ಸರ್ಗ
ದಶರಥನು ರಾಮನಿಗೆ ಅಭಿಷೇಕದ ಆಜ್ಞೆ ನೀಡುವುದು
ಸುಮಂತ್ರನ ಮೂಲಕ ರಾಮನನ್ನು ಮತ್ತೆ ಕರೆಸುವುದು, ರಾಜನು ತಾನು ಕೃತಕೃತ್ಯನೆಂದು ನಿವೇದಿಸುವುದು, ಅಶುಭನಿಮಿತ್ತಗಳ ಪ್ರಸ್ತಾಪ, ಉಪವಾಸವ್ರತದ ಆಜ್ಞೆ, ಕೌಸಲ್ಯೆಯ ಆಶೀರ್ವಾದ, ಲಕ್ಷ್ಮಣನೊಡನೆ ಪ್ರೀತಿಯ ಸಂಭಾಷಣೆ
ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ದಶರಥ ಮಹಾರಾಜನು ಸಭೆಯಲ್ಲಿ ಪೌರರ ಮತ್ತು ಜಾನಪದರ ಸಮ್ಮತಿಯನ್ನು ಪಡೆದು ರಾಮನ ಯೌವರಾಜ್ಯಾಭಿಷೇಕವನ್ನು ಘೋಷಿಸಿದನು; ವಸಿಷ್ಠಾದಿಗಳು ಸಿದ್ಧತೆಗಳನ್ನು ಆರಂಭಿಸಿದರು. ಈ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಅವನು ಆ ನಿಶ್ಚಯವನ್ನು ರಾಮನಿಗೆ ತಾನೇ ಏಕಾಂತದಲ್ಲಿ ನಿವೇದಿಸುತ್ತಾನೆ; ಅಲ್ಲಿ ತನ್ನ ಆತುರದ ಗೂಢಕಾರಣವನ್ನೂ ಬಹಿರಂಗಪಡಿಸುತ್ತಾನೆ. ಪೌರರು ತಮ್ಮ ತಮ್ಮ ಮನೆಗಳಿಗೆ ತೆರಳಿದ ಮೇಲೆ ರಾಜನು ಮಂತ್ರಿಗಳೊಡನೆ ಮತ್ತೆ ಮಂತ್ರಾಲೋಚನೆ ನಡೆಸಿ, ನಿಶ್ಚಯವನ್ನರಿತವನಾಗಿ, ದೃಢವಾದ ನಿಶ್ಚಯವನ್ನು ಮಾಡಿದನು — ‘ನಾಳೆಯೇ ಪುಷ್ಯನಕ್ಷತ್ರವಿರುವುದು; ನಾಳೆಯೇ ಕಮಲದಳದಂತಹ ಕಣ್ಣುಗಳುಳ್ಳ ನನ್ನ ಮಗ ರಾಮನನ್ನು ಯುವರಾಜಪದದಲ್ಲಿ ಅಭಿಷೇಕಿಸಬೇಕು.’ ಹೀಗೆ ನಿಶ್ಚಯಿಸಿ ಅವನು ಅಂತರ್ಗೃಹವನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸಿ, ಸೂತನಾದ ಸುಮಂತ್ರನನ್ನು ಕರೆದು ಆಜ್ಞಾಪಿಸಿದನು — ‘ರಾಮನನ್ನು ಮತ್ತೆ ಇಲ್ಲಿಗೆ ಕರೆತಾ.’ ಸೂತನು ಆ ಮಾತನ್ನು ತಲೆಬಾಗಿ ಸ್ವೀಕರಿಸಿ ರಾಮನನ್ನು ಕರೆತರಲು ಬೇಗನೆ ಎರಡನೆಯ ಬಾರಿ ರಾಮನ ಭವನಕ್ಕೆ ಹೊರಟನು. ದ್ವಾರಪಾಲಕರು ಸುಮಂತ್ರನು ಮತ್ತೆ ಬಂದಿರುವುದನ್ನು ರಾಮನಿಗೆ ನಿವೇದಿಸಿದರು. ಅವನು ಬಂದಿದ್ದಾನೆಂದು ಕೇಳಿದೊಡನೆಯೇ ರಾಮನ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಶಂಕೆ ಮೂಡಿತು. ಇಲ್ಲಿ ಕವಿ ಸೂಕ್ಷ್ಮವಾದ ಮನೋಭಾವವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತಾನೆ — ಬೆಳಗ್ಗೆಯೇ ತಂದೆಯನ್ನು ಕಂಡಿರುವಾಗ ಮತ್ತೆ ಏಕೆ ಕರೆ ಬಂದಿತು ಎಂಬ ಸಂದೇಹ; ಈ ಶಂಕೆಯೇ ಮುಂದಿನ ಕಥಾನಕದ ಮುನ್ನೆರಳಿನಂತೆ ತೋರುತ್ತದೆ. ಸುಮಂತ್ರನು ಅಯೋಧ್ಯೆಯ ವೃದ್ಧ ಸಾರಥಿ, ರಾಜನ ಅಂತರಂಗದವನು; ಒಂದೇ ದಿನದಲ್ಲಿ ಅವನು ಎರಡು ಬಾರಿ ಬರುವುದೇ ಅಸಾಮಾನ್ಯ. ಮುದ್ರಿತ ಆವೃತ್ತಿಯ ಹಿಂದಿ ಭಾಷ್ಯವೂ ಇಲ್ಲಿ ‘ಶ್ರೀರಾಮನ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಸಂದೇಹ ಉಂಟಾಯಿತು’ ಎಂದೇ ವಿವರಿಸುತ್ತದೆ, ಭಯ ಎಂದಲ್ಲ.
ರಾಮನು ಸುಮಂತ್ರನನ್ನು ಒಳಗೆ ಕರೆದು ಆತುರದಿಂದ ಕೇಳಿದನು — ‘ನೀವು ಮತ್ತೆ ಬಂದಿರುವುದರ ಕಾರಣವೇನು? ಅದನ್ನು ನನಗೆ ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿ ಹೇಳಿರಿ.’ ಸೂತನು ಉತ್ತರಿಸಿದನು — ‘ರಾಜನು ನಿನ್ನನ್ನು ಕಾಣಲು ಬಯಸುತ್ತಾನೆ. ಇದನ್ನು ಕೇಳಿದ ಮೇಲೆ ಹೋಗುವುದೋ ಬಿಡುವುದೋ ಎಂಬುದಕ್ಕೆ ನೀನೇ ಪ್ರಮಾಣ.’ ಇಲ್ಲಿ ಸೂತನ ವಿನಯವನ್ನು ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಗಮನಿಸಬೇಕು — ಅವನು ಆಜ್ಞಾಪಿಸುವುದಿಲ್ಲ, ತಾನೇ ನಿರ್ಣಯಿಸುವುದೂ ಇಲ್ಲ; ರಾಜನ ಇಚ್ಛೆಯನ್ನು ನಿವೇದಿಸಿ ನಿರ್ಣಯವನ್ನು ರಾಮನಿಗೇ ಒಪ್ಪಿಸುತ್ತಾನೆ; ಇದು ಇಕ್ಷ್ವಾಕುಗಳ ಸೇವಕರ ಮರ್ಯಾದೆ. ಸೂತನ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ರಾಮನೂ ಆತುರದಿಂದ ನರೇಶ್ವರನನ್ನು ಮತ್ತೆ ಕಾಣಲು ರಾಜಭವನಕ್ಕೆ ಹೊರಟನು. ರಾಮನು ಬಂದಿದ್ದಾನೆಂದು ಕೇಳಿ ದಶರಥ ಮಹಾರಾಜನು ಪ್ರಿಯವೂ ಉತ್ತಮವೂ ಆದ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳಬಯಸಿ ಅವನನ್ನು ಮನೆಯೊಳಗೆ ಕರೆಸಿಕೊಂಡನು. ಶ್ರೀಮಂತನಾದ ರಾಘವನು ತಂದೆಯ ಭವನವನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸುತ್ತಲೇ ದೂರದಿಂದಲೇ ತಂದೆಯನ್ನು ಕಂಡು ಕೈಮುಗಿದು ನಮಸ್ಕರಿಸಿ ನಿಂತನು. ದೂರದಿಂದಲೇ ನಮಸ್ಕರಿಸಿದನು ಎಂಬುದರಿಂದ ಮಗನ ವಿನಯವೂ, ‘ಪ್ರಿಯವೂ ಉತ್ತಮವೂ ಆದ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳಬಯಸಿ’ ಎಂಬುದರಿಂದ ತಂದೆಯ ವಾತ್ಸಲ್ಯವೂ ಸೂಚಿತವಾಗುತ್ತವೆ. ಇಲ್ಲಿ ‘ತ್ವರಿತಃ’, ‘ತ್ವರಯಾ ಯುಕ್ತಃ’ ಎಂಬ ಎರಡು ಪದಗಳಿಂದ ರಾಮನ ಉತ್ಸುಕತೆಯೂ ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ. ರಾಜನಾದರೋ ಮಗನನ್ನು ಮನೆಯ ಒಳಕೋಣೆಗೇ ಕರೆಸಿಕೊಂಡನು, ಏಕೆಂದರೆ ಹೇಳಬೇಕಾದುದನ್ನು ಜನರ ಸಮಕ್ಷಮದಲ್ಲಿ ಹೇಳುವಂತಿರಲಿಲ್ಲ; ಇದರಿಂದ ಮುಂದಿನ ಏಕಾಂತಸಂಭಾಷಣೆಗೆ ಭೂಮಿಕೆ ಸಿದ್ಧವಾಗುತ್ತದೆ.
ನಮಸ್ಕರಿಸುತ್ತಿದ್ದ ರಾಮನನ್ನು ಭೂಪತಿಯು ಎಬ್ಬಿಸಿ, ಆಲಿಂಗಿಸಿ, ಸುಂದರವಾದ ಆಸನವನ್ನು ತೋರಿಸಿ ಮತ್ತೆ ಹೇಳಿದನು — ‘ರಾಮ, ನಾನು ವೃದ್ಧನಾಗಿದ್ದೇನೆ, ದೀರ್ಘಾಯುಷಿಯಾಗಿದ್ದೇನೆ; ಬಯಸಿದ ಭೋಗಗಳನ್ನೆಲ್ಲ ಅನುಭವಿಸಿದ್ದೇನೆ; ಅನ್ನದಾನದಿಂದ ಕೂಡಿದ, ಹೇರಳ ದಕ್ಷಿಣೆಗಳುಳ್ಳ ನೂರಾರು ಯಜ್ಞಗಳನ್ನು ಯಥೇಷ್ಟವಾಗಿ ಮಾಡಿದ್ದೇನೆ. ಭೂಮಿಯಲ್ಲಿ ಅನುಪಮನಾದ, ನಾನು ಬಯಸಿದ ನೀನು ನನಗೆ ಮಗನಾಗಿ ಜನಿಸಿದ್ದೀಯೆ; ಪುರುಷಸತ್ತಮನೇ, ದಾನವನ್ನೂ ಹೋಮವನ್ನೂ ಅಧ್ಯಯನವನ್ನೂ ನಾನು ಮಾಡಿದ್ದೇನೆ. ವೀರನೇ, ಬಯಸಿದ ಸುಖಗಳನ್ನು