ಸರ್ಗ
ಮಂಥರೆಯು ಕೈಕೇಯಿಯನ್ನು ಪ್ರಚೋದಿಸುವುದು
ಮಂಥರೆಯು ಪ್ರಾಸಾದದಿಂದ ಉತ್ಸವಮಯವಾದ ಅಯೋಧ್ಯೆಯನ್ನು ಕಾಣುವುದು, ದಾದಿಯಿಂದ ರಾಮಾಭಿಷೇಕದ ವಾರ್ತೆಯನ್ನು ಕೇಳುವುದು, ಭೇದವಚನಗಳಿಂದ ಕೈಕೇಯಿಯನ್ನು ಪ್ರಚೋದಿಸುವುದು, ಕೈಕೇಯಿಯಾದರೋ ಹರ್ಷದಿಂದ ಆಭರಣವನ್ನಿತ್ತು ವರವನ್ನು ನೀಡಲು ಮುಂದಾಗುವುದು
ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ರಾಮಾಭಿಷೇಕದ ಘೋಷಣೆಯಿಂದ ಇಡೀ ಅಯೋಧ್ಯೆ ಉತ್ಸವಮಯವಾಯಿತು; ಪೌರರು ರಾತ್ರಿಯಲ್ಲಿಯೂ ಅದೇ ಅಭಿಷೇಕದ ಮಾತನ್ನಾಡುತ್ತಿದ್ದರು. ಈ ಸರ್ಗವು ಅದೇ ಉತ್ಸವದ ವಿಪರೀತ ಫಲವನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ — ಏಕೆಂದರೆ ಒಬ್ಬ ದಾಸಿಯ ಹೃದಯದಲ್ಲಿ ಅದೇ ಹರ್ಷವು ಅಸೂಯೆಯನ್ನು ಹುಟ್ಟಿಸುತ್ತದೆ. ಕೈಕೇಯಿಗೆ ತವರಿನಿಂದ ಬಂದ ಒಬ್ಬ ದಾಸಿ ಇದ್ದಳು; ಅವಳು ಕೈಕೇಯಿಯ ತಂದೆಯ ಮನೆಯಿಂದಲೇ ಬಂದವಳು, ಅವಳೊಡನೆಯೇ ಸದಾ ವಾಸಿಸುತ್ತಿದ್ದವಳು, ಮಂಥರೆ ಎಂಬ ಹೆಸರಿನಿಂದ ಪ್ರಸಿದ್ಧಳು; ಕವಿ ಅವಳನ್ನು ‘ಕುಬ್ಜೆ’ (ಗೂನಿ) ಎಂದೂ ಮತ್ತೆ ಮತ್ತೆ ಕರೆಯುತ್ತಾನೆ. ಅವಳು ಆಕಸ್ಮಿಕವಾಗಿ ಚಂದ್ರನಂತೆ ಹೊಳೆಯುವ ಪ್ರಾಸಾದವನ್ನೇರಿದಳು. ಆ ಪ್ರಾಸಾದದಿಂದ ಅವಳು ಇಡೀ ಅಯೋಧ್ಯೆಯನ್ನು ನೋಡಿದಳು — ನೀರು ಚಿಮುಕಿಸಿದ ರಾಜಮಾರ್ಗಗಳು, ಎಲ್ಲೆಡೆ ಹರಡಿದ ತಾವರೆಗಳು ಮತ್ತು ನೈದಿಲೆಗಳು. ಶ್ರೇಷ್ಠವಾದ ಪತಾಕೆಗಳಿಂದಲೂ ಧ್ವಜಗಳಿಂದಲೂ ಅಲಂಕೃತವಾದ ಆ ನಗರಿ ಚಂದನ ಬೆರೆಸಿದ ನೀರಿನಿಂದ ಸಿಂಚಿತವಾಗಿತ್ತು, ತಲೆಸ್ನಾನ ಮಾಡಿದ ಶುಚಿಯಾದ ಜನರಿಂದ ತುಂಬಿತ್ತು. ಕೈಗಳಲ್ಲಿ ಹೂಮಾಲೆಗಳನ್ನೂ ಮೋದಕಗಳನ್ನೂ ಹಿಡಿದ ಬ್ರಾಹ್ಮಣಶ್ರೇಷ್ಠರು ಅದನ್ನು ಘೋಷದಿಂದ ತುಂಬಿದ್ದರು; ದೇವಾಲಯಗಳ ದ್ವಾರಗಳಿಗೆ ಸುಣ್ಣ ಬಳಿದು ಬಿಳುಪಾಗಿಸಲಾಗಿತ್ತು; ಎಲ್ಲ ವಾದ್ಯಗಳೂ ಮನೋಹರವಾಗಿ ಮೊಳಗುತ್ತಿದ್ದವು. ಸಂತುಷ್ಟರಾದ ಜನರಿಂದ ತುಂಬಿದ, ವೇದಘೋಷದಿಂದ ನಿನಾದಿತವಾದ, ಹರ್ಷಿತವಾದ ಶ್ರೇಷ್ಠ ಆನೆಗಳಿಂದಲೂ ಕುದುರೆಗಳಿಂದಲೂ ಕೂಡಿದ, ಅಂಬಾ ಎಂದು ಕೂಗುತ್ತಿದ್ದ ಹಸುಗಳಿಂದಲೂ ಎತ್ತುಗಳಿಂದಲೂ ಶೋಭಿಸುತ್ತಿದ್ದ ಆ ನಗರಿ ಕಾಣುತ್ತಿತ್ತು. ಹರ್ಷಿತರೂ ಪ್ರಮುದಿತರೂ ಆದ ಪೌರರು ಏರಿಸಿದ ಧ್ವಜಮಾಲೆಗಳು ಎಲ್ಲೆಡೆ ವಿರಾಜಿಸುತ್ತಿದ್ದವು. ಇಂಥ ಅಯೋಧ್ಯೆಯನ್ನು ಕಂಡು ಮಂಥರೆ ಪರಮ ವಿಸ್ಮಯಕ್ಕೆ ಒಳಗಾದಳು. ಕವಿ ಇಲ್ಲಿ ನಗರವನ್ನು ವಿಸ್ತಾರವಾಗಿ ವರ್ಣಿಸುವ ಮೂಲಕ ಕೇವಲ ಶೋಭೆಯನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಿಲ್ಲ, ಮುಂದೆ ಬರಲಿರುವ ವಿಪರ್ಯಯದ ಹಿನ್ನೆಲೆಯನ್ನು ರಚಿಸುತ್ತಿದ್ದಾನೆ; ಈ ಶೋಭೆ ಎಷ್ಟಿದೆಯೋ ಮುಂದೆ ಶೋಕವೂ ಅಷ್ಟೇ ಇರುವುದು ಎಂಬುದು ಧ್ವನಿತವಾಗುತ್ತದೆ.
ಅಲ್ಲಿ ಸಮೀಪದಲ್ಲೇ ನಿಂತಿದ್ದ ರಾಮನ ದಾದಿಯನ್ನು ಮಂಥರೆ ಕಂಡಳು. ಅವಳ ಕಣ್ಣುಗಳು ಹರ್ಷದಿಂದ ಅರಳಿದ್ದವು, ಅವಳ ದೇಹದ ಮೇಲೆ ಬಿಳಿಯ ರೇಷ್ಮೆಯ ವಸ್ತ್ರ ಶೋಭಿಸುತ್ತಿತ್ತು. ಅವಳನ್ನು ಕಂಡು ಮಂಥರೆ ಕೇಳಿದಳು — ‘ಉತ್ತಮವಾದ ಹರ್ಷದಿಂದ ಕೂಡಿ, ತನ್ನ ಸ್ವಾರ್ಥದಲ್ಲಿ ತತ್ಪರಳಾದ ರಾಮನ ತಾಯಿ ಜನರಿಗೆ ಏಕೆ ಹಣವನ್ನು ಹಂಚುತ್ತಿದ್ದಾಳೆ? ಈ ಜನರ ಈ ಅತಿಯಾದ ಹರ್ಷಕ್ಕೆ ಕಾರಣವೇನು? ಅದನ್ನು ನನಗೆ ಹೇಳು. ಸಂತುಷ್ಟನಾದ ಮಹೀಪತಿಯು ಏನನ್ನು ಮಾಡಿಸಲಿದ್ದಾನೆ?’ ಇಲ್ಲಿ ಮಂಥರೆಯ ಮೂರು ಪ್ರಶ್ನೆಗಳನ್ನು ಗಮನಿಸಬೇಕು — ದಾನ, ಜನರ ಹರ್ಷ, ರಾಜನ ಸಂಕಲ್ಪ ಎಂಬ ಮೂರನ್ನೇ ಅವಳು ಕೇಳುತ್ತಾಳೆ; ಕುಬ್ಜೆಯ ಬುದ್ಧಿ ಮೊದಲೇ ಏನನ್ನೋ ಶಂಕಿಸುತ್ತಿದೆ ಎಂದು ಸೂಚಿತವಾಗುತ್ತದೆ. ಹರ್ಷದಿಂದ ಸಿಡಿದುಹೋಗುವವಳಂತಿದ್ದ ದಾದಿಯು ಪರಮ ಸಂತೋಷದಿಂದ ರಾಘವನಿಗೆ ಒದಗಿಬಂದಿದ್ದ ಮಹತ್ತಾದ ಶ್ರೀಯನ್ನು ಕುಬ್ಜೆಗೆ ಹೇಳಿದಳು — ‘ನಾಳೆ ಪುಷ್ಯನಕ್ಷತ್ರದ ಯೋಗದಲ್ಲಿ ದಶರಥ ಮಹಾರಾಜನು ಕ್ರೋಧವನ್ನು ಗೆದ್ದ, ಪಾಪರಹಿತನಾದ ರಾಘವ ರಾಮನನ್ನು ಯೌವರಾಜ್ಯದಲ್ಲಿ ಅಭಿಷೇಕಿಸುವನು.’ ಇಲ್ಲಿ ಗಮನಿಸಬೇಕು — ಇಡೀ ನಗರದ ಹರ್ಷಕ್ಕೆ ಕಾರಣವಾದ ಅದೇ ವಾರ್ತೆ ಒಬ್ಬ ಕುಬ್ಜೆಯ ಹೃದಯದಲ್ಲಿ ವಿಷದಂತೆ ಪರಿಣಮಿಸುತ್ತದೆ; ಸುಖದುಃಖಗಳ ಮೂಲ ಹೊರಗಿನ ವಸ್ತುವಲ್ಲ, ಅಂತಃಕರಣದ ಪ್ರವೃತ್ತಿ ಎಂದು ಕವಿ ತೋರಿಸುತ್ತಾನೆ. ದಾದಿಯಾದರೋ ನಿಷ್ಕಪಟಿ, ಏನನ್ನೂ ಶಂಕಿಸದೆ ಎಲ್ಲವನ್ನೂ ಇದ್ದಂತೆ ಹೇಳುತ್ತಾಳೆ — ಅವಳ ಸರಳತೆಯೇ ಅನರ್ಥಕ್ಕೆ ನಿಮಿತ್ತವಾಗುತ್ತದೆ.
ದಾದಿಯ ಆ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿದೊಡನೆಯೇ ಕುಬ್ಜೆಗೆ ಅಸಹನೆ ಉಕ್ಕಿತು; ಕೈಲಾಸಶಿಖರದಂತಿದ್ದ ಗಗನಚುಂಬಿಯಾದ ಆ ಪ್ರಾಸಾದದಿಂದ ಅವಳು ಕೆಳಗಿಳಿದಳು. ಕ್ರೋಧದಿಂದ ಉರಿಯುತ್ತಿದ್ದ, ಪಾಪವನ್ನೇ ಕಾಣುವ ಆ ಮಂಥರೆ ಮಲಗಿದ್ದ ಕೈಕೇಯಿಯ ಬಳಿಗೆ ಹೋಗಿ ಈ ಮಾತನ್ನಾಡಿದಳು — ‘ಏಳು ಮೂಢಳೇ, ಏಕೆ ಮಲಗಿದ್ದೀಯೆ? ಭಯವು ನಿನ್ನನ್ನು ಆವರಿಸುತ್ತಿದೆ. ಪಾಪಗಳ ಪ್ರವಾಹದಲ್ಲಿ ಮುಳುಗಿದ್ದರೂ ನಿನ್ನ ಸ್ಥಿತಿ ನಿನಗೆ ತಿಳಿಯುತ್ತಿಲ್ಲ. ಅನಿಷ್ಟಳೇ, ಸುಭಗೆಯಂತೆ ಕಾಣುವವಳೇ, ನೀನು ನಿನ್ನ ಸೌಭಾಗ್ಯದ ಬಗ್ಗೆ ಜಂಬಪಡುತ್ತೀಯೆ; ಆದರೆ ಬೇಸಿಗೆಯಲ್ಲಿ ನದಿಯ ಪ್ರವಾಹದಂತೆ ನಿನ್ನ ಸೌಭಾಗ್ಯವು ಚಂಚಲವಾದುದು.’ ಇದು ಮಂಥರೆಯ ಮೊದಲ ಆಘಾತದ ಮಾತು; ಅವಳು ತಕ್ಷಣ ವಾರ್ತೆಯನ್ನು ಹೇಳುವುದಿಲ್ಲ, ಮೊದಲು ಭಯವನ್ನೇ ಹುಟ್ಟಿಸುತ್ತಾಳೆ — ಇದೇ ಭೇದವಾಕ್ಯದ ರೀತಿ. ‘ಅನಿಷ್ಟಳೇ, ಸುಭಗೆಯಂತೆ ಕಾಣುವವಳೇ’ ಎಂಬ ಎರಡು ಸಂಬೋಧನೆಗಳೂ ಮನನೀಯ — ಹೊರಗೆ ಸುಭಗೆಯಂತೆ ಕಾಣುತ್ತೀಯೆ, ನಿಜವಾಗಿ ಅನಿಷ್ಟಳು ಎಂದು ಅವಳು ಕೈಕೇಯಿಯನ್ನೇ ನಿಂದಿಸುತ್ತಾಳೆ, ಇದರಿಂದ ಕೈಕೇಯಿ ತನ್ನ ಸ್ಥಿತಿಯನ್ನು ತಾನೇ ಶಂಕಿಸುವಂತಾಗುತ್ತದೆ.
ಪಾಪವನ್ನೇ ಕಾಣುವ, ಕೋಪಗೊಂಡ ಕುಬ್ಜೆಯ ಇಂಥ ಕಠೋರ ಮಾತುಗಳನ್ನು ಕೇಳಿ ಕೈಕೇಯಿ ಪರಮ ವಿಷಾದಕ್ಕೆ ಒಳಗಾದಳು. ಅವಳಾದರೋ ಕುಬ್ಜೆಗೆ ಹೇಳಿದಳು — ‘ಮಂಥರೆ, ಎಲ್ಲ ಕ್ಷೇಮವಷ್ಟೆ? ನಿನ್ನ ಮುಖ ಬಾಡಿದೆ, ನೀನು ಬಹಳ ದುಃಖಿತಳಾಗಿರುವಂತೆ ಕಾಣುತ್ತಿದೆ.’ ಇಲ್ಲಿ ಕೈಕೇಯಿಯ ಸ್ವಭಾವ ಪ್ರಕಟವಾಗುತ್ತದೆ — ಅವಳು ತನ್ನ ಬಗ್ಗೆ ಚಿಂತಿಸುವುದಿಲ್ಲ, ದಾಸಿಯ ಮುಖವನ್ನು ಕಂಡು ಅವಳ ದುಃಖವನ್ನೇ ವಿಚಾರಿಸುತ್ತಾಳೆ; ಇಷ್ಟು ಸರಳತೆಯೇ ಅವಳ ಪತನಕ್ಕೆ ಬಾಗಿಲಾಗಲಿದೆ. ಕೈಕೇಯಿಯ ಆ ಮಧುರಾಕ್ಷರಗಳ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ, ಮಾತಿನಲ್ಲಿ ಚತುರಳಾದ ಮಂಥರೆ ಕ್ರೋಧದಿಂದ ಕೂಡಿ ಮಾತನಾಡಿದಳು. ತಾನು ಅವಳ ಹಿತೈಷಿಣಿ ಎಂಬಂತೆ ತೋರಿಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾ ಆ ಕುಬ್ಜೆ ಇನ್ನೂ ಹೆಚ್ಚು ವಿಷಣ್ಣಳಾಗಿ, ಕೈಕೇಯಿಯನ್ನು ವಿಷಾದಗೊಳಿಸುತ್ತಾ ರಾಘವನಿಂದ ಅವಳನ್ನು ಒಡೆಯುತ್ತಾ ಹೇಳಿದಳು. ಇಲ್ಲಿ ಕವಿ ‘ಹಿತೈಷಿಣಿ’ ಎಂಬ ಪದವನ್ನು ವ್ಯಂಗ್ಯವಾಗಿ ಬಳಸುತ್ತಾನೆ — ಹೊರಗೆ ಹಿತದ ವೇಷ, ಒಳಗೆ ಭೇದಬುದ್ಧಿ; ‘ವಿಷಾದಯಂತೀ’, ‘ಭೇದಯಂತೀ’ ಎಂಬ ಪ್ರೇರಣಾರ್ಥಕ (ಣಿಜಂತ) ಪದಗಳೆರಡರಿಂದ ಅವಳು ಪ್ರಯತ್ನಪೂರ್ವಕವಾಗಿ ಅನರ್ಥವನ್ನು ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದಾಳೆ ಎಂಬುದು ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ.
