ಸರ್ಗ
ರಾಮನ ನಿಯಮ ಮತ್ತು ನಗರದ ಸಜ್ಜು
ಸೀತೆಯೊಡನೆ ರಾಮನ ನಾರಾಯಣಪೂಜೆ ಮತ್ತು ದರ್ಭಶಯನ, ಮುಂಜಾನೆ ಪುಣ್ಯಾಹಘೋಷ, ಅಯೋಧ್ಯೆಯ ಅಲಂಕಾರ, ಪೌರರು ರಾಜನನ್ನು ಪ್ರಶಂಸಿಸುವುದು, ಜಾನಪದರ ಆಗಮನ
ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ವಸಿಷ್ಠರು ರಾಮ ಮತ್ತು ಸೀತೆಯರಿಗೆ ಉಪವಾಸವ್ರತದ ದೀಕ್ಷೆ ನೀಡಿ ಹೊರಟರು. ಈ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಆ ವ್ರತದ ರಾತ್ರಿಯೂ ಮುಂಜಾನೆಯ ನಗರಸಜ್ಜೂ ವರ್ಣಿತವಾಗುತ್ತವೆ. ಪುರೋಹಿತರು ಹೊರಟ ಮೇಲೆ ರಾಮನು ಸ್ನಾನ ಮಾಡಿ, ಮನಸ್ಸನ್ನು ನಿಯಂತ್ರಿಸಿಕೊಂಡು, ವಿಶಾಲನೇತ್ರೆಯಾದ ಪತ್ನಿಯೊಡನೆ ನಾರಾಯಣನನ್ನು ಉಪಾಸಿಸಿದನು. ವಿಧಿವತ್ತಾಗಿ ಹವಿಸ್ಸಿನ ಪಾತ್ರೆಯನ್ನು ತಲೆಯ ಮೇಲೆ ಎತ್ತಿಹಿಡಿದು, ಉರಿಯುತ್ತಿದ್ದ ಅಗ್ನಿಯಲ್ಲಿ ಮಹಾದೇವತೆಗೆ ತುಪ್ಪದ ಆಹುತಿಯನ್ನು ಅರ್ಪಿಸಿದನು. ಆ ಹವಿಸ್ಸಿನ ಶೇಷವನ್ನು ಸೇವಿಸಿ, ತನಗೆ ಪ್ರಿಯವಾದುದನ್ನು ಪ್ರಾರ್ಥಿಸಿ, ಚೆನ್ನಾಗಿ ಹಾಸಿದ ದರ್ಭೆಯ ಹಾಸಿಗೆಯ ಮೇಲೆ ನಾರಾಯಣದೇವನನ್ನು ಧ್ಯಾನಿಸುತ್ತಾ, ಮೌನವಾಗಿ, ಮನಸ್ಸನ್ನು ನಿಯಂತ್ರಿಸಿಕೊಂಡು, ವೈದೇಹಿಯೊಡನೆ ಆ ನರಶ್ರೇಷ್ಠನ ಮಗನು ವಿಷ್ಣುವಿನ ಶ್ರೀಮಂತವಾದ ಆಲಯದಲ್ಲಿ ಮಲಗಿದನು. ಇಲ್ಲಿ ‘ಮಹಾದೇವತೆ’ ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ವಿಷ್ಣುವೇ ಅಭಿಪ್ರೇತ; ಗೀತಾಪ್ರೆಸ್ ಭಾಷ್ಯವು ಅಲ್ಲಿ ಶೇಷಶಾಯಿಯಾದ ನಾರಾಯಣನನ್ನು ನಿರ್ದೇಶಿಸುತ್ತದೆ. ‘ವಾಗ್ಯತ’ ಎಂದರೆ ಮೌನವ್ರತ, ‘ನಿಯತಮಾನಸ’ ಎಂದರೆ ಮನಸ್ಸಂಯಮ, ‘ದರ್ಭೆಯ ಹಾಸಿಗೆಯಲ್ಲಿ ಮಲಗುವುದು’ ದೀಕ್ಷಿತನ ವಿಧಿ — ಮೂರೂ ವ್ರತದ ಅಂಗಗಳು. ‘ಹವಿಸ್ಸಿನ ಪಾತ್ರೆಯನ್ನು ತಲೆಯ ಮೇಲೆ ಎತ್ತಿಹಿಡಿದು’ ಎಂಬ ಮಾತಿನಿಂದ ಹವಿಷ್ಯಪಾತ್ರೆಯನ್ನು ತಲೆಯವರೆಗೆ ಎತ್ತಿ ನಮಸ್ಕಾರಪೂರ್ವಕವಾಗಿ ಆಹುತಿ ನೀಡಲಾಯಿತು ಎಂದು ತಿಳಿಯುತ್ತದೆ. ‘ತನಗೆ ಪ್ರಿಯವಾದುದನ್ನು ಪ್ರಾರ್ಥಿಸಿ’ ಎಂಬುದೂ ಗಮನಾರ್ಹ — ಹವಿಶ್ಶೇಷವನ್ನು ಸೇವಿಸುವಾಗ ಉಪಾಸಕನು ತನ್ನ ಅಭೀಷ್ಟವನ್ನು ಪ್ರಾರ್ಥಿಸುವುದು ವಿಧಿ. ಮಲಗುವುದೂ ತನ್ನ ಮನೆಯಲ್ಲಲ್ಲ, ವಿಷ್ಣುವಿನ ಆಲಯದಲ್ಲಿಯೇ; ಇದರಿಂದ ರಾತ್ರಿಯೂ ಉಪಾಸನಾಮಯವಾಗುತ್ತದೆ.
ರಾತ್ರಿಯು ಇನ್ನೊಂದು ಯಾಮ ಮಾತ್ರ ಉಳಿದಿರುವಾಗ ಅವನು ಎದ್ದು ಭವನದ ಸಮಸ್ತ ಅಲಂಕಾರವಿಧಿಯನ್ನು ಚೆನ್ನಾಗಿ ಮಾಡಿಸಿದನು. ಅಲ್ಲಿ ಸೂತರು, ಮಾಗಧರು ಮತ್ತು ವಂದಿಗಳ ಸುಖಕರವಾದ ಮಾತುಗಳನ್ನು ಕೇಳುತ್ತಾ ಅವನು ಪ್ರಾತಃಸಂಧ್ಯೆಯನ್ನು ಉಪಾಸಿಸಿ ಏಕಾಗ್ರಚಿತ್ತನಾಗಿ ಜಪಿಸಿದನು. ತಲೆಬಾಗಿ ಅವನು ಮಧುಸೂದನನನ್ನು ಸ್ತುತಿಸಿದನು; ನಿರ್ಮಲವಾದ ರೇಷ್ಮೆಯ ವಸ್ತ್ರವನ್ನುಟ್ಟು ಬ್ರಾಹ್ಮಣರಿಂದ ಸ್ವಸ್ತಿವಾಚನ ಮಾಡಿಸಿದನು. ಅವರ ಗಂಭೀರವೂ ಮಧುರವೂ ಆದ ಪುಣ್ಯಾಹಘೋಷವು ಆಗ ವಾದ್ಯಘೋಷಗಳಿಂದ ಪ್ರತಿಧ್ವನಿಸುತ್ತಾ ಅಯೋಧ್ಯೆಯನ್ನು ತುಂಬಿತು. ಇಲ್ಲಿನ ಕ್ರಮವನ್ನು ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಗಮನಿಸಬೇಕು — ಎಚ್ಚರಗೊಳ್ಳುವುದು, ಮನೆಯ ಅಲಂಕಾರ, ವಂದಿಗಳ ಸ್ತುತಿಶ್ರವಣ, ಸಂಧ್ಯೋಪಾಸನೆ, ಜಪ, ವಿಷ್ಣುಸ್ತವನ, ಬ್ರಾಹ್ಮಣರ ಸ್ವಸ್ತಿವಾಚನ; ಇದೇ ದೀಕ್ಷಿತನ ಪ್ರಾತಃಕಾಲದ ವಿಧಿ. ‘ವಿಮಲಕ್ಷೌಮಸಂವೀತ’ ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಶುದ್ಧವಾದ ರೇಷ್ಮೆಯ ವಸ್ತ್ರವನ್ನು ಧರಿಸಿದ್ದನು ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ‘ಒಂದು ಯಾಮ ಮಾತ್ರ ಉಳಿದಿರುವಾಗ’ ಎಂಬುದರಿಂದ ಮೂರು ಯಾಮಗಳು ಕಳೆದು ನಾಲ್ಕನೆಯ ಯಾಮದಲ್ಲಿ ಎಚ್ಚರಗೊಂಡನು ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ; ಇದು ಬ್ರಾಹ್ಮಮುಹೂರ್ತ, ವ್ರತಿಗಳು ಏಳುವ ಕಾಲ. ‘ಭವನದ ಅಲಂಕಾರವಿಧಿ’ ಎಂಬುದರಿಂದ ಅವನು ತನ್ನ ಭವನದ ಸಜ್ಜನ್ನು ಸೇವಕರಿಂದ ಮಾಡಿಸುತ್ತಾನೆ. ಸೂತರು ವಂಶಕೀರ್ತನೆ ಮಾಡುತ್ತಾರೆ, ಮಾಗಧರು ಸ್ತುತಿಗಳನ್ನು ಹಾಡುತ್ತಾರೆ, ವಂದಿಗಳು ಬಿರುದುಗಳನ್ನು ಪಠಿಸುತ್ತಾರೆ — ಈ ಮೂವರೂ ರಾಜಕುಲದ ಮುಂಜಾನೆಯ ಸ್ತುತಿಪಾಠಕರು. ಪುಣ್ಯಾಹವಾಚನದ ಧ್ವನಿ ವಾದ್ಯಘೋಷದೊಡನೆ ಬೆರೆತು ಇಡೀ ನಗರವನ್ನು ವ್ಯಾಪಿಸುತ್ತದೆ; ಇದರಿಂದ ಹೊರಗಿನ ಜಗತ್ತೂ ಉತ್ಸವವನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸುತ್ತದೆ.
ರಾಘವನು ವೈದೇಹಿಯೊಡನೆ ಉಪವಾಸ ಮಾಡಿದನೆಂದು ಕೇಳಿ ಅಯೋಧ್ಯೆಯ ಜನರೆಲ್ಲರೂ ಪ್ರಮುದಿತರಾದರು. ಅನಂತರ ಪೌರಜನರೆಲ್ಲರೂ ರಾಮಾಭಿಷೇಕದ ವಾರ್ತೆಯನ್ನು ಕೇಳಿ, ರಾತ್ರಿ ಬೆಳಗಾದುದನ್ನು ಕಂಡ ಕೂಡಲೇ, ನಗರವನ್ನು ಮತ್ತೆ ಅಲಂಕರಿಸತೊಡಗಿದರು. ಬಿಳಿಯ ಮೋಡಗಳ ಶಿಖರದಂತೆ ಕಾಂತಿಯುಳ್ಳ ದೇವಾಲಯಗಳಲ್ಲಿ, ನಾಲ್ಕು ದಾರಿ ಕೂಡುವ ಚೌಕಗಳಲ್ಲಿ, ಬೀದಿಗಳಲ್ಲಿ, ಚೈತ್ಯಗಳಲ್ಲಿ, ಅಟ್ಟಾಲಕಗಳಲ್ಲಿ, ನಾನಾ ಸರಕುಗಳಿಂದ ಸಮೃದ್ಧವಾದ ವರ್ತಕರ ಅಂಗಡಿಗಳಲ್ಲಿ, ಸಂಸಾರಿಗಳ ಸಮೃದ್ಧವಾದ ಶ್ರೀಮಂತ ಭವನಗಳಲ್ಲಿ, ಎಲ್ಲ ಸಭೆಗಳಲ್ಲಿ, ಕಣ್ಣಿಗೆ ಕಾಣುವ ಮರಗಳಲ್ಲಿ — ಎಲ್ಲೆಡೆ ಧ್ವಜಗಳು ಚೆನ್ನಾಗಿ ಎತ್ತರಕ್ಕೆ ಏರಿಸಲ್ಪಟ್ಟವು, ಪತಾಕೆಗಳೂ ಹಾರಾಡಿದವು. ಇಲ್ಲಿ ಕವಿ ನಗರದ ಎಲ್ಲ ಸ್ಥಳಗಳನ್ನು ಕ್ರಮವಾಗಿ ಎಣಿಸುತ್ತಾನೆ — ದೇವಾಲಯ, ಮಾರ್ಗ, ಚೌಕ, ಅಟ್ಟಾಲಿಕೆ, ಅಂಗಡಿ, ಮನೆ, ಸಭೆ, ಮರ; ಇದರಿಂದ ಉತ್ಸವದ ವ್ಯಾಪಕತೆ ತೋರಿಬರುತ್ತದೆ. ಧ್ವಜ ಮತ್ತು ಪತಾಕೆಗಳ ಭೇದವನ್ನೂ ಗಮನಿಸಬೇಕು — ಧ್ವಜವು ಕೋಲಿನ ಮೇಲೆ ಸ್ಥಿರವಾಗಿರುತ್ತದೆ, ಪತಾಕೆ ಗಾಳಿಯಲ್ಲಿ ಅಲುಗಾಡುತ್ತಿರುತ್ತದೆ. ಇಲ್ಲಿ ಇನ್ನೊಂದನ್ನೂ ಗಮನಿಸಬೇಕು — ನಗರವನ್ನು ಹಿಂದಿನ ದಿನವೇ ಸಜ್ಜುಗೊಳಿಸಲಾಗಿತ್ತು (ಮೂರನೆಯ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ), ಆದರೂ ಪೌರರು ‘ಮತ್ತೆ’ ಅಲಂಕರಿಸುತ್ತಾರೆ — ಉತ್ಸಾಹ ತಣಿಯುವುದಿಲ್ಲ, ಬದಲಿಗೆ ಹೆಚ್ಚುತ್ತದೆ. ‘ಕಣ್ಣಿಗೆ ಕಾಣುವ ಮರಗಳು’ ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಮಾರ್ಗದ ಪಕ್ಕದಲ್ಲಿ ಕಾಣುವ ಮರಗಳೂ ಧ್ವಜಗಳಿಂದ ಅಲಂಕೃತವಾಗಿದ್ದವು ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ‘ನಾನಾ ಸರಕುಗಳಿಂದ ಸಮೃದ್ಧವಾದ ಅಂಗಡಿಗಳು’ ಎಂಬುದರಿಂದ ವಾಣಿಜ್ಯದ, ‘ಸಂಸಾರಿಗಳ ಶ್ರೀಮಂತ ಭವನಗಳು’ ಎಂಬುದರಿಂದ ಗೃಹಸ್ಥರ ಸಮೃದ್ಧಿ ಸೂಚಿತವಾಗುತ್ತದೆ; ಇದರಿಂದ ಪ್ರಸಂಗವಶಾತ್ ಅಯೋಧ್ಯೆಯ ಐಶ್ವರ್ಯವೂ ವರ್ಣಿತವಾಗುತ್ತದೆ.
ನಟರ, ನರ್ತಕರ ತಂಡಗಳ ಮತ್ತು ಹಾಡುತ್ತಿದ್ದ ಗಾಯಕರ ಮನಸ್ಸಿಗೂ ಕಿವಿಗೂ ಸುಖಕರವಾದ ಧ್ವನಿಗಳನ್ನು ಜನರು ಅಲ್ಲಲ್ಲಿ ಕೇಳಿದರು. ಜನರು ಪರಸ್ಪರ ರಾಮಾಭಿಷೇಕಕ್ಕೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದ ಮಾತುಗಳನ್ನೇ ಆಡುತ್ತಿದ್ದರು; ರಾಮಾಭಿಷೇಕವು ಸಮೀಪಿಸಿರುವಾಗ ಚೌಕಗಳಲ್ಲಿಯೂ ಮನೆಗಳಲ್ಲಿಯೂ ಅದೇ ಚರ್ಚೆ. ಮನೆಬಾಗಿಲುಗಳಲ್ಲಿ ಗುಂಪುಗುಂಪಾಗಿ ಆಡುತ್ತಿದ್ದ ಮಕ್ಕಳೂ ರಾಮಾಭಿಷೇಕದ ಮಾತುಗಳನ್ನೇ ಪರಸ್ಪರ ಆಡುತ್ತಿದ್ದರು. ರಾಮಾಭಿಷೇಕಕ್ಕಾಗಿ ಪೌರರು ರಾಜಮಾರ್ಗವನ್ನು ಹೂವುಗಳ ಉಪಹಾರದಿಂದ ಅಲಂಕರಿಸಿ, ಧೂಪದ ಸುಗಂಧದಿಂದ ಕಂಪುಗೊಳಿಸಿ ಶ್ರೀಮಂತವನ್ನಾಗಿ ಮಾಡಿದರು. ರಾತ್ರಿಯಾಗಬಹುದೆಂಬ ಶಂಕೆಯಿಂದ ಬೆಳಕಿಗಾಗಿ ಅವರು ಬೀದಿಗಳುದ್ದಕ್ಕೂ ಎಲ್ಲೆಡೆ ದೀಪವೃಕ್ಷಗಳನ್ನು ನೆಟ್ಟರು. ಇಲ್ಲಿ ಮಕ್ಕಳಲ್ಲಿಯೂ ಅದೇ ಚರ್ಚೆ ಎಂಬ ವರ್ಣನೆಯಿಂದ ಕವಿ ಉತ್ಸವದ ಸಾರ್ವತ್ರಿಕತೆಯನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತಾನೆ; ‘ದೀಪವೃಕ್ಷ’ಗಳೆಂದರೆ ಕೊಂಬೆಗಳಂತೆ ಅನೇಕ ದೀಪಾಧಾರಗಳುಳ್ಳ ಕಂಬಗಳು. ‘ಅಲ್ಲಲ್ಲಿ’ ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಧ್ವನಿ ಒಂದೇ ಸ್ಥಳದಿಂದಲ್ಲ, ಎಲ್ಲ ದಿಕ್ಕುಗಳಿಂದಲೂ ಕೇಳಿಬರುತ್ತಿತ್ತು ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ‘ಪರಸ್ಪರ ಮಾತುಗಳನ್ನಾಡಿದರು’ ಎಂಬುದು ಎರಡು ಬಾರಿ ಬಳಕೆಯಾಗಿದೆ — ಮೊದಲು ಹಿರಿಯರ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ, ಅನಂತರ ಮಕ್ಕಳ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ; ಇದರಿಂದ ಉತ್ಸವವು ಕೇವಲ ರಾಜಕೀಯವಲ್ಲ, ಎಲ್ಲರ ಹೃದಯಗತವಾದುದು ಎಂದು ಕವಿ ತೋರಿಸುತ್ತಾನೆ. ‘ಹೂವುಗಳ ಉಪಹಾರದಿಂದ ಅಲಂಕರಿಸಿ, ಧೂಪಸುಗಂಧದಿಂದ ಕಂಪುಗೊಳಿಸಿ’ ಎಂಬ ಎರಡು ವಿಶೇಷಣಗಳಿಂದ ಕಣ್ಣಿನ ಸುಖವೂ ಮೂಗಿನ ಸುಖವೂ ಸೂಚಿತವಾಗಿವೆ. ದೀಪವೃಕ್ಷಗಳನ್ನು ನೆಟ್ಟುದರ ಕಾರಣವನ್ನೂ ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ — ಅಭಿಷೇಕವು ದೀರ್ಘವಾಗಬಹುದು, ರಾತ್ರಿಯಾಗಬಹುದು ಎಂಬ ಶಂಕೆಯಿಂದ.