ಅನುಭವಿಸಿದ್ದೇನೆ; ದೇವತೆಗಳ, ಋಷಿಗಳ, ಪಿತೃಗಳ ಮತ್ತು ಬ್ರಾಹ್ಮಣರ ಋಣದಿಂದಲೂ, ನನ್ನ ಸ್ವಂತ ಋಣದಿಂದಲೂ ನಾನು ಮುಕ್ತನಾಗಿದ್ದೇನೆ. ನಿನ್ನ ಅಭಿಷೇಕವನ್ನು ಬಿಟ್ಟು ನನಗೆ ಮಾಡಬೇಕಾದುದು ಬೇರೇನೂ ಉಳಿದಿಲ್ಲ. ಆದ್ದರಿಂದ ನಾನು ನಿನಗೆ ಏನು ಹೇಳುತ್ತೇನೋ ಅದನ್ನು ನೀನು ಮಾಡಬೇಕು. ಇಂದು ಎಲ್ಲ ಪ್ರಕೃತಿಗಳೂ ನಿನ್ನನ್ನೇ ನರಾಧಿಪನನ್ನಾಗಿ ಬಯಸುತ್ತಿವೆ; ಆದ್ದರಿಂದ ಮಗೂ, ನಿನ್ನನ್ನು ಯುವರಾಜನನ್ನಾಗಿ ಅಭಿಷೇಕಿಸುತ್ತೇನೆ.’ ಇಲ್ಲಿ ರಾಜನು ಕೇವಲ ಮಗನನ್ನು ಪ್ರಶಂಸಿಸುತ್ತಿಲ್ಲ, ತನ್ನ ಜೀವನದ ಪೂರ್ಣತೆಯನ್ನು ಎಣಿಸುತ್ತಿದ್ದಾನೆ — ಭೋಗಗಳನ್ನು ಅನುಭವಿಸಿದ್ದಾಯಿತು, ಯಜ್ಞಗಳನ್ನು ಮಾಡಿದ್ದಾಯಿತು, ದಾನ ಅಧ್ಯಯನಗಳೂ ಆದವು, ನಾಲ್ಕು ಋಣಗಳನ್ನೂ ತೀರಿಸಿದ್ದಾಯಿತು; ಉಳಿದಿರುವುದು ಒಂದೇ ಕಾರ್ಯ, ಅದು ಮಗನ ಅಭಿಷೇಕ. ಈ ಮಾತಿನಿಂದ ಅವನು ರಾಮನ ಸಮ್ಮತಿಯನ್ನು ಅನಿವಾರ್ಯವಾಗಿಸುತ್ತಾನೆ. ‘ದತ್ತಮ್ ಇಷ್ಟಮ್ ಅಧೀತಂ ಚ’ ಎಂಬ ಮೂರು ಪದಗಳಲ್ಲಿ ದಾನ, ಯಜ್ಞ ಮತ್ತು ಸ್ವಾಧ್ಯಾಯ ಎಂಬ ಮೂರು ಬಗೆಯ ಗೃಹಸ್ಥಧರ್ಮವನ್ನು ಸಂಕ್ಷೇಪವಾಗಿ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ‘ಅನ್ನದಾನದಿಂದ ಕೂಡಿದ, ಹೇರಳ ದಕ್ಷಿಣೆಗಳುಳ್ಳ’ ಎಂಬ ವಿಶೇಷಣಗಳಿಂದ ಯಜ್ಞಗಳ ಪೂರ್ಣತೆ ತೋರಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ — ಬ್ರಾಹ್ಮಣರಿಗೆ ಯಥೇಷ್ಟ ಅನ್ನವೂ ಹೇರಳ ದಕ್ಷಿಣೆಯೂ ನೀಡಲ್ಪಟ್ಟ ಯಜ್ಞವೇ ಸಂಪೂರ್ಣ ಎಂಬುದು ಶಾಸ್ತ್ರದ ಮತ. ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ‘ಪ್ರಕೃತಿಗಳು ನಿನ್ನನ್ನು ಬಯಸುತ್ತಿವೆ’ ಎಂಬ ಮಾತಿನಿಂದ ರಾಜನು ತನ್ನ ಇಚ್ಛೆಯನ್ನು ಪ್ರಜೆಗಳ ಇಚ್ಛೆಯೊಡನೆ ಹೊಂದಿಸುತ್ತಾನೆ.