‘ದೇವಿ, ನಿನಗೆ ಅಕ್ಷಯವಾದ ಮಹಾವಿನಾಶವು ಆರಂಭವಾಗಿದೆ — ದಶರಥ ಮಹಾರಾಜನು ರಾಮನನ್ನು ಯೌವರಾಜ್ಯದಲ್ಲಿ ಅಭಿಷೇಕಿಸಲಿದ್ದಾನೆ. ದುಃಖಶೋಕಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದ ನಾನು ಅಗಾಧವಾದ ಭಯದಲ್ಲಿ ಮುಳುಗಿದ್ದೇನೆ, ಬೆಂಕಿಯಲ್ಲಿ ಬೇಯುತ್ತಿರುವವಳಂತಿದ್ದೇನೆ; ನಿನ್ನ ಹಿತಕ್ಕಾಗಿಯೇ ಇಲ್ಲಿಗೆ ಬಂದಿದ್ದೇನೆ. ಕೈಕೇಯಿ, ನಿನ್ನ ದುಃಖದಿಂದ ನನಗೂ ಮಹಾದುಃಖವಾಗುತ್ತದೆ; ನಿನ್ನ ಏಳಿಗೆಯಲ್ಲೇ ನನ್ನ ಏಳಿಗೆ — ಇದರಲ್ಲಿ ಸಂಶಯವಿಲ್ಲ. ನೀನು ರಾಜಕುಲದಲ್ಲಿ ಜನಿಸಿದವಳು, ಮಹೀಪತಿಯ ಪಟ್ಟದರಸಿ; ಆದರೂ ರಾಜಧರ್ಮಗಳ ಉಗ್ರತೆಯನ್ನು ನೀನು ಹೇಗೆ ಅರಿಯದಾದೆ?’ ಮಂಥರೆ ಮೊದಲು ‘ನಿನ್ನ ಏಳಿಗೆಯಲ್ಲೇ ನನ್ನ ಏಳಿಗೆ’ ಎಂದು ತನ್ನ ಆಪ್ತತೆಯನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸುತ್ತಾಳೆ; ಅನಂತರವೇ ರಾಜನೀತಿಯ ನಿಷ್ಠುರತೆಯನ್ನು ನೆನಪಿಸುತ್ತಾಳೆ. ಇದೇ ಕುಟಿಲವಾಕ್ಯದ ಕ್ರಮ — ಮೊದಲು ವಿಶ್ವಾಸವನ್ನು ಹುಟ್ಟಿಸಿ ಅನಂತರ ವಿಷವನ್ನು ಬಿತ್ತುವುದು. ‘ಅಕ್ಷಯ’ ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಈ ಅನರ್ಥವನ್ನು ಯಾವ ಪ್ರತೀಕಾರವೂ ಶಮನಗೊಳಿಸದು ಎಂದು ಅವಳು ಹೇಳುತ್ತಾಳೆ; ‘ರಾಜಧರ್ಮಗಳ ಉಗ್ರತೆ’ ಎಂಬುದರಿಂದ ರಾಜಕುಲದಲ್ಲಿ ಸ್ನೇಹ ಪ್ರಮಾಣವಲ್ಲ, ರಾಜ್ಯಲೋಭವೇ ಎಲ್ಲವನ್ನೂ ನಿರ್ಧರಿಸುತ್ತದೆ ಎಂದು ಸೂಚಿಸುತ್ತಾಳೆ.
