ಸರ್ಗ
ಕೈಕೇಯಿಯ ರಾಮಗುಣಕೀರ್ತನೆ ಮತ್ತು ಮಂಥರೆಯ ಭೇದವಚನ
ಮಂಥರೆಯು ಆಭರಣವನ್ನು ಎಸೆಯುವುದು, ಕೈಕೇಯಿಯು ರಾಮನ ಗುಣಗಳನ್ನು ಪ್ರಶಂಸಿಸುವುದು, ಮಂಥರೆಯು ಮತ್ತೆ ರಾಜವಂಶನೀತಿಯ ಭಯವನ್ನು ತೋರಿಸುವುದು, ರಾಮನ ವನವಾಸದ ಮೊದಲ ಪ್ರಸ್ತಾಪ
ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗದ ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಕೈಕೇಯಿ ಪ್ರೀತಿಯಿಂದ ಕುಬ್ಜೆಗೆ ದಿವ್ಯವಾದ ಆಭರಣವನ್ನು ಕೊಟ್ಟು ವರವನ್ನೂ ನೀಡಲು ಮುಂದಾದಳು. ಆದರೆ ಮಂಥರೆ ಅವಳ ಬಗ್ಗೆ ಅಸಹನೆಗೊಂಡು ಆ ಆಭರಣವನ್ನು ಎಸೆದು, ಕೋಪ ದುಃಖಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದವಳಾಗಿ ಈ ಮಾತನ್ನಾಡಿದಳು — ‘ಮೂರ್ಖಳೇ, ಅಸ್ಥಾನದಲ್ಲಿ ಏಕೆ ಹರ್ಷಪಡುತ್ತಿದ್ದೀಯೆ? ಶೋಕಸಾಗರದ ನಡುವೆ ಇರುವ ನಿನ್ನನ್ನು ನೀನು ಅರಿಯುತ್ತಿಲ್ಲ. ದೇವಿ, ದುಃಖದಿಂದ ಪೀಡಿತಳಾದ ನಾನು ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲೇ ನಿನ್ನನ್ನು ನಗುತ್ತಿದ್ದೇನೆ; ಶೋಕಿಸಬೇಕಾದಲ್ಲಿ, ಮಹಾ ಆಪತ್ತನ್ನು ಹೊಂದಿಯೂ ನೀನು ಹರ್ಷಿಸುತ್ತಿದ್ದೀಯೆ. ನಿನ್ನ ದುರ್ಬುದ್ಧಿಗಾಗಿಯೇ ನಾನು ಶೋಕಿಸುತ್ತಿದ್ದೇನೆ — ಸವತಿಯ ಮಗನು ಶತ್ರುವೇ; ಅವನ ಏಳಿಗೆ ಮೃತ್ಯುವಿನಂತೆ ಬಂದಿದೆ; ಅದನ್ನು ಕಂಡು ಯಾವ ಬುದ್ಧಿವಂತೆ ಸ್ತ್ರೀ ಹರ್ಷಿಸುವಳು? ರಾಮನಿಗೆ ಭರತನಿಂದಲೇ ಭಯ, ಏಕೆಂದರೆ ಈ ರಾಜ್ಯವು ಇಬ್ಬರಿಗೂ ಸಮಾನವಾದುದು; ಅದನ್ನು ಯೋಚಿಸಿ ನಾನು ವಿಷಣ್ಣಳಾಗಿದ್ದೇನೆ — ಭೀತನಿಂದಲೇ ಭಯ ಹುಟ್ಟುತ್ತದೆ.’ ಆಭರಣವನ್ನು ಎಸೆದುದೇ ಮಂಥರೆಯ ದೃಢನಿಶ್ಚಯವನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ; ಬಹುಮಾನವನ್ನು ತಿರಸ್ಕರಿಸುವ ದಾಸಿ ಲೋಭದಿಂದಲ್ಲ, ಅಸೂಯೆಯಿಂದಲೇ ಪ್ರೇರಿತಳಾಗಿದ್ದಾಳೆ ಎಂದು ತಿಳಿಯುತ್ತದೆ. ಇಲ್ಲಿ ಕವಿ ಮಂಥರೆಯ ಮಾತುಗಳ ಕ್ರಮವನ್ನೇ ತೋರಿಸುತ್ತಾನೆ — ಮೊದಲು ನಿಂದೆ, ಅನಂತರ ತನ್ನ ದುಃಖದ ಪ್ರದರ್ಶನ, ಅನಂತರ ‘ಶತ್ರು’ ಎಂಬ ಶಬ್ದದಿಂದ ರಾಮನಲ್ಲಿ ಶತ್ರುತ್ವದ ಕಲ್ಪನೆ. ‘ಭೀತನಿಂದಲೇ ಭಯ ಹುಟ್ಟುತ್ತದೆ’ ಎಂಬ ಸೂಕ್ತಿಯನ್ನೂ ವಿಪರೀತವಾಗಿಯೇ ಬಳಸಲಾಗಿದೆ — ತಾನೇ ಭೀತಳಾದವಳು ಇತರರಲ್ಲಿ ಭಯವನ್ನು ಹುಟ್ಟಿಸುತ್ತಾಳೆ ಎಂಬುದೇ ಅವಳ ಸ್ಥಿತಿ.
‘ಮಹಾಬಾಹುವಾದ ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ಸರ್ವಾತ್ಮನಾ ರಾಮನನ್ನು ಸೇರಿದ್ದಾನೆ; ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ರಾಮನನ್ನು ಅನುಸರಿಸುವಂತೆಯೇ ಶತ್ರುಘ್ನನೂ ಕಾಕುತ್ಸ್ಥನಾದ ಭರತನನ್ನು ಅನುಸರಿಸುತ್ತಾನೆ. ಭಾಮಿನಿ, ಹತ್ತಿರದ ಕ್ರಮದಿಂದಲೂ ರಾಜ್ಯದಲ್ಲಿ ಅಧಿಕಾರ ಭರತನದೇ; ಆ ಇಬ್ಬರು ಕಿರಿಯರಾದ ಲಕ್ಷ್ಮಣ–ಶತ್ರುಘ್ನರಿಗಾದರೋ ರಾಜ್ಯಕ್ರಮವು ದೂರದಲ್ಲೇ ಬಿಡಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ರಾಮನಿಗೆ ಭಯ ಭರತನಿಂದಲೇ. ರಾಮನು ಕ್ಷತ್ರಿಯಾಚಾರದಲ್ಲಿ ವಿದ್ವಾಂಸ, ಪ್ರಾಜ್ಞ, ಕಾಲಕ್ಕೆ ತಕ್ಕಂತೆ ಕಾರ್ಯ ಮಾಡುವವನು; ಆದ್ದರಿಂದ ನಿನ್ನ ಮಗನನ್ನು ನೆನೆದು ನಾನು ಭಯದಿಂದ ನಡುಗುತ್ತಿದ್ದೇನೆ.’ ಮಂಥರೆ ಇಲ್ಲಿ ರಾಜನೀತಿಯ ಲೆಕ್ಕಾಚಾರವನ್ನೇ ಮುಂದಿಡುತ್ತಾಳೆ — ಜ್ಯೇಷ್ಠನ ಅನಂತರದ ತಮ್ಮನೇ ಪ್ರತಿಸ್ಪರ್ಧಿ, ಕಿರಿಯರಿಬ್ಬರನ್ನು ಲೆಕ್ಕಿಸುವುದಿಲ್ಲ; ಆದ್ದರಿಂದ ರಾಮನ ದೃಷ್ಟಿಯಲ್ಲಿ ಭರತನೇ ಕಂಟಕ ಎಂದು ಅವಳು ಕಲ್ಪಿಸುತ್ತಾಳೆ. ವಾಸ್ತವವಾಗಿ ರಾಮನ ಹೃದಯದಲ್ಲಿ ಇಂಥ ಲೆಕ್ಕಾಚಾರ ಎಂದೂ ಇರಲಿಲ್ಲ; ಕುಬ್ಜೆ ತನ್ನ ಕುಟಿಲಬುದ್ಧಿಯನ್ನೇ ರಾಮನ ಮೇಲೆ ಆರೋಪಿಸುತ್ತಾಳೆ. ‘ನಡುಗುತ್ತಿದ್ದೇನೆ’ ಎಂಬ ಕ್ರಿಯಾಪದದಿಂದ ಅವಳು ತನ್ನ ಭಯವನ್ನು ದೈಹಿಕವಾದುದರಂತೆ ತೋರಿಸುತ್ತಾಳೆ; ಮಾತಿನಿಂದ ಮಾತ್ರವಲ್ಲ, ಅಂಗಕಂಪನದಿಂದಲೂ ಕೈಕೇಯಿಯ ಹೃದಯವನ್ನು ಮುಟ್ಟಲು ಬಯಸುತ್ತಾಳೆ.