ಅನಂತರ ರಾಜನು ತನ್ನ ಆತುರದ ನಿಜವಾದ ಕಾರಣವನ್ನು ಬಹಿರಂಗಪಡಿಸುತ್ತಾನೆ — ‘ರಾಘವ, ಈಚೆಗೆ ನಾನು ಅಶುಭವಾದ, ದಾರುಣವಾದ ಕನಸುಗಳನ್ನು ಕಾಣುತ್ತಿದ್ದೇನೆ; ಸಿಡಿಲಿನ ಆರ್ಭಟದೊಡನೆ ಮಹಾಶಬ್ದ ಮಾಡುತ್ತಾ ದೊಡ್ಡ ಉಲ್ಕೆಗಳು ಆಕಾಶದಿಂದ ಬೀಳುತ್ತಿವೆ. ನನ್ನ ಜನ್ಮನಕ್ಷತ್ರವು ಸೂರ್ಯ, ಅಂಗಾರಕ ಮತ್ತು ರಾಹು ಎಂಬ ದಾರುಣ ಗ್ರಹಗಳಿಂದ ಆಕ್ರಮಿತವಾಗಿದೆ ಎಂದು ದೈವಜ್ಞರು ತಿಳಿಸುತ್ತಾರೆ. ಇಂಥ ನಿಮಿತ್ತಗಳು ಕಾಣಿಸಿಕೊಂಡಾಗ ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ರಾಜನು ಮರಣವನ್ನು ಹೊಂದುತ್ತಾನೆ, ಇಲ್ಲವೇ ಘೋರವಾದ ಆಪತ್ತಿಗೆ ಸಿಲುಕುತ್ತಾನೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ನನ್ನ ಮನಸ್ಸು ಮೋಹಗೊಳ್ಳುವುದರೊಳಗಾಗಿಯೇ ನೀನು ಅಭಿಷಿಕ್ತನಾಗು; ಪ್ರಾಣಿಗಳ ಬುದ್ಧಿ ಚಂಚಲವಾದುದು. ಇಂದು ಚಂದ್ರನು ಪುಷ್ಯಕ್ಕಿಂತ ಹಿಂದಿನ ಪುನರ್ವಸುನಕ್ಷತ್ರವನ್ನು ಸೇರಿದ್ದಾನೆ; ನಾಳೆ ನಿಶ್ಚಯವಾಗಿಯೂ ಪುಷ್ಯಯೋಗವಿರುವುದೆಂದು ದೈವಚಿಂತಕರು ಹೇಳುವರು. ಆ ಪುಷ್ಯದಲ್ಲಿಯೇ ಅಭಿಷಿಕ್ತನಾಗು; ನನ್ನ ಮನಸ್ಸು ನನ್ನನ್ನು ಅವಸರಪಡಿಸುತ್ತಿದೆ. ಪರಂತಪನೇ, ನಾಳೆಯೇ ನಿನ್ನನ್ನು ಯೌವರಾಜ್ಯದಲ್ಲಿ ಅಭಿಷೇಕಿಸುವೆನು.’ ಇಲ್ಲಿ ಮೂರು ಪ್ರಮಾಣಗಳನ್ನು ಕ್ರಮವಾಗಿ ಮುಂದಿಡಲಾಗಿದೆ — ಕನಸುಗಳು, ಉಲ್ಕಾಪಾತ ಮತ್ತು ಗ್ರಹಯೋಗ; ಅವುಗಳ ನಿಷ್ಕರ್ಷೆ ಒಂದೇ — ಕಾಲವು ಅಲ್ಪ. ‘ಪ್ರಾಣಿಗಳ ಬುದ್ಧಿ ಚಂಚಲ’ ಎಂಬ ಮಾತು ಈ ಸರ್ಗದಲ್ಲೇ ಅತ್ಯಂತ ಮಾರ್ಮಿಕವಾದುದು, ಏಕೆಂದರೆ ಮುಂದೆ ಅದೇ ರಾಜನ ಸ್ವಂತ ಬುದ್ಧಿಯ ಚಾಂಚಲ್ಯದಲ್ಲಿ ಪರಿಣಮಿಸಲಿದೆ. ‘ಸನಿರ್ಘಾತಾಃ ಮಹೋಲ್ಕಾಃ’ ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಉಲ್ಕಾಪಾತದೊಡನೆ ಸಿಡಿಲಿನಂತಹ ಮಹಾಶಬ್ದವನ್ನೂ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ; ಪ್ರಾಚೀನ ಶಾಸ್ತ್ರಗಳಲ್ಲಿ ಇದನ್ನು ರಾಷ್ಟ್ರೋಪದ್ರವದ ಸೂಚಕವೆಂದು ಪರಿಗಣಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ‘ಅವಷ್ಟಬ್ಧ ನಕ್ಷತ್ರ’ ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಜನ್ಮನಕ್ಷತ್ರದ ಮೇಲೆ ಕ್ರೂರಗ್ರಹಗಳ ಆಕ್ರಮಣವನ್ನು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ; ಸೂರ್ಯ, ಅಂಗಾರಕ, ರಾಹು ಈ ಮೂವರೂ ಕ್ರೂರರೆಂದು ಜ್ಯೋತಿಷದಲ್ಲಿ ಪ್ರಸಿದ್ಧ. ಪುಷ್ಯವು ಪುನರ್ವಸುವಿನ ಅನಂತರ ಬರುತ್ತದೆ, ಆದ್ದರಿಂದ ನಾಳೆಯೇ ಚಂದ್ರನಿಗೆ ಪುಷ್ಯಯೋಗ ನಿಶ್ಚಿತ — ಇದರಿಂದ ರಾಜನ ಆತುರ ಶಾಸ್ತ್ರಸಮ್ಮತವಾಗುತ್ತದೆ.
