ಸರ್ಗ
ವಸಿಷ್ಠರು ರಾಮನಿಗೆ ಉಪವಾಸದೀಕ್ಷೆ ನೀಡುವುದು
ರಾಜನು ಪುರೋಹಿತರನ್ನು ಕಳುಹಿಸುವುದು, ರಾಮ–ಸೀತೆಯರ ನಿಯಮಬದ್ಧ ಉಪವಾಸ, ಅಯೋಧ್ಯೆಯ ರಾಜಮಾರ್ಗಗಳ ಶೋಭೆ, ಪುರೋಹಿತರು ಹಿಂದಿರುಗಿ ನಿವೇದಿಸುವುದು, ರಾಜನ ಅಂತಃಪುರಪ್ರವೇಶ
ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ದಶರಥ ಮಹಾರಾಜನು ನಾಳೆ ನಡೆಯಲಿರುವ ಅಭಿಷೇಕದ ಬಗ್ಗೆ ರಾಮನಿಗೆ ತಿಳಿಸಿ ವ್ರತದ ಆಜ್ಞೆಯನ್ನು ತಾನೇ ಕೊಟ್ಟನು. ಈ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಅವನು ಅದನ್ನು ವಿಧಿಪೂರ್ವಕವಾಗಿ ನೆರವೇರಿಸುವ ಹೊಣೆಯನ್ನು ಪುರೋಹಿತರಿಗೆ ಒಪ್ಪಿಸುತ್ತಾನೆ. ರಾಮನಿಗೆ ತಿಳಿಸಿದ ಮೇಲೆ ರಾಜನು ಪುರೋಹಿತ ವಸಿಷ್ಠರನ್ನು ಕರೆಸಿ ಹೀಗೆ ಹೇಳಿದನು — ‘ತಪೋಧನರೇ, ಇಂದೇ ಹೋಗಿರಿ; ಶ್ರೇಯಸ್ಸಿಗಾಗಿಯೂ ರಾಜ್ಯಲಾಭಕ್ಕಾಗಿಯೂ ಕಾಕುತ್ಸ್ಥನಿಂದ ವಧುವಿನೊಡನೆ ನಿಯಮಬದ್ಧವಾದ ಉಪವಾಸವನ್ನು ಮಾಡಿಸಿರಿ.’ ಇಲ್ಲಿ ‘ಶ್ರೇಯಸ್ಸಿಗಾಗಿ’ ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ವಿಘ್ನಶಾಂತಿಯೂ ‘ರಾಜ್ಯಲಾಭಕ್ಕಾಗಿ’ ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಅಭಿಷೇಕದ ಸಿದ್ಧಿಯೂ ಉದ್ದೇಶಿತವಾಗಿವೆ; ಎರಡೂ ವ್ರತದ ಫಲಗಳು. ವೇದವಿದರಲ್ಲಿ ಶ್ರೇಷ್ಠರಾದ ವಸಿಷ್ಠರು ರಾಜನಿಗೆ ‘ಹಾಗೆಯೇ’ ಎಂದು ಹೇಳಿ ತಾವೇ ರಾಮನ ಭವನದ ಕಡೆಗೆ ಹೊರಟರು. ಮಂತ್ರಗಳನ್ನು ಬಲ್ಲ, ಮಂತ್ರಾಲೋಚನೆಯಲ್ಲಿ ನಿಪುಣನಾದ ವೀರ ರಾಮನಿಂದ ಉಪವಾಸ ಮಾಡಿಸಲು, ದೃಢವ್ರತರಾದ ಅವರು ಬ್ರಾಹ್ಮಣರಿಗೆ ಯೋಗ್ಯವಾದ, ಸಿದ್ಧವಾಗಿ ಹೂಡಿದ್ದ ಶ್ರೇಷ್ಠರಥವನ್ನೇರಿ ತೆರಳಿದರು. ‘ತಾವೇ’ ಎಂಬ ಪದವು ಮಹತ್ತ್ವದ್ದು — ಕುಲಗುರುವು ಶಿಷ್ಯನನ್ನು ಕರೆಸಿಕೊಳ್ಳದೆ ತಾವೇ ಅವನ ಬಳಿಗೆ ಹೋಗುತ್ತಾರೆ; ಇದು ಆಚಾರ್ಯರ ಸ್ನೇಹಮಯ ಮರ್ಯಾದೆ. ‘ಬ್ರಾಹ್ಮ ರಥವರ’ ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಬ್ರಾಹ್ಮಣನು ಏರಲು ಯೋಗ್ಯವಾದ, ಮಂಗಳಚಿಹ್ನೆಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದ ರಥವನ್ನು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ; ಅದು ‘ಯುಕ್ತ’, ಅಂದರೆ ಕುದುರೆಗಳನ್ನು ಮೊದಲೇ ಹೂಡಿದ್ದುದಾಗಿತ್ತು, ಏಕೆಂದರೆ ತಡವನ್ನು ಸಹಿಸುವಂತಿರಲಿಲ್ಲ.