‘ಕೌಸಲ್ಯೆಯು ನಿಜಕ್ಕೂ ಸೌಭಾಗ್ಯವತಿ; ಅವಳ ಮಗನನ್ನು ನಾಳೆ ಪುಷ್ಯಯೋಗದಲ್ಲಿ ದ್ವಿಜೋತ್ತಮರು ಮಹತ್ತಾದ ಯೌವರಾಜ್ಯದಲ್ಲಿ ಅಭಿಷೇಕಿಸುವರು. ಭೂಮಿಯನ್ನು ಪಡೆದ, ಸಂತೋಷವನ್ನು ಪಡೆದ, ಪ್ರತಿಷ್ಠೆ ಗಳಿಸಿದ, ಶತ್ರುವನ್ನು ಸೋಲಿಸಿದ ಆ ಕೌಸಲ್ಯೆಯ ಬಳಿ ನೀನು ದಾಸಿಯಂತೆ ಕೈಮುಗಿದು ಸೇವೆಗೆ ನಿಲ್ಲುವೆ. ಹೀಗೆ ನೀನು ನಮ್ಮೊಡನೆ ಅವಳ ಸೇವಕಿಯಾಗುವೆ, ನಿನ್ನ ಮಗನೂ ರಾಮನ ಸೇವಕನಾಗುವನು. ರಾಮನ ಶ್ರೇಷ್ಠ ಸ್ತ್ರೀಯರು ನಿಜಕ್ಕೂ ಹರ್ಷಿಸುವರು; ನಿನ್ನ ಸೊಸೆಯರಾದರೋ ಭರತನ ಅವನತಿಯಲ್ಲಿ ದುಃಖಿಸುವರು.’ ಮಂಥರೆಯ ಈ ಮಾತು ಸ್ತ್ರೀಹೃದಯದ ಮರ್ಮಕ್ಕೇ ಪೆಟ್ಟು ಕೊಡುತ್ತದೆ — ರಾಜ್ಯಹಾನಿಯಲ್ಲ, ಸವತಿಯ ಮುಂದೆ ದಾಸಿಯಾಗಬೇಕಾಗುವುದೇ ಭಯಕಾರಕವಾಗಿ ಅವಳಿಂದ ತೋರಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ. ‘ನಮ್ಮೊಡನೆ’ ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಅವಳು ತನ್ನ ಪರಾಭವವನ್ನೂ ಬೆರೆಸುತ್ತಾಳೆ, ಇದರಿಂದ ಅವಳ ಮಾತು ನಿಃಸ್ವಾರ್ಥವಾದುದರಂತೆ ತೋರುತ್ತದೆ. ‘ಶತ್ರುವನ್ನು ಸೋಲಿಸಿದ’ ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಕೌಸಲ್ಯೆಯ ದೃಷ್ಟಿಯಲ್ಲಿ ಕೈಕೇಯಿಯೇ ಶತ್ರು, ಅಭಿಷೇಕವು ಅವಳ ಜಯ, ಕೈಕೇಯಿಯ ಸೋಲು ಎಂದು ಸೂಚಿಸುತ್ತಾಳೆ. ಹೀಗೆ ಇಡೀ ನಗರಕ್ಕೆ ಮಂಗಳಕರವಾದ ವಾರ್ತೆ ಒಬ್ಬ ಸ್ತ್ರೀಯ ಪರಾಭವವಾಗಿ ಪರಿವರ್ತಿತವಾಗುತ್ತದೆ.
ಹೀಗೆ ಹೇಳುತ್ತಿದ್ದ ಆ ಮಂಥರೆಯನ್ನು ಕಂಡು, ಪರಮಪ್ರೀತಳಾಗಿದ್ದ ದೇವಿ ಕೈಕೇಯಿ ರಾಮನ ಗುಣಗಳನ್ನೇ ಪ್ರಶಂಸಿಸಿದಳು — ‘ರಾಮನು ಧರ್ಮಜ್ಞ, ಗುಣವಂತ, ಸಂಯಮಿ, ಕೃತಜ್ಞ, ಸತ್ಯವಂತ ಮತ್ತು ಶುಚಿ; ಅವನು ರಾಜನ ಜ್ಯೇಷ್ಠಪುತ್ರ, ಆದ್ದರಿಂದ ಯೌವರಾಜ್ಯಕ್ಕೆ ಅರ್ಹನೇ. ದೀರ್ಘಾಯುಷಿಯಾದ ಅವನು ಸೋದರರನ್ನೂ ಸೇವಕರನ್ನೂ ತಂದೆಯಂತೆ ಪಾಲಿಸುವನು; ಕುಬ್ಜೆ, ರಾಮಾಭಿಷೇಕದ ವಾರ್ತೆ ಕೇಳಿ ನೀನೇಕೆ ಸಂತಾಪಪಡುತ್ತಿದ್ದೀಯೆ? ನರಶ್ರೇಷ್ಠನಾದ ಭರತನೂ ರಾಮನ ನೂರು ವರ್ಷಗಳ ಅನಂತರ ನಿಶ್ಚಯವಾಗಿ ತಂದೆ–ತಾತಂದಿರ ರಾಜ್ಯವನ್ನು ಪಡೆಯುವನು.’ ಕೈಕೇಯಿಯ ಈ ಪ್ರತಿಕ್ರಿಯೆಯೇ ಈ ಸರ್ಗದ ಕೇಂದ್ರ — ಅವಳು ರಾಮನ ಗುಣಗಳನ್ನೇ ಪ್ರಮಾಣವಾಗಿ ಮುಂದಿಡುತ್ತಾಳೆ, ತನ್ನ ಮಗನ ಅಧಿಕಾರವನ್ನಲ್ಲ; ಗುಣದಿಂದಲೇ ರಾಜ್ಯ, ಕೇವಲ ಜನ್ಮದಿಂದಲ್ಲ ಎಂಬುದು ಅವಳ ದೃಷ್ಟಿ. ಆದ್ದರಿಂದ ಮುಂದೆ ಆಗಲಿರುವ ಬದಲಾವಣೆ ಅವಳ ಸ್ವಭಾವದಿಂದಲ್ಲ, ಹೊರಗಿನಿಂದ ಬಂದ ವಿಷದಿಂದಲೇ ಎಂದು ಕವಿ ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿ ಸ್ಥಾಪಿಸುತ್ತಾನೆ. ‘ತಂದೆಯಂತೆ ಪಾಲಿಸುವನು’ ಎಂಬುದರಿಂದ ಕೈಕೇಯಿ ರಾಮನ ಸೋದರವಾತ್ಸಲ್ಯವನ್ನೇ ಪ್ರಮಾಣೀಕರಿಸುತ್ತಾಳೆ; ಮಂಥರೆ ಶಂಕಿಸುವ ಸೋದರದ್ವೇಷದ ಆಶಂಕೆಯನ್ನೇ ಕೈಕೇಯಿ ತಿರಸ್ಕರಿಸುತ್ತಾಳೆ.
‘ಮಂಥರೆ, ಅಭ್ಯುದಯವು ಒದಗಿರುವಾಗ, ಕಲ್ಯಾಣವು ಈಗ ನಡೆಯುತ್ತಿರುವಾಗ, ಮುಂದೆಯೂ ಕಲ್ಯಾಣವಾಗಲಿರುವಾಗ, ಬೆಂಕಿಯಲ್ಲಿ ಬೇಯುತ್ತಿರುವವಳಂತೆ ನೀನೇಕೆ ಹೀಗೆ ಸಂತಾಪಪಡುತ್ತಿದ್ದೀಯೆ? ನನಗೆ ಭರತನು ಎಷ್ಟು ಮಾನ್ಯನೋ ರಾಘವನೂ ಅಷ್ಟೇ — ಅದಕ್ಕಿಂತಲೂ ಹೆಚ್ಚು — ಮಾನ್ಯನು; ಏಕೆಂದರೆ ಅವನು ಕೌಸಲ್ಯೆಗಿಂತಲೂ ಹೆಚ್ಚಾಗಿ ನನ್ನ ಸೇವೆ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ. ರಾಜ್ಯವು ರಾಮನದಾದರೆ ಅದು ಭರತನದೂ ಹೌದು; ಏಕೆಂದರೆ ರಾಘವನು ತನ್ನನ್ನು ಹೇಗೆ ಭಾವಿಸುತ್ತಾನೋ ಸೋದರರನ್ನೂ ಹಾಗೆಯೇ ಭಾವಿಸುತ್ತಾನೆ.’ ಈ ಮೂರು ವಾಕ್ಯಗಳೇ ಕೈಕೇಯಿಯ ಶುದ್ಧಹೃದಯಕ್ಕೆ ಪ್ರಮಾಣ — ಅವಳು ರಾಮನಲ್ಲಿ ವೈರವಿಲ್ಲದವಳು ಮಾತ್ರವಲ್ಲ, ಅವನಲ್ಲಿ ಮಗನಂತೆ ಸ್ನೇಹವುಳ್ಳವಳು; ‘ಕೌಸಲ್ಯೆಗಿಂತಲೂ ಹೆಚ್ಚಾಗಿ ನನ್ನ ಸೇವೆ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ’ ಎಂಬ ಮಾತಿನಿಂದ ಅವಳು ರಾಮನ ವಿನಯಕ್ಕೆ ತನ್ನ ಅನುಭವದಿಂದಲೇ ಸಾಕ್ಷಿ ನುಡಿಯುತ್ತಾಳೆ. ಈ ಮಾತನ್ನು ನೆನೆದಾಗಲೇ ಮುಂದಿನ ಎರಡು ಸರ್ಗಗಳಲ್ಲಿನ ಕೈಕೇಯಿಯ ಪತನವು ಓದುಗನ ಹೃದಯದಲ್ಲಿ ಹೆಚ್ಚು ಕರುಣಾಜನಕವಾಗುತ್ತದೆ. ‘ಬೆಂಕಿಯಲ್ಲಿ ಬೇಯುತ್ತಿರುವವಳಂತೆ’ ಎಂಬ ಉಪಮೆಯಿಂದ ಕೈಕೇಯಿ ಕುಬ್ಜೆಯ ಒಳಗಿನ ಉರಿಯನ್ನೇ ಗುರುತಿಸುತ್ತಾಳೆ — ಅವಳು ದುಃಖಿತಳಲ್ಲ, ಅಸೂಯೆಯಿಂದ ಉರಿಯುತ್ತಿದ್ದಾಳೆ.
ಕೈಕೇಯಿಯ ಆ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ಮಂಥರೆ ಬಹಳ ದುಃಖಿತಳಾಗಿ, ದೀರ್ಘವಾಗಿ ಬಿಸಿಯುಸಿರು ಬಿಟ್ಟು ಮತ್ತೆ ಹೇಳಿದಳು — ‘ಅನರ್ಥವನ್ನು ಅರ್ಥವೆಂದು ಕಾಣುವ ನೀನು ಮೂರ್ಖತನದಿಂದ ನಿನ್ನನ್ನು ನೀನು ಅರಿಯುತ್ತಿಲ್ಲ; ಶೋಕ ಮತ್ತು ಆಪತ್ತುಗಳಿಂದ ವಿಸ್ತಾರವಾದ ದುಃಖಸಾಗರದಲ್ಲಿ ಮುಳುಗುತ್ತಿದ್ದೀಯೆ. ರಾಘವನು ರಾಜನಾಗುವನು, ಅನಂತರ ರಾಘವನ ಮಗನು; ಹೀಗೆ ಕೈಕೇಯಿ, ಭರತನು ರಾಜವಂಶದಿಂದಲೇ ಹೊರಗುಳಿಯುವನು. ಭಾಮಿನಿ, ರಾಜನ ಎಲ್ಲ ಮಕ್ಕಳೂ ರಾಜ್ಯದಲ್ಲಿ ನೆಲೆಗೊಳ್ಳುವುದಿಲ್ಲ; ಎಲ್ಲರನ್ನೂ ಸ್ಥಾಪಿಸಿದರೆ ಮಹಾ ಅನೀತಿಯೇ ಉಂಟಾದೀತು. ಆದ್ದರಿಂದ ಅನವದ್ಯಾಂಗಿಯಾದ ಕೈಕೇಯಿ, ರಾಜರು ಜ್ಯೇಷ್ಠನಲ್ಲಿಯೇ ರಾಜ್ಯಾಧಿಕಾರವನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸುತ್ತಾರೆ; ಜ್ಯೇಷ್ಠನಿಲ್ಲದಿದ್ದರೆ ಮಾತ್ರ ಇತರ ಗುಣವಂತರಲ್ಲಿ.’ ಮಂಥರೆ ಇಲ್ಲಿ ಮೊದಲ ಬಾರಿಗೆ ದೂರದೃಷ್ಟಿಯನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತಾಳೆ — ಕೇವಲ ರಾಮನಲ್ಲ, ರಾಮನ ಸಂತತಿಯೇ ರಾಜ್ಯವನ್ನು ಪಡೆಯುತ್ತದೆ, ಆದ್ದರಿಂದ ಭರತನ ವಂಶವು ಶಾಶ್ವತವಾಗಿ ವಂಚಿತವಾಗುತ್ತದೆ ಎಂದು. ಈ ಮಾತೇ ಕೈಕೇಯಿಯ ಹೃದಯದಲ್ಲಿ ಮೊದಲ ಸಂಶಯದ ಬೀಜವನ್ನು ಬಿತ್ತುತ್ತದೆ. ‘ಮೂರ್ಖತನದಿಂದ’ ಎಂಬ ಕಠೋರ ಪದವನ್ನು ಬಳಸಿ ಅವಳು ಕೈಕೇಯಿಯ ಸ್ವತಂತ್ರ ವಿವೇಚನೆಯನ್ನೇ ಆಕ್ಷೇಪಿಸುತ್ತಾಳೆ; ದಾಸಿಯೊಬ್ಬಳು ಒಡತಿಯನ್ನು ಮೂರ್ಖಳೆಂದು ಹೇಳಿದರೂ ತಡೆಯಲ್ಪಡುವುದಿಲ್ಲ — ಮನೆಯಲ್ಲಿ ಅವಳ ಪ್ರಭಾವ ಅಷ್ಟಿತ್ತು ಎಂದು ತಿಳಿಯುತ್ತದೆ.