ಹೀಗೆ ನಗರವನ್ನು ಅಲಂಕರಿಸಿ ಆ ಪುರವಾಸಿಗಳು ರಾಮನ ಯೌವರಾಜ್ಯಾಭಿಷೇಕವನ್ನು ಹಂಬಲಿಸುತ್ತಾ, ಚೌಕಗಳಲ್ಲಿಯೂ ಸಭೆಗಳಲ್ಲಿಯೂ ಗುಂಪುಗುಂಪಾಗಿ ಸೇರಿ, ಪರಸ್ಪರ ಮಾತನಾಡುತ್ತಾ ಜನಾಧಿಪನನ್ನು ಪ್ರಶಂಸಿಸಿದರು — ‘ಆಹಾ, ಇಕ್ಷ್ವಾಕುಕುಲನಂದನನಾದ ಈ ರಾಜನು ಮಹಾತ್ಮನು; ತಾನು ವೃದ್ಧನಾದೆನೆಂದು ಅರಿತು ರಾಮನನ್ನು ರಾಜ್ಯದಲ್ಲಿ ಅಭಿಷೇಕಿಸಲಿದ್ದಾನೆ. ನಾವೆಲ್ಲರೂ ಅನುಗೃಹೀತರು, ಏಕೆಂದರೆ ರಾಮನು ಭೂಪತಿಯಾಗಿ ಬಹುಕಾಲ ನಮ್ಮನ್ನು ರಕ್ಷಿಸುವನು — ಅವನು ಲೋಕದ ಮೇಲುಕೀಳುಗಳನ್ನು ಕಂಡವನು. ಅವನು ಉದ್ಧಟತನವಿಲ್ಲದ ಮನಸ್ಸುಳ್ಳವನು, ವಿದ್ವಾಂಸ, ಧರ್ಮಾತ್ಮ, ಸೋದರವತ್ಸಲ; ಸೋದರರಲ್ಲಿ ಎಷ್ಟು ಸ್ನೇಹವುಳ್ಳವನೋ ನಮ್ಮಲ್ಲಿಯೂ ರಾಘವನು ಅಷ್ಟೇ ಸ್ನೇಹವುಳ್ಳವನು. ಧರ್ಮಾತ್ಮನೂ ಪಾಪರಹಿತನೂ ಆದ ದಶರಥ ಮಹಾರಾಜನು ಚಿರಕಾಲ ಬಾಳಲಿ; ಅವನ ಅನುಗ್ರಹದಿಂದ ಅಭಿಷಿಕ್ತನಾದ ರಾಮನನ್ನು ನಾವು ಕಾಣುವೆವು.’ ಇಲ್ಲಿ ಪೌರರ ಮಾತಿನಲ್ಲಿ ಎರಡೇ ವಿಷಯಗಳಿವೆ — ರಾಜನ ತ್ಯಾಗ ಮತ್ತು ರಾಮನ ಸಮದರ್ಶಿತ್ವ. ‘ದೃಷ್ಟಲೋಕಪರಾವರ’ ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ರಾಮನು ಲೋಕದ ಉತ್ಕೃಷ್ಟವನ್ನೂ ಅಪಕೃಷ್ಟವನ್ನೂ ಅರಿತವನು ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ; ಇದು ಆಳುವವನ ಪ್ರಧಾನ ಗುಣ. ಪೌರರ ಪ್ರಶಂಸೆಯ ಕ್ರಮವನ್ನೂ ಗಮನಿಸಬೇಕು — ಮೊದಲು ರಾಜನ ಮಹಾತ್ಮ್ಯ, ಅವನು ತನ್ನ ವಾರ್ಧಕ್ಯವನ್ನು ತಾನೇ ಒಪ್ಪಿಕೊಂಡು ಮಗನಿಗೆ ಭಾರವನ್ನು ಒಪ್ಪಿಸುತ್ತಾನೆ ಎಂಬುದು; ಅನಂತರ ಇಂಥ ರಕ್ಷಕನು ದೊರೆತನೆಂಬ ತಮ್ಮ ಸೌಭಾಗ್ಯ; ಅನಂತರ ರಾಮನ ಗುಣಗಳು; ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ರಾಜನಿಗೆ ದೀರ್ಘಾಯುಷ್ಯದ ಆಶೀರ್ವಾದ. ‘ಸೋದರರಲ್ಲಿ ಎಷ್ಟು ಸ್ನೇಹವುಳ್ಳವನೋ ನಮ್ಮಲ್ಲಿಯೂ ಅಷ್ಟೇ’ ಎಂಬ ವಾಕ್ಯದಿಂದ ಪ್ರಜೆಗಳು ತಮ್ಮನ್ನು ರಾಮನ ಕುಟುಂಬವೆಂದೇ ಭಾವಿಸುತ್ತಾರೆ — ಇದೇ ರಾಮರಾಜ್ಯದ ಮೂಲಭಾವ. ‘ಅನಘ’ ಎಂಬ ವಿಶೇಷಣವು ದಶರಥನ ನಿಷ್ಪಾಪತ್ವವನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ; ಇದು ಮುಂದಿನ ಸರ್ಗಗಳಲ್ಲಿ ಕರುಣರಸದ ಹಿನ್ನೆಲೆಯಾಗಲಿದೆ.