‘ನಿನ್ನ ಪತಿ ಧರ್ಮವನ್ನೇ ಮಾತನಾಡುತ್ತಾನೆ, ಆದರೆ ಶಠ; ನಯವಾಗಿಯೇ ಮಾತನಾಡುತ್ತಾನೆ, ಆದರೆ ದಾರುಣ. ನೀನಾದರೋ ಅವನನ್ನು ಶುದ್ಧಭಾವದಿಂದ ತಿಳಿದಿದ್ದೀಯೆ; ಅದರಿಂದಲೇ ಹೀಗೆ ಮೋಸಹೋಗಿದ್ದೀಯೆ. ಅವನು ನಿನ್ನ ಬಳಿ ಬಂದಾಗ ನಿನಗೆ ವ್ಯರ್ಥವಾದ ಸಾಂತ್ವನದ ಮಾತುಗಳನ್ನಾಡುತ್ತಾನೆ; ಇಂದಾದರೋ ನಿನ್ನ ಪತಿ ಕೌಸಲ್ಯೆಯನ್ನೇ ಐಶ್ವರ್ಯದೊಡನೆ ಜೋಡಿಸಲಿದ್ದಾನೆ. ಆ ದುಷ್ಟಾತ್ಮನು ಭರತನನ್ನು ನಿನ್ನ ಬಂಧುಗಳ ಬಳಿಗೆ ದೂರ ಕಳುಹಿಸಿ, ನಾಳೆ ಮುಂಜಾನೆ ಮುಳ್ಳುಗಳನ್ನು ಕಿತ್ತುಹಾಕಿದ ರಾಜ್ಯದಲ್ಲಿ ರಾಮನನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸುವನು. ಅವನು ಪತಿ ಎಂಬ ಹೆಸರಿಗೆ ಮಾತ್ರ, ನಿಜವಾಗಿ ಶತ್ರುವೇ; ಹಿತವನ್ನು ಬಯಸುವ ತಾಯಿಯಂತೆ ನಟಿಸುವ ಅವನನ್ನು, ಬಾಲೆಯೇ, ನೀನು ವಿಷಸರ್ಪವನ್ನು ಮಡಿಲಲ್ಲಿಟ್ಟುಕೊಂಡಂತೆ ಹಿಡಿದಿಟ್ಟುಕೊಂಡಿದ್ದೀಯೆ.’ ಇಲ್ಲಿ ‘ಪತಿಪ್ರವಾದೇನ’ (ಪತಿ ಎಂಬ ಹೆಸರಿಗೆ ಮಾತ್ರ) ಎಂಬ ಪದವು ಮಂಥರೆಯ ಕೌಶಲವನ್ನು ಪ್ರಕಟಪಡಿಸುತ್ತದೆ — ಸಂಬಂಧದ ಹೆಸರೇ ಮಿಥ್ಯೆ ಎಂದು ಅವಳು ಹೇಳುತ್ತಾಳೆ, ಇದರಿಂದ ವಿಶ್ವಾಸದ ಬೇರೇ ಕಡಿಯಲ್ಪಡುತ್ತದೆ. ‘ಭರತನನ್ನು ನಿನ್ನ ಬಂಧುಗಳ ಬಳಿಗೆ ದೂರ ಕಳುಹಿಸಿ’ ಎಂಬಲ್ಲಿ ಅವಳು ವಾಸ್ತವಾಂಶವನ್ನೇ ಮುಂದಿಡುತ್ತಾಳೆ, ಆದರೆ ಅದರ ಕಾರಣವನ್ನು ವಿಪರೀತವಾಗಿ ಕಲ್ಪಿಸುತ್ತಾಳೆ; ಸತ್ಯಾಂಶದೊಡನೆ ಬೆರೆತ ಅಸತ್ಯವೇ ಅತ್ಯಂತ ವಿಶ್ವಸನೀಯವಾಗುತ್ತದೆ.