‘ಆದ್ದರಿಂದ ಇಂದಿನಿಂದ ನೀನು ನಿಯತಾತ್ಮನಾಗಿ ವ್ರತಧಾರಿಯಾಗಿ ಈ ರಾತ್ರಿ ವಧುವಿನೊಡನೆ ಉಪವಾಸವಿರಬೇಕು, ದರ್ಭೆಯ ಹಾಸಿಗೆಯ ಮೇಲೆ ಮಲಗಬೇಕು. ಎಚ್ಚರ ತಪ್ಪದ ಸ್ನೇಹಿತರು ಇಂದು ನಿನ್ನನ್ನು ಎಲ್ಲ ಕಡೆಯಿಂದ ರಕ್ಷಿಸಲಿ; ಇಂಥ ಕಾರ್ಯಗಳು ಅನೇಕ ವಿಘ್ನಗಳಿಗೆ ಒಳಗಾಗುತ್ತವೆ. ಭರತನು ಈ ನಗರದಿಂದ ದೂರ ಪ್ರವಾಸದಲ್ಲಿರುವವರೆಗೆಯೇ ನಿನ್ನ ಅಭಿಷೇಕಕ್ಕೆ ತಕ್ಕ ಕಾಲ ಎಂಬುದು ನನ್ನ ಮತ.’ ಇಲ್ಲಿ ರಾಜನು ತನ್ನ ಶಂಕೆಯನ್ನು ತಾನೇ ಪ್ರಕಟಪಡಿಸುತ್ತಾನೆ, ಆದರೆ ಆ ಶಂಕೆಯನ್ನು ಭರತನ ಮೇಲೆ ಆರೋಪಿಸುವುದಿಲ್ಲ — ‘ನಿನ್ನ ತಮ್ಮ ಭರತನು ಸಜ್ಜನರ ನಡತೆಯಲ್ಲಿ ನೆಲೆನಿಂತವನು, ಅಣ್ಣನನ್ನು ಅನುಸರಿಸುವವನು, ಧರ್ಮಾತ್ಮ, ಕರುಣಾಳು, ಜಿತೇಂದ್ರಿಯ ಎಂಬುದು ನಿಜವೇ. ಆದರೂ ಮನುಷ್ಯರ ಚಿತ್ತ ಅನಿತ್ಯ ಎಂಬುದು ನನ್ನ ಬುದ್ಧಿ; ರಾಘವ, ಧರ್ಮನಿಷ್ಠರಾದ ಸಜ್ಜನರ ಚಿತ್ತವೂ ಕೃತಶೋಭಿ.’ ‘ಕೃತಶೋಭಿ’ ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಸತ್ಪುರುಷರ ಮನಸ್ಸೂ ಉಪಕಾರದಿಂದಲೋ ಅಪಕಾರದಿಂದಲೋ ಬಾಗುತ್ತದೆ ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗುತ್ತದೆ. ಈ ಮಾತುಗಳಿಂದ ಕವಿ ಮುಂದೆ ಬರಲಿರುವ ವಿಪ್ಲವದ ಬೀಜವನ್ನು ಬಿತ್ತುತ್ತಾನೆ; ಆಶಂಕೆ ಭರತನ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ನಿಜವಾಗುವುದಿಲ್ಲ, ಬೇರೆಡೆ ನಿಜವಾಗುತ್ತದೆ ಎಂಬುದು ಓದುಗನಿಗೆ ತಿಳಿದಿದೆ. ವ್ರತದ ಸ್ವರೂಪವನ್ನು ಇಲ್ಲಿ ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ — ಉಪವಾಸ, ಇಂದ್ರಿಯಸಂಯಮ, ಪತ್ನಿಯೊಡನೆ ಇರುವುದು ಮತ್ತು ದರ್ಭೆಯ ಹಾಸಿಗೆಯ ಮೇಲೆ ಮಲಗುವುದು. ‘ಸ್ನೇಹಿತರು ರಕ್ಷಿಸಲಿ’ ಎಂಬ ಆಜ್ಞೆಯಿಂದ ರಾಜನೇ ವಿಘ್ನದ ಆಶಂಕೆಯನ್ನು ಪ್ರಕಟಪಡಿಸುತ್ತಾನೆ. ಭರತನು ಆಗ ತಾಯಿಯ ತಂದೆಯ ಮನೆಯಲ್ಲಿ, ಕೇಕಯದೇಶದಲ್ಲಿ, ಪ್ರವಾಸದಲ್ಲಿದ್ದನು; ಅವನ ಅನುಪಸ್ಥಿತಿ ರಾಜನಿಗೆ ಅನುಕೂಲವಾದಂತೆ ತೋರುತ್ತದೆ.
ಹೀಗೆ ಹೇಳಲ್ಪಟ್ಟು, ನಾಳೆ ನಡೆಯಲಿರುವ ಅಭಿಷೇಕಕ್ಕೆ ಅನುಮತಿ ಪಡೆದ ರಾಮನು ‘ಹೋಗಿ ಬರುತ್ತೇನೆ’ ಎಂದು ಹೇಳಿ ತಂದೆಗೆ ಅಭಿವಾದನ ಮಾಡಿ ತನ್ನ ಮನೆಗೆ ಹೋದನು. ರಾಜನು ಅಭಿಷೇಕವನ್ನು ಆಜ್ಞಾಪಿಸಿದ ಮೇಲೆ ಅವನು ತನ್ನ ಭವನವನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸಿ, ಆ ಕ್ಷಣವೇ ಹೊರಟು ತಾಯಿಯ ಅಂತಃಪುರಕ್ಕೆ ಹೋದನು. ಅಲ್ಲಿ ಅವನು ತಾಯಿ ಕೌಸಲ್ಯೆಯನ್ನು ಕಂಡನು — ರೇಷ್ಮೆಯ ವಸ್ತ್ರವನ್ನುಟ್ಟು, ಮೌನವನ್ನು ತಾಳಿ, ಧ್ಯಾನದಲ್ಲಿ ತಲ್ಲೀನಳಾಗಿ ದೇವತಾಗಾರದಲ್ಲಿ ಶ್ರೀಯನ್ನು ಬೇಡುತ್ತಿದ್ದಳು. ಅಲ್ಲಿಗೆ ಮೊದಲೇ ಸುಮಿತ್ರೆಯೂ ಲಕ್ಷ್ಮಣನೂ ಬಂದಿದ್ದರು; ರಾಮಾಭಿಷೇಕದ ಪ್ರಿಯವಾರ್ತೆಯನ್ನು ಕೇಳಿ ಸೀತೆಯನ್ನೂ ಕರೆಸಲಾಗಿತ್ತು. ಆಗ ಕೌಸಲ್ಯೆಯು ಕಣ್ಣುಮುಚ್ಚಿಕೊಂಡು ಕುಳಿತಿದ್ದಳು; ಸುಮಿತ್ರೆ, ಸೀತೆ ಮತ್ತು ಲಕ್ಷ್ಮಣರು ಅವಳ ಬಳಿಯಿದ್ದರು; ಪುಷ್ಯದಲ್ಲಿ ಮಗನ ಯೌವರಾಜ್ಯಾಭಿಷೇಕವೆಂದು ಕೇಳಿ ಅವಳು ಪ್ರಾಣಾಯಾಮದೊಡನೆ ಜನಾರ್ದನನಾದ ಪರಮಪುರುಷನನ್ನು ಧ್ಯಾನಿಸುತ್ತಿದ್ದಳು. ಇಲ್ಲಿ ತಾಯಿಯ ಭಕ್ತಿಯನ್ನು ತೋರಿಸಲಾಗಿದೆ — ಅವಳು ಉತ್ಸವ ಮಾಡುತ್ತಿಲ್ಲ, ಆಭರಣಗಳನ್ನು