ಮುನಿಸತ್ತಮರು ರಾಮನ ಭವನವನ್ನು ತಲುಪಿ — ಅದು ಬಿಳಿಯ ಮೋಡಗಳ ದಟ್ಟವಾದ ಕಾಂತಿಯಂತೆ ಶುಭ್ರವಾಗಿತ್ತು — ರಥದಲ್ಲೇ ಮೂರು ಪ್ರಾಕಾರಗಳನ್ನು ದಾಟಿ ಒಳಹೊಕ್ಕರು. ಋಷಿಗಳು ಬಂದಿದ್ದಾರೆಂದು ಕೇಳಿ ರಾಮನು ಆತುರದಿಂದ, ಸಂಭ್ರಮದಿಂದ, ಮಾನ್ಯರಾದ ಅವರನ್ನು ಗೌರವಿಸಲು ಭವನದಿಂದ ಹೊರಗೆ ಬಂದನು. ಆತುರದಿಂದ ಅವನು ಆ ಮನೀಷಿಯ ರಥದ ಬಳಿಗೆ ಹೋಗಿ ತಾನೇ ಅವರನ್ನು ಹಿಡಿದು ರಥದಿಂದ ಇಳಿಸಿದನು. ಇಲ್ಲಿ ಯುವರಾಜಪದದಲ್ಲಿ ಅಭಿಷಿಕ್ತನಾಗಲಿರುವ ರಾಜಕುಮಾರನಾಗಿದ್ದರೂ ಅವನು ಗುರುವಿನ ರಥದ ಬಳಿಗೆ ತಾನೇ ಓಡುತ್ತಾನೆ, ತನ್ನ ಕೈಯಿಂದಲೇ ಅವರನ್ನು ಇಳಿಸುತ್ತಾನೆ — ಇದರಿಂದ ರಾಮನ ವಿನಯ ತೋರಿಬರುತ್ತದೆ. ವಿನೀತನಾದ ಅವನನ್ನು ಕಂಡು ಪುರೋಹಿತರು ಮಾತನಾಡಿಸಿ, ಪ್ರಸನ್ನಗೊಳಿಸಿ, ಪ್ರಿಯಕ್ಕೆ ಅರ್ಹನಾದ ರಾಮನನ್ನು ಹರ್ಷಗೊಳಿಸುತ್ತಾ ಹೀಗೆ ಹೇಳಿದರು. ‘ಪ್ರಿಯಾರ್ಹ’ ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ರಾಮನು ಪ್ರಿಯವಾದ ಮಾತಿಗೇ ಯೋಗ್ಯನು, ಕಠೋರ ಮಾತಿಗಲ್ಲ ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ‘ರಥದಲ್ಲೇ ಮೂರು ಪ್ರಾಕಾರಗಳನ್ನು ದಾಟಿ ಒಳಹೊಕ್ಕರು’ ಎಂಬುದರಿಂದ ವಸಿಷ್ಠರ ಅಸಾಧಾರಣ ಗೌರವ ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ — ಇತರರ ರಥವನ್ನು ಹೊರಗೇ ನಿಲ್ಲಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ, ಕುಲಗುರುವಿಗಾದರೋ ಮೂರು ಅಂಗಳಗಳನ್ನು ರಥದಲ್ಲೇ ದಾಟಿ ಹೋಗಲು ಅನುಮತಿಯಿದೆ. ‘ಮಾತನಾಡಿಸಿ, ಪ್ರಸನ್ನಗೊಳಿಸಿ’ ಎಂಬ ಎರಡು ಕ್ರಿಯೆಗಳಿಂದ ಪುರೋಹಿತರು ಮೊದಲು ಕುಶಲವನ್ನು ಕೇಳುತ್ತಾರೆ, ಅನಂತರ ಪ್ರಸನ್ನಗೊಳಿಸುತ್ತಾರೆ ಎಂದು ತಿಳಿಯುತ್ತದೆ.