‘ಉಪೇಕ್ಷಿಸಲ್ಪಟ್ಟ ಶತ್ರುವಾಗಲೀ ಸರ್ಪವಾಗಲೀ ಹೇಗೆ ಅನರ್ಥವನ್ನು ಮಾಡುತ್ತದೆಯೋ ಹಾಗೆಯೇ ಇಂದು ದಶರಥ ಮಹಾರಾಜನು ನಿನ್ನನ್ನೂ ನಿನ್ನ ಮಗನನ್ನೂ ಮಾಡಿದ್ದಾನೆ. ಬಾಲೆಯೇ, ಸದಾ ಸುಖಕ್ಕೆ ಒಗ್ಗಿದ ನೀನು ಆ ಪಾಪಿಯ ಸುಳ್ಳು ಸಾಂತ್ವನದಿಂದ ವಂಚಿತಳಾಗಿದ್ದೀಯೆ; ರಾಮನನ್ನು ರಾಜ್ಯದಲ್ಲಿ ಸ್ಥಾಪಿಸುವ ಮೂಲಕ ಅವನು ನಿನ್ನನ್ನು ನಿನ್ನವರೊಡನೆ ಕೊಂದೇಬಿಟ್ಟಿದ್ದಾನೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಕೈಕೇಯಿ, ಕಾಲಕ್ಕೆ ತಕ್ಕ ಹಿತವನ್ನು ಬೇಗನೆ ಮಾಡು. ವಿಸ್ಮಯದಿಂದ ನೋಡುತ್ತಿರುವವಳೇ, ಮಗನನ್ನು ರಕ್ಷಿಸು, ನಿನ್ನನ್ನು ರಕ್ಷಿಸಿಕೋ, ನನ್ನನ್ನೂ ರಕ್ಷಿಸು.’ ಹೀಗೆ ಮಂಥರೆ ಭಯ, ಅಪಮಾನ ಮತ್ತು ಆಪತ್ತುಗಳನ್ನು ಕ್ರಮವಾಗಿ ತೋರಿಸಿ ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಕರ್ತವ್ಯವನ್ನೇ ಉಪದೇಶಿಸುತ್ತಾಳೆ; ಆದರೆ ಏನು ಮಾಡಬೇಕು ಎಂಬುದನ್ನು ಅವಳು ಇನ್ನೂ ಹೇಳುವುದಿಲ್ಲ — ಅದು ಮುಂದಿನ ಎರಡು ಸರ್ಗಗಳಲ್ಲಿ ಪ್ರಕಟವಾಗುತ್ತದೆ. ‘ವಿಸ್ಮಯದರ್ಶನೇ’ ಎಂಬ ಸಂಬೋಧನೆಯಿಂದ ಕವಿ ಕೈಕೇಯಿ ಅಲ್ಲಿಯವರೆಗೂ ವಿಸ್ಮಿತಳಾಗಿಯೇ ಇದ್ದಳು, ಕ್ರುದ್ಧಳಾಗಿರಲಿಲ್ಲ ಎಂದು ಸೂಚಿಸುತ್ತಾನೆ — ಮಂಥರೆಯ ವಿಷ ಇನ್ನೂ ಅವಳ ಹೃದಯವನ್ನು ತಲುಪಿರಲಿಲ್ಲ.
ಆದರೆ ಆಶ್ಚರ್ಯವೆಂದರೆ — ಮಂಥರೆಯ ಆ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ಸುಂದರಮುಖಿಯಾದ ಕೈಕೇಯಿ ಹಾಸಿಗೆಯಿಂದ ಎದ್ದಳು, ಆದರೆ ಶರತ್ಕಾಲದ ಚಂದ್ರರೇಖೆಯಂತೆ ಹರ್ಷದಿಂದ ತುಂಬಿದವಳಾಗಿ. ಅತ್ಯಂತ ಸಂತುಷ್ಟಳೂ ವಿಸ್ಮಿತಳೂ ಆದ ಅವಳು ಆ ಕುಬ್ಜೆಗೆ ಶುಭವಾದ ದಿವ್ಯ ಆಭರಣವೊಂದನ್ನು ಕೊಟ್ಟಳು. ಆ ಆಭರಣವನ್ನು ಕೊಟ್ಟು, ಹರ್ಷಿತಳಾದ ಆ ಸ್ತ್ರೀಶ್ರೇಷ್ಠೆ ಕೈಕೇಯಿ ಮತ್ತೆ ಮಂಥರೆಗೆ ಹೀಗೆ ಹೇಳಿದಳು. ಇಲ್ಲಿ ಕವಿ ಕೈಕೇಯಿಯ ಸ್ವಾಭಾವಿಕವಾದ ಶುದ್ಧಹೃದಯವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತಾನೆ — ಅವಳು ರಾಮನ ಬಗ್ಗೆ ವೈರವಿಲ್ಲದವಳು, ಬದಲಿಗೆ ಪ್ರೀತಿಯುಳ್ಳವಳೇ ಆಗಿದ್ದಳು; ಮಂಥರೆ ಅನಿಷ್ಟವೆಂದು ಭಾವಿಸಿ ಹೇಳಿದುದನ್ನು ಕೈಕೇಯಿ ಪರಮಪ್ರಿಯವೆಂದೇ ಭಾವಿಸುತ್ತಾಳೆ. ಇದರಿಂದ ಮುಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಮಂಥರೆಯ ಕೋಪ ಸಾರ್ಥಕವಾಗುತ್ತದೆ; ಕೈಕೇಯಿಯ ಮುಂದಿನ ಪರಿಣಾಮವನ್ನು ಕಂಡಾಗ ಓದುಗನ ಹೃದಯದಲ್ಲಿ ಕರುಣೆ ಹುಟ್ಟುತ್ತದೆ. ‘ಶರತ್ಕಾಲದ ಚಂದ್ರರೇಖೆ’ ಎಂಬ ಉಪಮೆ ಶುಭ್ರತೆ, ನಿರ್ಮಲತೆ ಮತ್ತು ವರ್ಧಿಷ್ಣುತೆಗಳನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ.