ಹೀಗೆ ಮಾತನಾಡುತ್ತಿದ್ದ ಪೌರರ ಮಾತನ್ನು ಇತರರೂ ಕೇಳಿದರು — ವೃತ್ತಾಂತವನ್ನು ಕೇಳಿ ದಿಕ್ಕುದಿಕ್ಕುಗಳಿಂದ ಬಂದಿದ್ದ ಜಾನಪದ ಜನರು. ಅವರಾದರೋ ರಾಮಾಭಿಷೇಕವನ್ನು ಕಾಣಲು ದಿಕ್ಕುಗಳಿಂದ ನಗರಕ್ಕೆ ಬಂದಿದ್ದರು; ಆ ಜಾನಪದ ಜನರು ರಾಮನ ನಗರವನ್ನು ತುಂಬಿಬಿಟ್ಟರು. ಅತ್ತಿತ್ತ ಹರಿದಾಡುತ್ತಿದ್ದ ಆ ಜನಸಮೂಹಗಳಿಂದ ಅಲ್ಲಿ ಕೇಳಿಬಂದ ನಿನಾದವು ಪರ್ವದಿನಗಳಲ್ಲಿ ಉಕ್ಕೇರಿದ ವೇಗವುಳ್ಳ ಸಮುದ್ರದ ಘೋಷದಂತಿತ್ತು. ಆಗ ಇಂದ್ರನ ನಿವಾಸಕ್ಕೆ ಸಮಾನವಾದ ಆ ನಗರವು, ನೋಡಬಯಸಿ ಬಂದ ಜಾನಪದರಿಂದ ಎಲ್ಲೆಡೆ ಸದ್ದುಗದ್ದಲದಿಂದ ಕಿಕ್ಕಿರಿದು, ಸಮುದ್ರಜಂತುಗಳಿಂದ ತುಂಬಿದ ಸಾಗರಜಲದಂತೆ ಶೋಭಿಸಿತು. ಕೊನೆಯ ಶ್ಲೋಕವು ವಂಶಸ್ಥವೃತ್ತದಲ್ಲಿ ರಚಿತವಾಗಿದೆ; ಸರ್ಗಾಂತ್ಯದಲ್ಲಿ ವೃತ್ತವನ್ನು ಬದಲಾಯಿಸುವುದು ವಾಲ್ಮೀಕಿಗಳ ಪ್ರಸಿದ್ಧ ರೀತಿ. ಸಮುದ್ರದ ಉಪಮೆಯನ್ನು ಈ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಎರಡು ಬಾರಿ ಬಳಸಲಾಗಿದೆ — ಮೊದಲು ಶಬ್ದಸಾಮ್ಯಕ್ಕೆ, ಅನಂತರ ಜಲಜಂತುಗಳಿಂದ ತುಂಬಿದ ಜಲದ ಸಾಮ್ಯಕ್ಕೆ. ಹೀಗೆ ಆನಂದದ ಶಿಖರದಲ್ಲಿ ಸರ್ಗವು ಮುಗಿಯುತ್ತದೆ; ಮುಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಮಂಥರೆಯು ಪ್ರಾಸಾದದಿಂದ ಇದೇ ಉತ್ಸವವನ್ನು ಕಂಡು ಕಥೆಯ ಗತಿಯನ್ನು ತಲೆಕೆಳಗು ಮಾಡುವಳು. ‘ವಿಶ್ರುತವೃತ್ತಾಂತಾಃ’ ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ವಾರ್ತೆ ಜನಪದಗಳಲ್ಲಿಯೂ ಹರಡಿತ್ತು ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ; ‘ದಿಕ್ಕುಗಳಿಂದ’ ಎಂಬುದನ್ನು ಎರಡು ಬಾರಿ ಬಳಸಿರುವುದರಿಂದ ಎಲ್ಲ ದಿಕ್ಕುಗಳಿಗೂ ವ್ಯಾಪಿಸಿದುದು ತೋರಿಬರುತ್ತದೆ.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्येऽयोध्याकाण्डे षष्ठः सर्गः॥ ६॥