‘ರಾಮ, ನಿನ್ನ ತಂದೆ ಪ್ರಸನ್ನನಾಗಿದ್ದಾನೆ; ನೀನು ರಾಜ್ಯವನ್ನು ಪಡೆಯುವೆ. ಇಂದು ನೀನು ಸೀತೆಯೊಡನೆ ಉಪವಾಸ ಮಾಡು. ನಾಳೆ ಬೆಳಗ್ಗೆ ನರಾಧಿಪನಾದ ನಿನ್ನ ತಂದೆ ದಶರಥನು ನಹುಷನು ಯಯಾತಿಯನ್ನು ಅಭಿಷೇಕಿಸಿದಂತೆ ಪ್ರೀತಿಯಿಂದ ನಿನ್ನನ್ನು ಯೌವರಾಜ್ಯದಲ್ಲಿ ಅಭಿಷೇಕಿಸುವನು.’ ಹೀಗೆ ಹೇಳಿ ಶುಚಿಯಾದ ಆ ಮುನಿಗಳು ಆಗ ವೈದೇಹಿಯೊಡನಿದ್ದ ರಾಮನಿಂದ ನಿಯಮಬದ್ಧವಾದ ಉಪವಾಸವನ್ನು ಮಂತ್ರಪೂರ್ವಕವಾಗಿ ಮಾಡಿಸಿದರು. ‘ಮಂತ್ರಪೂರ್ವಕವಾಗಿ’ ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಈ ವ್ರತವು ಕೇವಲ ಆಹಾರತ್ಯಾಗವಲ್ಲ, ಮಂತ್ರೋಚ್ಚಾರಣೆಯೊಡನೆ ನಡೆಯುವ ವಿಧಿ ಎಂದು ಸೂಚಿತವಾಗುತ್ತದೆ. ಅನಂತರ ರಾಮನಿಂದ ಯಥಾವತ್ತಾಗಿ ಪೂಜಿಸಲ್ಪಟ್ಟ ರಾಜಗುರುಗಳು ಕಾಕುತ್ಸ್ಥನಿಂದ ಅಪ್ಪಣೆ ಪಡೆದು ರಾಮನ ಭವನದಿಂದ ಹೊರಟರು. ರಾಮನೂ ಅಲ್ಲಿ ಪ್ರಿಯವಾಗಿ ಮಾತನಾಡುವ ಸ್ನೇಹಿತರೊಡನೆ ಕುಳಿತು, ಅವರಿಂದ ಅಭಿನಂದಿತನಾಗಿ, ಅವರೆಲ್ಲರಿಂದಲೂ ಅಪ್ಪಣೆ ಪಡೆದು ಒಳಗೆ ಹೋದನು. ನಹುಷ–ಯಯಾತಿಯರ ಉಪಮೆ ಇಲ್ಲಿ ಸಾರ್ಥಕ — ತಂದೆ ಮಗನನ್ನು ಯುವರಾಜನನ್ನಾಗಿ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ ಎಂಬ ಪೌರಾಣಿಕ ದೃಷ್ಟಾಂತವನ್ನು ಅನುಸರಿಸಿ ವಸಿಷ್ಠರು ಮಂಗಳವನ್ನು ಹಾರೈಸುತ್ತಾರೆ. ‘ಶುಚಿ’ ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ವಸಿಷ್ಠರ ಆತ್ಮಶುದ್ಧಿಯನ್ನು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ, ಏಕೆಂದರೆ ಅಶುಚಿಯಾದ ಆಚಾರ್ಯನು ವ್ರತದೀಕ್ಷೆ ಕೊಡಬಾರದು. ‘ಯಥಾವತ್ತಾಗಿ ಪೂಜಿಸಲ್ಪಟ್ಟ’ ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ರಾಮನು ಪಾದ್ಯ, ಅರ್ಘ್ಯ ಮೊದಲಾದವುಗಳಿಂದ ವಿಧಿವತ್ತಾಗಿ ಪೂಜೆ ಮಾಡಿದನು ಎಂದು ತಿಳಿಯುತ್ತದೆ. ‘ಅವರೆಲ್ಲರಿಂದಲೂ ಅಪ್ಪಣೆ ಪಡೆದು’ ಎಂಬುದೂ ಗಮನಾರ್ಹ — ರಾಮನು ಸ್ನೇಹಿತರನ್ನು ಉಪೇಕ್ಷಿಸುವುದಿಲ್ಲ, ಪ್ರತಿಯೊಬ್ಬರ ಅನುಮತಿ ಪಡೆದೇ ಒಳಗೆ ಹೋಗುತ್ತಾನೆ; ಇದು ಅವನ ಲೋಕಸಂಗ್ರಹಶೀಲತೆ.