‘ಮಂಥರೆ, ನೀನು ಹೇಳಿದುದು ನನಗೆ ಪರಮಪ್ರಿಯವಾದುದು; ಈ ಪ್ರಿಯವಾರ್ತೆಯನ್ನು ಹೇಳಿದ ನಿನಗೆ ಇನ್ನೇನು ಮಾಡಲಿ? ನಾನು ರಾಮನಲ್ಲಾಗಲೀ ಭರತನಲ್ಲಾಗಲೀ ಯಾವ ಭೇದವನ್ನೂ ಕಾಣುವುದಿಲ್ಲ; ಆದ್ದರಿಂದ ರಾಜನು ರಾಮನನ್ನು ರಾಜ್ಯದಲ್ಲಿ ಅಭಿಷೇಕಿಸುವನು ಎಂದು ಕೇಳಿ ನಾನು ಸಂತುಷ್ಟಳೇ ಆಗಿದ್ದೇನೆ. ಪ್ರಿಯಕ್ಕೆ ಅರ್ಹಳೇ, ಇದಕ್ಕಿಂತ ಮಿಗಿಲಾದ ಪ್ರಿಯ ನನಗೆ ಯಾವುದೂ ಇಲ್ಲ — ನೀನು ಹೇಳಿದ ಮಾತು ಪ್ರಿಯವಾದುದು, ಸುಂದರವಾದುದು, ಅಮೃತಸಮಾನವಾದುದು. ನೀನು ಇಂಥ ಪರಮಪ್ರಿಯವಾದುದನ್ನು ಹೇಳಿದ್ದರಿಂದ ನಿನಗೆ ಶ್ರೇಷ್ಠವಾದ ವರವನ್ನು ಕೊಡುತ್ತೇನೆ; ಅದನ್ನು ಬೇಡಿಕೋ.’ ಹೀಗೆ ಈ ಸರ್ಗವು ಮುಗಿಯುತ್ತದೆ. ‘ರಾಮನಲ್ಲಾಗಲೀ ಭರತನಲ್ಲಾಗಲೀ ಭೇದವನ್ನು ಕಾಣುವುದಿಲ್ಲ’ ಎಂಬ ಕೈಕೇಯಿಯ ಮಾತೇ ಈ ಸರ್ಗದ ಹೃದಯ — ಈ ಸ್ತ್ರೀ ಸ್ವಭಾವತಃ ವೈರವಿಲ್ಲದವಳು, ಮಕ್ಕಳಲ್ಲಿ ಭೇದ ಮಾಡದವಳು ಎಂದು ಕವಿ ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿ ಸ್ಥಾಪಿಸುತ್ತಾನೆ; ಇದರಿಂದ ಮುಂದಿನ ಬದಲಾವಣೆಯಲ್ಲಿ ಮಂಥರೆಯದೇ ದೋಷವೆಂದು ನಿಶ್ಚಿತವಾಗುತ್ತದೆ. ಈ ವರಪ್ರದಾನದ ಮಾತೇ ಮುಂದಿನ ಎರಡು ಸರ್ಗಗಳ ಬೀಜ — ಕೈಕೇಯಿ ಪ್ರೀತಿಯಿಂದ ಕೊಡುವುದನ್ನೇ ಮಂಥರೆ ಆಮೇಲೆ ವಿಷವನ್ನಾಗಿ ಪರಿವರ್ತಿಸುವಳು.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्येऽयोध्याकाण्डे सप्तमः सर्गः॥ ७॥