ತೇಜಸ್ಸನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತಾನೆ — ಮುಂದೆ ಇಡೀ ಇಕ್ಷ್ವಾಕುಕುಲವನ್ನೇ ಸುಡಲು ಸಮರ್ಥವಾದ ತೇಜಸ್ಸು.

ಹಾಗೆ ಪ್ರೋತ್ಸಾಹಿಸಲ್ಪಟ್ಟ ವಿಶಾಲನೇತ್ರೆಯಾದ ಆ ದೇವಿ, ಸೌಭಾಗ್ಯಮದದಿಂದ ಗರ್ವಿತಳಾಗಿ, ಮಂಥರೆಯೊಡನೆ ಹೋಗಿ ಕ್ರೋಧಾಗಾರವನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸಿದಳು. ಆ ಸುಂದರಿ ಅನೇಕ ಲಕ್ಷ ಬೆಲೆಬಾಳುವ ಮುತ್ತಿನ ಹಾರವನ್ನೂ ಶ್ರೇಷ್ಠರಿಗೆ ಯೋಗ್ಯವಾದ ಶುಭವಾದ ಆಭರಣಗಳನ್ನೂ ಕಳಚಿಟ್ಟು, ಚಿನ್ನದಂತೆ ಹೊಳೆಯುವವಳಾಗಿ ಅಲ್ಲಿ ಕುಬ್ಜೆಯ ಮಾತಿಗೆ ವಶಳಾಗಿ, ನೆಲದ ಮೇಲೆ ಮಲಗಿ ಮಂಥರೆಗೆ ಹೇಳಿದಳು — ‘ಕುಬ್ಜೆ, ಒಂದೋ ನಾನು ಇಲ್ಲಿ ಸತ್ತಿದ್ದೇನೆಂದು ನೀನು ರಾಜನಿಗೆ ತಿಳಿಸುವೆ, ಇಲ್ಲವೇ ರಾಘವನು ಕಾಡಿಗೆ ಹೋದ ಮೇಲೆ ಭರತನು ಭೂಮಿಯನ್ನು ಪಡೆಯುವನು. ನನಗೆ ಚಿನ್ನದಿಂದ ಪ್ರಯೋಜನವಿಲ್ಲ, ರತ್ನಗಳಿಂದಲೂ ಇಲ್ಲ, ಭೋಜನದಿಂದಲೂ ಇಲ್ಲ; ರಾಮನು ಅಭಿಷಿಕ್ತನಾದರೆ ಅದೇ ನನ್ನ ಜೀವನದ ಅಂತ್ಯ.’ ಇಲ್ಲಿ ಆಭರಣಗಳನ್ನು ಕಳಚುವುದೇ ಸಾಂಕೇತಿಕವಾದುದು — ಸೌಭಾಗ್ಯದ ಚಿಹ್ನೆಯನ್ನೇ ಅವಳು ತ್ಯಜಿಸುತ್ತಾಳೆ; ಬಾಹ್ಯಶೋಭೆಯನ್ನು ತ್ಯಜಿಸುವ ಮೂಲಕ ರಾಜನ ಹೃದಯದಲ್ಲಿ ಶೋಕವನ್ನು ಆರೋಪಿಸಲು ಬಯಸುತ್ತಾಳೆ. ಏಳನೆಯ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಆಭರಣವನ್ನು ಕೊಟ್ಟವಳೇ ಒಂಬತ್ತನೆಯ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲ ಆಭರಣಗಳನ್ನೂ ತ್ಯಜಿಸುತ್ತಾಳೆ — ಇದೇ ಮೂರು ಸರ್ಗಗಳ ಗತಿ. ‘ಸೌಭಾಗ್ಯಮದಗರ್ವಿತಾ’ ಎಂಬ ಪದವು ಕವಿಯದೇ ತೀರ್ಪು — ಧರ್ಮದಿಂದಲ್ಲ, ಪುತ್ರಸ್ನೇಹದಿಂದಲ್ಲ, ಸೌಭಾಗ್ಯದ ಮದದಿಂದಲೇ ಅವಳು ಪ್ರೇರಿತಳಾದಳು ಎಂದು. ‘ಅನೇಕ ಲಕ್ಷ ಬೆಲೆಬಾಳುವ ಮುತ್ತಿನ ಹಾರ’ ಎಂಬ ಮೌಲ್ಯನಿರ್ದೇಶದಿಂದ ತ್ಯಾಗದ ಮಹತ್ತ್ವವು ಸೂಚಿತವಾಗುತ್ತದೆ; ಎಷ್ಟು ಆಭರಣಗಳನ್ನು ಅವಳು ತ್ಯಜಿಸುತ್ತಾಳೋ ಅವಳ ನಿಶ್ಚಯವೂ ಅಷ್ಟೇ ದೃಢ. ‘ಚಿನ್ನದಂತೆ ಹೊಳೆಯುವವಳು’ ಎಂಬುದರಲ್ಲಿ ವಿರೋಧವೂ ಇದೆ — ಚಿನ್ನದ ಬಣ್ಣದವಳಾಗಿದ್ದೂ ಅವಳು ಧೂಳಿನಲ್ಲಿ ಮಲಗುತ್ತಾಳೆ.