ಆಗ ಹರ್ಷಿತರಾದ ಗಂಡಸರು ಹೆಂಗಸರಿಂದ ತುಂಬಿದ ರಾಮನ ಭವನವು ಮದಿಸಿದ ಪಕ್ಷಿಗಣಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದ, ಅರಳಿದ ಕಮಲಗಳುಳ್ಳ ಸರೋವರದಂತೆ ಶೋಭಿಸಿತು. ರಾಜಭವನದಂತೆ ಪ್ರಸಿದ್ಧವಾದ ಆ ರಾಮನ ಭವನದಿಂದ ಹೊರಬಂದ ವಸಿಷ್ಠರು ಜನರಿಂದ ಕಿಕ್ಕಿರಿದ ಮಾರ್ಗವನ್ನು ಕಂಡರು. ಅಯೋಧ್ಯೆಯಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲೆಡೆ ರಾಜಮಾರ್ಗಗಳು ಗುಂಪುಗುಂಪಾಗಿ ನೆರೆದ ಕುತೂಹಲಭರಿತ ಜನರಿಂದ ಕಿಕ್ಕಿರಿದಿದ್ದವು. ಅಲೆಗಳಂತೆ ತಾಕಲಾಡುತ್ತಿದ್ದ ಜನಸಮೂಹಗಳಿಂದ ಎದ್ದ ಹರ್ಷಧ್ವನಿಯಿಂದ ಆವೃತವಾದ ರಾಜಮಾರ್ಗದ ನಿನಾದವು ಸಮುದ್ರದ ಘೋಷದಂತಿತ್ತು. ಆ ದಿನ ಅಯೋಧ್ಯೆಯ ಬೀದಿಗಳಿಗೆ ನೀರು ಚಿಮುಕಿಸಿ ಗುಡಿಸಲಾಗಿತ್ತು; ನಗರವು ವನಮಾಲೆಗಳಿಂದ ಅಲಂಕೃತವಾಗಿತ್ತು; ಮನೆಮನೆಗಳ ಮೇಲೆ ಎತ್ತರವಾದ ಧ್ವಜಗಳು ಹಾರಾಡುತ್ತಿದ್ದವು. ಸ್ತ್ರೀಯರಿಂದಲೂ ಮಕ್ಕಳಿಂದಲೂ ತುಂಬಿದ್ದ ಅಯೋಧ್ಯಾವಾಸಿಗಳು ರಾಮನ ಅಭಿಷೇಕವನ್ನು ಹಂಬಲಿಸುತ್ತಾ ಸೂರ್ಯೋದಯವನ್ನೇ ಹಂಬಲಿಸುತ್ತಿದ್ದರು. ಇಲ್ಲಿ ಕವಿ ನಗರದ ಉತ್ಸಾಹವನ್ನು ಸಮುದ್ರದ ಉಪಮೆಯಿಂದ ವರ್ಣಿಸುತ್ತಾನೆ; ‘ಸೂರ್ಯೋದಯವನ್ನು ಹಂಬಲಿಸುತ್ತಾ’ ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ರಾತ್ರಿಯ ದೀರ್ಘತೆಯೂ ಜನರ ಅಧೀರತೆಯೂ ಸೂಚಿತವಾಗುತ್ತವೆ. ಸರೋವರದ ಉಪಮೆ ಇಲ್ಲಿ ಸಾರ್ಥಕ — ಅರಳಿದ ಕಮಲಗಳ ಸರೋವರವು ಮದಿಸಿದ ಪಕ್ಷಿಗಳಿಂದ ಶೋಭಿಸುವಂತೆ, ರಾಮನ ಭವನವು ಹರ್ಷಿತರಾದ ಸ್ತ್ರೀಪುರುಷರಿಂದ ಶೋಭಿಸಿತು. ‘ವೃಂದವೃಂದೈಃ’ ಎಂಬ ಪುನರುಕ್ತಿಯಿಂದ ಜನರು ರಾಶಿರಾಶಿಯಾಗಿ ಇದ್ದರು ಎಂಬ ಆಧಿಕ್ಯವನ್ನು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ‘ಅಭಿಸಂಬಾಧಾಃ’ ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಮಾರ್ಗಗಳ ಇಕ್ಕಟ್ಟನ್ನೂ ‘ಸಮುದ್ರದ ಘೋಷದಂತೆ’ ಎಂಬ ಉಪಮೆಯಿಂದ ಕೋಲಾಹಲದ ಗಾಂಭೀರ್ಯವನ್ನೂ ತೋರಿಸಲಾಗಿದೆ. ‘ಸಿಕ್ತಸಮ್ಮೃಷ್ಟರಥ್ಯಾ’ ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಮಾರ್ಗಗಳಿಗೆ ನೀರು ಚಿಮುಕಿಸಿ ಗುಡಿಸಲಾಗಿತ್ತು ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ; ‘ವನಮಾಲಿನೀ’ ಎಂದರೆ ಎಲೆ–ಹೂಗಳ ಮಾಲೆಗಳಿಂದ ಅಲಂಕೃತವಾದುದು. ಹೀಗೆ ಕವಿ ನಗರದ ಬಾಹ್ಯ ಸಜ್ಜನ್ನೂ ಜನರ ಆಂತರಿಕ ಉತ್ಸುಕತೆಯನ್ನೂ ಸಮಾನವಾಗಿ ವರ್ಣಿಸುತ್ತಾನೆ.
ಪ್ರಜೆಗಳಿಗೆ ಅಲಂಕಾರದಂತಿದ್ದ, ಜನರ ಆನಂದವನ್ನು ಹೆಚ್ಚಿಸುವ ಆ ಅಯೋಧ್ಯೆಯ ಮಹೋತ್ಸವವನ್ನು ಕಾಣಲು ಜನರು ಉತ್ಸುಕರಾಗಿದ್ದರು. ಹೀಗೆ ಜನರಿಂದ ಕಿಕ್ಕಿರಿದ ಆ ರಾಜಮಾರ್ಗವನ್ನು ಪುರೋಹಿತರು ಜನಸಮೂಹವನ್ನು ಸೀಳಿಕೊಂಡು ಹೋಗುವಂತೆ ನಿಧಾನವಾಗಿ ದಾಟಿ ರಾಜಭವನಕ್ಕೆ ಹೋದರು. ಬಿಳಿಯ ಮೋಡಗಳ ಶಿಖರದಂತೆ ಕಾಣುತ್ತಿದ್ದ ಪ್ರಾಸಾದವನ್ನೇರಿ ಅವರು, ಬೃಹಸ್ಪತಿಯು ಇಂದ್ರನನ್ನು ಸೇರುವಂತೆ, ನರೇಂದ್ರನನ್ನು ಸೇರಿದರು. ಅವರು ಬಂದುದನ್ನು ಕಂಡು ರಾಜನು ರಾಜಾಸನವನ್ನು ಬಿಟ್ಟು ಎದ್ದು ತನ್ನ ಆಶಯದ ಬಗ್ಗೆ ಕೇಳಿದನು; ವಸಿಷ್ಠರು ‘ಮಾಡಲಾಗಿದೆ’ ಎಂದು ನಿವೇದಿಸಿದರು. ಇಲ್ಲಿ ಬೃಹಸ್ಪತಿ–ಇಂದ್ರರ ಉಪಮೆ ಅನುರೂಪವಾದುದು — ದೇವಗುರು ಇಂದ್ರನಿಗೆ ಬಲವಾಗಿರುವಂತೆ ಗುರುವಾದ ಪುರೋಹಿತರು ರಾಜನಿಗೆ ಬಲ. ರಾಜನಾದರೋ ಆಸನವನ್ನು ಬಿಟ್ಟೇ ಗುರುವನ್ನು ಎದುರುಗೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ; ಇದರಿಂದ ಪುರೋಹಿತರ ಗೌರವ ಪ್ರಕಾಶಿತವಾಗುತ್ತದೆ. ‘ಪ್ರಜಾಲಂಕಾರಭೂತ’ ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಉತ್ಸವವನ್ನು ಪ್ರಜೆಗಳ ಆಭರಣದಂತೆ ಪರಿಗಣಿಸಲಾಗಿದೆ; ‘ಆನಂದವರ್ಧನ’ ಎಂಬುದು ಅದರ ಫಲ. ‘ಸೀಳಿಕೊಂಡು ಹೋಗುವಂತೆ’ ಎಂಬ ಪದದಿಂದ, ಪುರೋಹಿತರು ಬಲಪ್ರಯೋಗದಿಂದ ದಾರಿ ಮಾಡಿಕೊಳ್ಳುವುದಿಲ್ಲ, ಅವರು ಬರುತ್ತಿರುವುದನ್ನು ಕಂಡ ಮಾತ್ರಕ್ಕೇ ಜನರು ತಾವಾಗಿ ಪಕ್ಕಕ್ಕೆ ಸರಿಯುತ್ತಾರೆ ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ.