‘ವಾತ್ಸಲ್ಯಮಯಿಯೇ, ನಿನ್ನ ಆ ಮಗನು ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿ ಮುರಿದುಬೀಳುವನು, ಅನಾಥನಂತೆ ಸುಖಗಳಿಂದಲೂ ರಾಜವಂಶದಿಂದಲೂ ಭ್ರಷ್ಟನಾಗುವನು. ಅಂಥ ನಾನು ನಿನಗಾಗಿಯೇ ಬಂದಿದ್ದೇನೆ, ನೀನಾದರೋ ನನ್ನನ್ನು ಅರಿಯುತ್ತಿಲ್ಲ; ಸವತಿಯ ಏಳಿಗೆಯ ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿ ನನಗೆ ಬಹುಮಾನ ಕೊಡಲು ಹೊರಟಿದ್ದೀಯಲ್ಲ! ರಾಮನು ನಿಷ್ಕಂಟಕವಾದ ರಾಜ್ಯವನ್ನು ಪಡೆದು ಭರತನನ್ನು ಬೇರೆ ದೇಶಕ್ಕೋ ಅಥವಾ ಪರಲೋಕಕ್ಕೋ ಕಳುಹಿಸುವುದು ನಿಶ್ಚಿತ. ಬಾಲ್ಯದಲ್ಲಿಯೇ ನೀನು ಭರತನನ್ನು ಸೋದರಮಾವನ ಮನೆಗೆ ಕಳುಹಿಸಿಬಿಟ್ಟೆ; ಸಾಮೀಪ್ಯದಿಂದ ಜಡವಸ್ತುಗಳಲ್ಲಿಯೂ ಸೌಹಾರ್ದ ಹುಟ್ಟುತ್ತದೆ.’ ಈ ಕೊನೆಯ ಮಾತೇ ಮಂಥರೆಯ ತರ್ಕದ ಮೂಲ — ಭರತನು ಇಲ್ಲಿದ್ದಿದ್ದರೆ ತಂದೆಯ ಸ್ನೇಹ ಅವನ ಮೇಲೂ ಸಮನಾಗಿ ಇರುತ್ತಿತ್ತು; ದೂರವಿರುವುದೇ ಅವನ ಹಾನಿಗೆ ಕಾರಣ ಎಂದು. ‘ಬಹುಮಾನ ಕೊಡಲು ಹೊರಟಿದ್ದೀಯಲ್ಲ’ ಎಂಬ ವ್ಯಂಗ್ಯದ ಮಾತನ್ನೂ ಗಮನಿಸಬೇಕು — ಶೋಕದ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಬಹುಮಾನ ಕೊಡಬಾರದು ಎಂದು ಅವಳು ಕೈಕೇಯಿಯನ್ನು ಮತ್ತೆ ನಾಚಿಸುತ್ತಾಳೆ. ‘ಬೇರೆ ದೇಶಕ್ಕೋ ಪರಲೋಕಕ್ಕೋ’ ಎಂಬ ಎರಡು ಪದಗಳಿಂದ ಅವಳು ಗಡಿಪಾರು ಮತ್ತು ಮರಣ ಎರಡನ್ನೂ ಆಶಂಕಿಸುತ್ತಾಳೆ; ಕೊನೆಯ ಪದವೇ ಹೆಚ್ಚು ಭಯಜನಕ.