ಅನಂತರ ಕುಬ್ಜೆ ಮತ್ತೆ ಮಹೀಪತಿಯ ಆ ಪಟ್ಟದರಸಿಗೆ, ಭರತನ ತಾಯಿಗೆ, ಅತ್ಯಂತ ಉಗ್ರವಾದ ಮಾತುಗಳಿಂದ ಹೇಳಿದಳು — ಭರತನಿಗೆ ಹಿತವಾದ, ರಾಮನನ್ನು ಕುರಿತು ಅಹಿತವಾದ ಮಾತುಗಳನ್ನು — ‘ರಾಘವನು ಈ ರಾಜ್ಯವನ್ನು ಪಡೆದರೆ ನೀನೂ ನಿನ್ನ ಮಗನೂ ನಿಶ್ಚಯವಾಗಿ ಸಂತಾಪಪಡುವಿರಿ. ಆದ್ದರಿಂದ ಕಲ್ಯಾಣಿ, ನಿನ್ನ ಮಗ ಭರತನು ಅಭಿಷಿಕ್ತನಾಗುವಂತೆ ಪ್ರಯತ್ನಿಸು.’ ಕುಬ್ಜೆಯಿಂದ ಹೀಗೆ ಆಳವಾಗಿ ಚುಚ್ಚಲ್ಪಟ್ಟು, ಮಾತಿನ ಬಾಣಗಳಿಂದ ಮತ್ತೆ ಮತ್ತೆ ಹೊಡೆಯಲ್ಪಟ್ಟ ಆ ಪಟ್ಟದರಸಿ ಅತ್ಯಂತ ವಿಸ್ಮಿತಳಾಗಿ, ಎದೆಯ ಮೇಲೆ ಕೈಗಳನ್ನಿಟ್ಟುಕೊಂಡು, ಕುಪಿತಳಾಗಿ ಮತ್ತೆ ಮತ್ತೆ ಕುಬ್ಜೆಗೆ ಹೇಳಿದಳು — ‘ಕುಬ್ಜೆ, ಒಂದೋ ನಾನು ಇಲ್ಲಿಂದ ಯಮನ ಲೋಕಕ್ಕೆ ಹೋದುದನ್ನು ಕಂಡು ನೀನು ರಾಜನಿಗೆ ತಿಳಿಸುವೆ, ಇಲ್ಲವೇ ರಾಘವನು ಬಹುಕಾಲಕ್ಕೆ ಕಾಡಿಗೆ ಹೋದ ಮೇಲೆ ಭರತನು ಸಮೃದ್ಧವಾದ ಬಯಕೆಗಳುಳ್ಳವನಾಗುವನು. ರಾಮನು ಇಲ್ಲಿಂದ ಕಾಡಿಗೆ ಹೋಗದಿದ್ದರೆ ನಾನು ಹಾಸಿಗೆಯನ್ನಾಗಲೀ ಹೂಮಾಲೆಗಳನ್ನಾಗಲೀ ಚಂದನವನ್ನಾಗಲೀ ಅಂಜನವನ್ನಾಗಲೀ ಪಾನವನ್ನಾಗಲೀ ಭೋಜನವನ್ನಾಗಲೀ — ಏನನ್ನೂ ಬಯಸುವುದಿಲ್ಲ, ಇಲ್ಲಿ ಬದುಕನ್ನೂ ಬಯಸುವುದಿಲ್ಲ.’ ಈ ಅತಿ ದಾರುಣವಾದ ಮಾತನ್ನಾಡಿ ಆ ಭಾಮಿನಿ ಎಲ್ಲ ಆಭರಣಗಳನ್ನೂ ಕೆಳಗಿಟ್ಟು, ಹಾಸಿಗೆಯಿಲ್ಲದ ಬರಿನೆಲದ ಮೇಲೆ, ಆಕಾಶದಿಂದ ಬಿದ್ದ ಕಿನ್ನರಿಯಂತೆ, ಮಲಗಿದಳು. ಉಕ್ಕೇರಿದ ಕೋಪವೆಂಬ ಕತ್ತಲಿನಿಂದ ಮುಖವು ಆವೃತವಾಗಿ, ಶ್ರೇಷ್ಠವಾದ ಹೂಮಾಲೆ–ಆಭರಣಗಳನ್ನು ಕಳಚಿಟ್ಟ ಆ ನರೇಂದ್ರಪತ್ನಿ ವಿಮನಸ್ಕಳಾದಳು — ನಕ್ಷತ್ರಗಳು ಮುಳುಗಿಹೋದ, ಕತ್ತಲೆ ಕವಿದ ಆಕಾಶದಂತೆ. ಈ ಏಳು ವಂಶಸ್ಥವೃತ್ತಗಳಲ್ಲಿ ಕವಿ ಶೋಕದ ಗಾಂಭೀರ್ಯವನ್ನು ಛಂದಸ್ಸಿನಿಂದಲೂ ಸೂಚಿಸುತ್ತಾನೆ; ಮುಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ದಶರಥನು ಇದೇ ದೃಶ್ಯವನ್ನು ಕಾಣುತ್ತಾ ತನ್ನ ವಿನಾಶವನ್ನು ಅರಿಯುವುದಿಲ್ಲ. ‘ಮಾತಿನ ಬಾಣಗಳು’ ಎಂಬ ರೂಪಕ ಇಲ್ಲಿ ಮಾರ್ಮಿಕವಾದುದು — ಮಾತುಗಳೇ ಬಾಣಗಳು, ಕುಬ್ಜೆಯೇ ಬಿಲ್ಲುಗಾರ್ತಿ, ಕೈಕೇಯಿಯೇ ಗುರಿ; ಗೆಲ್ಲಬಯಸುವವಳೇ ಮೊದಲು ಗಾಯಗೊಳ್ಳುತ್ತಾಳೆ. ‘ಎದೆಯ ಮೇಲೆ ಕೈಗಳನ್ನಿಟ್ಟುಕೊಂಡು’ ಎಂಬುದು ಶೋಕದ ಮತ್ತು ಆವೇಗದ ದೈಹಿಕ ಲಕ್ಷಣ. ಕೊನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ‘ನಕ್ಷತ್ರಗಳು ಮುಳುಗಿಹೋದ, ಕತ್ತಲೆ ಕವಿದ ಆಕಾಶದಂತೆ’ ಎಂಬ ಉಪಮೆಯಿಂದ ಕವಿ ಕೇವಲ ಕೈಕೇಯಿಯ ಮುಖವನ್ನಲ್ಲ, ಇಡೀ ಇಕ್ಷ್ವಾಕುಕುಲದ ಭವಿಷ್ಯವನ್ನೇ ಸೂಚಿಸುತ್ತಾನೆ — ನಕ್ಷತ್ರಗಳು ಮುಳುಗಿದ ಆಕಾಶದಲ್ಲಿ ಬೆಳಗೂ ದೂರ.

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्येऽयोध्याकाण्डे नवमः सर्गः॥ ९॥

ತಪ್ಪನ್ನು ತಿಳಿಸಿ

ಮೂಲ ಶ್ಲೋಕಗಳು ಮತ್ತು ಪದವಿವರಣೆಯೊಂದಿಗೆ ಓದಿ