ಆಗ ರಾಜನೊಡನೆ ಕುಳಿತಿದ್ದ ಸಭಾಸದರೂ ಅವನೊಡನೆಯೇ ಆಸನಗಳಿಂದ ಎದ್ದು ಪುರೋಹಿತರನ್ನು ಪೂಜಿಸಿದರು. ಗುರುವಿನ ಅನುಮತಿ ಪಡೆದ ರಾಜನು ಆ ಜನಸಮೂಹವನ್ನು ಬೀಳ್ಕೊಟ್ಟು, ಸಿಂಹವು ಪರ್ವತಗುಹೆಯನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸುವಂತೆ, ಅಂತಃಪುರವನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸಿದನು. ಶ್ರೇಷ್ಠವೇಷಧಾರಿಣಿಯರಾದ ಪ್ರಮದೆಯರಿಂದ ತುಂಬಿದ್ದ, ಮಹೇಂದ್ರನ ಭವನಕ್ಕೆ ಸಮಾನವಾದ ಆ ನಿವಾಸವನ್ನು, ಚಂದ್ರನು ತಾರಾಗಣಗಳಿಂದ ತುಂಬಿದ ಆಕಾಶವನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸುವಂತೆ, ತನ್ನ ಶೋಭೆಯಿಂದ ಸುಂದರವಾಗಿ ಬೆಳಗಿಸುತ್ತಾ ರಾಜನು ಪ್ರವೇಶಿಸಿದನು. ಕೊನೆಯ ಶ್ಲೋಕವು ನಾಲ್ಕು ಪಾದಗಳ ವಂಶಸ್ಥವೃತ್ತದಲ್ಲಿ ರಚಿತವಾಗಿದೆ; ಸರ್ಗಾಂತ್ಯದಲ್ಲಿ ವೃತ್ತವನ್ನು ಬದಲಾಯಿಸುವುದು ವಾಲ್ಮೀಕಿಗಳ ಪ್ರಸಿದ್ಧ ರೀತಿ. ಚಂದ್ರನ ಉಪಮೆಯಿಂದ ರಾಜನ ಸೌಮ್ಯತೆಯನ್ನೂ ಸಿಂಹದ ಉಪಮೆಯಿಂದ ಅವನ ಐಶ್ವರ್ಯವನ್ನೂ ತೋರಿಸಲಾಗಿದೆ; ಎರಡೂ ಉಪಮೆಗಳನ್ನು ಒಂದೇ ಪ್ರಸಂಗದಲ್ಲಿ ಬಳಸಲಾಗಿದೆ. ‘ಅವನೊಡನೆಯೇ’ ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಸಭಾಸದರು ರಾಜನೊಡನೆ ಒಂದೇ ಕ್ಷಣದಲ್ಲಿ ಎದ್ದರು ಎಂದು ಸೂಚಿತವಾಗುತ್ತದೆ; ಪುರೋಹಿತರ ಗೌರವದಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲರಿಗೂ ಸಮಾನ ಆದರ. ಹೀಗೆ ಈ ಸರ್ಗವು ವ್ರತದ ನೆರವೇರಿಕೆಯನ್ನೂ ನಗರದ ಸಜ್ಜನ್ನೂ ತೋರಿಸಿ ಮುಗಿಯುತ್ತದೆ; ಮುಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ರಾಮನ ನಿಯಮವೂ ನಗರದ ಅಲಂಕಾರವೂ ವಿಸ್ತಾರವಾಗಿ ವರ್ಣಿತವಾಗುತ್ತವೆ.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्येऽयोध्याकाण्डे पञ्चमः सर्गः॥ ५॥