‘ಭರತನ ಮೇಲಿನ ಒಲವಿನಿಂದ ಶತ್ರುಘ್ನನೂ ಅವನೊಡನೆಯೇ ಹೋಗಿದ್ದಾನೆ; ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ರಾಮನನ್ನು ಸೇರಿರುವಂತೆ ಇವನು ಭರತನನ್ನು ಸೇರಿದ್ದಾನೆ. ಹೀಗೆ ಕೇಳಿಬರುತ್ತದೆ — ಕಾಡಿನಲ್ಲಿ ಜೀವಿಸುವವರು ಒಂದು ಮರವನ್ನು ಕಡಿಯಬೇಕಾಗಿತ್ತು; ಆದರೆ ಸುತ್ತಲೂ ಹತ್ತಿರದಲ್ಲಿದ್ದ ಇಷೀಕೆ (ಜೊಂಡುಹುಲ್ಲಿನ ದಂಟು)ಗಳಿಂದ ಆವೃತವಾಗಿದ್ದರಿಂದ ಅದು ಮಹಾಭಯದಿಂದ ಪಾರಾಯಿತು. ಸೌಮಿತ್ರಿ ರಾಮನನ್ನು ರಕ್ಷಿಸುತ್ತಾನೆ, ರಾಘವನು ಲಕ್ಷ್ಮಣನನ್ನು; ಅವರಿಬ್ಬರ ಸೋದರಪ್ರೇಮ ಅಶ್ವಿನೀದೇವತೆಗಳಂತೆ ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ಪ್ರಸಿದ್ಧ. ಆದ್ದರಿಂದ ರಾಮನು ಲಕ್ಷ್ಮಣನಿಗೆ ಸ್ವಲ್ಪವೂ ಕೇಡು ಮಾಡುವುದಿಲ್ಲ; ಭರತನಿಗಾದರೋ ರಾಮನು ಕೇಡು ಮಾಡುವನು ಎಂಬುದರಲ್ಲಿ ಸಂಶಯವಿಲ್ಲ. ಆದ್ದರಿಂದ ರಾಜಭವನದಿಂದಲೇ ರಾಘವನು ಕಾಡಿಗೆ ಹೋಗಲಿ — ಇದು ನನಗೆ ಇಷ್ಟ, ನಿನಗೂ ಬಹಳ ಹಿತ.’ ಇಲ್ಲಿ ಮೊದಲ ಬಾರಿಗೆ ‘ವನವಾಸ’ದ ಮಾತು ಉಚ್ಚರಿಸಲ್ಪಡುತ್ತದೆ; ಇದೇ ಇಡೀ ಅಯೋಧ್ಯಾಕಾಂಡದ ಕಥಾಬೀಜ. ಮರದ ದೃಷ್ಟಾಂತದಿಂದ ಅವಳು ಮತ್ತೆ ಸಾಮೀಪ್ಯದ ಮಹಿಮೆಯನ್ನೇ ಸ್ಥಾಪಿಸುತ್ತಾಳೆ — ಹತ್ತಿರದಲ್ಲಿರುವವನೇ ರಕ್ಷಿಸಲ್ಪಡುತ್ತಾನೆ ಎಂದು. ‘ಇದು ನನಗೆ ಇಷ್ಟ’ ಎಂಬ ಮಾತಿನಿಂದ ದಾಸಿ ತನ್ನ ಮತವನ್ನೇ ಪಟ್ಟದರಸಿಯ ಮುಂದೆ ಸ್ಥಾಪಿಸುತ್ತಾಳೆ; ಮೊದಲು ಭಯವನ್ನು ತೋರಿಸಿದ್ದಳು, ಈಗ ಉಪಾಯವನ್ನೇ ನಿರ್ದೇಶಿಸುತ್ತಾಳೆ — ಇದೇ ಅವಳ ವಾಕ್ಯರಚನೆಯ ಪರಿಣತಿ.
‘ಭರತನು ಧರ್ಮದಿಂದ ತಂದೆಯ ರಾಜ್ಯವನ್ನು ಪಡೆದರೆ, ಹೀಗೆ ನಿನ್ನ ಬಂಧುಪಕ್ಷಕ್ಕೂ ಶ್ರೇಯಸ್ಸಾಗುವುದು. ಸುಖಕ್ಕೆ ಒಗ್ಗಿದ ನಿನ್ನ ಆ ಮಗು ರಾಮನಿಗೆ ಸಹಜಶತ್ರು; ಸಮೃದ್ಧಾರ್ಥನಾದ ರಾಮನ ವಶದಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲವನ್ನೂ ಕಳೆದುಕೊಂಡ ಅವನು ಹೇಗೆ ಬದುಕುವನು? ಕಾಡಿನಲ್ಲಿ ಸಿಂಹದಿಂದ ಅಟ್ಟಿಸಿಕೊಂಡುಹೋಗಲ್ಪಟ್ಟ ಆನೆಗಳ ಹಿಂಡಿನ ನಾಯಕನಂತೆ ರಾಮನಿಂದ ಮುಚ್ಚಿಹಾಕಲ್ಪಡುತ್ತಿರುವ ಭರತನನ್ನು ರಕ್ಷಿಸಲು ನೀನು ಯೋಗ್ಯಳು. ಹಿಂದೆ ಸೌಭಾಗ್ಯದ ದರ್ಪದಿಂದ ನೀನು ತಿರಸ್ಕರಿಸಿದ್ದ ರಾಮನ ತಾಯಿ, ನಿನ್ನ ಸವತಿ — ಅವಳು ಆ ವೈರಕ್ಕೆ ಹೇಗೆ ಪ್ರತೀಕಾರ ಮಾಡದಿರುವಳು?’ ಸಿಂಹ–ಆನೆಯ ಉಪಮೆಯಿಂದ ಮಂಥರೆ ಭರತನನ್ನು ನಿರ್ದೋಷಿಯಾಗಿ ಪೀಡಿತನಾಗಿಯೂ ರಾಮನನ್ನು ಹಿಂಸ್ರನಾಗಿಯೂ ತೋರಿಸುತ್ತಾಳೆ — ವಾಸ್ತವವಾಗಿ ಈ ಉಪಮೆಯೇ ಮಿಥ್ಯೆ. ಕೊನೆಯ ವಾಕ್ಯವಾದರೋ ಸ್ತ್ರೀಸ್ವಭಾವದ ಮರ್ಮವನ್ನು ಮುಟ್ಟುತ್ತದೆ — ಹಿಂದಿನ ಅಪಮಾನದ ನೆನಪೇ ಕೌಸಲ್ಯೆಯ ಪ್ರತೀಕಾರದ ಶಂಕೆಯನ್ನು ಹುಟ್ಟಿಸುತ್ತದೆ; ಭೂತಕಾಲದ ದೋಷ ಭವಿಷ್ಯತ್ತಿನ ಭಯವನ್ನು ಹುಟ್ಟಿಸುತ್ತದೆ ಎಂಬುದೇ ಕುಬ್ಜೆಯ ಕೌಶಲ. ‘ಬಂಧುಪಕ್ಷದ ಶ್ರೇಯಸ್ಸು’ ಎಂಬ ಮಾತಿನಿಂದ ಅವಳು ಕೈಕೇಯಿಯ ತವರುಕುಲವನ್ನೂ ಆಮಿಷವಾಗಿ ಒಡ್ಡುತ್ತಾಳೆ; ಒಬ್ಬ ಸ್ತ್ರೀಯ ನಿರ್ಣಯದ ಮೇಲೆ ಇಡೀ ಕುಲದ ಹಿತವನ್ನು ಆರೋಪಿಸಿ ಅವಳ ಹೊಣೆಯ ಭಾರವನ್ನು ಹೆಚ್ಚಿಸುತ್ತಾಳೆ.
‘ಭಾಮಿನಿ, ಹೇರಳವಾದ ಸಮುದ್ರಗಳಿಂದಲೂ ಪರ್ವತಗಳಿಂದಲೂ ಕೂಡಿದ ಭೂಮಿಯನ್ನು ರಾಮನು ಪಡೆದಾಗ, ನೀನು ಭರತನೊಡನೆ ದೀನಳಾಗಿ ಅಶುಭವಾದ ಪರಾಭವವನ್ನು ಹೊಂದುವೆ. ರಾಮನು ಭೂಮಿಯನ್ನು ಪಡೆದಾಗ ಭರತನು ನಿಶ್ಚಯವಾಗಿ ನಾಶವಾಗುವನು; ಆದ್ದರಿಂದ ನಿನ್ನ ಮಗನಿಗೆ ರಾಜ್ಯ, ಈ ಇನ್ನೊಬ್ಬನಿಗೆ ಗಡಿಪಾರಿನ ಕಾರಣ — ಇದನ್ನೇ ಚಿಂತಿಸು.’ ಈ ಎರಡು ಶ್ಲೋಕಗಳು ವಂಶಸ್ಥವೃತ್ತದಲ್ಲಿ ರಚಿತವಾಗಿವೆ; ವೃತ್ತದ ಬದಲಾವಣೆಯಿಂದಲೇ ಕವಿ ಸರ್ಗದ ಸಮಾಪ್ತಿಯನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತಾನೆ, ಮಾತಿನ ಗಾಂಭೀರ್ಯವನ್ನೂ ಹೆಚ್ಚಿಸುತ್ತಾನೆ. ಇಲ್ಲಿ ಮಂಥರೆ ಮೊದಲ ಬಾರಿಗೆ ಎರಡನ್ನು ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿಯೇ ಕೇಳಿಸುತ್ತಾಳೆ — ಭರತನಿಗೆ ರಾಜ್ಯ, ರಾಮನಿಗೆ ಗಡಿಪಾರು; ಇದೇ ಮುಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಎರಡು ವರಗಳ ರೂಪದಲ್ಲಿ ಪರಿಣಮಿಸುತ್ತದೆ. ಸರ್ಗದ ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಕೈಕೇಯಿಯ ಉತ್ತರ ಕೇಳಿಬರುವುದಿಲ್ಲ — ಆ ಮೌನವೇ ಮುಂಬರುವ ಬದಲಾವಣೆಯ ಸೂಚಕ. ‘ರಾಮನು ಅರಾಮನಾಗುವನು’ ಎಂಬ ಮಾತು ಮುಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಮಂಥರೆಯ ಬಾಯಿಂದಲೇ ಕೇಳಿಬರುತ್ತದೆ; ಇಲ್ಲಿ ಕೇವಲ ಬೀಜವನ್ನು ಬಿತ್ತಲಾಗಿದೆ.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्येऽयोध्याकाण्डेऽष्टमः सर्गः॥ ८॥