ಧರಿಸುತ್ತಿಲ್ಲ; ರೇಷ್ಮೆಯುಟ್ಟು ಮೌನವ್ರತದಲ್ಲಿದ್ದು ದೇವತಾಗಾರದಲ್ಲಿ ಮಗನಿಗಾಗಿ ಶ್ರೀಯನ್ನು ಬೇಡುತ್ತಿದ್ದಾಳೆ. ಹಾಗೆ ನಿಯಮದಲ್ಲಿದ್ದ ಅವಳ ಬಳಿಗೆ ಹೋಗಿ ಅಭಿವಾದನ ಮಾಡಿ ರಾಮನು ಅವಳನ್ನು ಹರ್ಷಗೊಳಿಸುತ್ತಾ ಈ ಶ್ರೇಷ್ಠವಾದ ಮಾತನ್ನಾಡಿದನು. ‘ಪ್ರವಣಾ’ ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಧ್ಯಾನದಲ್ಲಿ ಏಕಾಗ್ರತೆಯಿಂದ ಬಾಗಿದ ಮನಸ್ಸನ್ನು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ; ‘ವಾಗ್ಯತಾ’ ಎಂದರೆ ಮೌನವ್ರತ, ‘ಕ್ಷೌಮವಾಸಿನೀ’ ಎಂದರೆ ಶುದ್ಧವಾದ ರೇಷ್ಮೆಯ ವಸ್ತ್ರವನ್ನುಟ್ಟವಳು. ಈ ಮೂರು ವಿಶೇಷಣಗಳು ಉಪಾಸನೆಯ ಪೂರ್ಣವಿಧಿಯನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತವೆ. ಸುಮಿತ್ರೆ ಮತ್ತು ಲಕ್ಷ್ಮಣರು ಮೊದಲೇ ಅಲ್ಲಿದ್ದರು, ಸೀತೆಯನ್ನಾದರೋ ವಾರ್ತೆ ಕೇಳಿದ ಮೇಲೆ ಕರೆತರಲಾಯಿತು — ಇದರಿಂದ ಕುಟುಂಬದ ಸಮಗ್ರತೆ ತೋರಿಬರುತ್ತದೆ. ಕೌಸಲ್ಯೆಯಾದರೋ ಬಾಹ್ಯ ಉತ್ಸವವನ್ನು ಆರಂಭಿಸುವುದಿಲ್ಲ; ಪ್ರಾಣಾಯಾಮದಿಂದ ಜನಾರ್ದನನನ್ನು ಧ್ಯಾನಿಸುತ್ತಾಳೆ, ಏಕೆಂದರೆ ಅವಳ ಮತದಲ್ಲಿ ಮಗನ ಶ್ರೇಯಸ್ಸು ದೇವರ ಅನುಗ್ರಹವನ್ನು ಅವಲಂಬಿಸಿದೆ. ರಾಮನೂ ಅವಳ ನಿಯಮವನ್ನು ಭಂಗಮಾಡದೆ, ನಿಯಮದಲ್ಲಿರುವಾಗಲೇ ಅವಳ ಬಳಿ ಸಾರುತ್ತಾನೆ — ಇದು ಮಗನ ಸೂಕ್ಷ್ಮವಾದ ಮರ್ಯಾದೆ. ಮತ್ತು ‘ಆ ಕ್ಷಣವೇ ಹೊರಟು’ ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ರಾಮನ ಉತ್ಸುಕತೆ ಹೇಳಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ — ಅವನು ತನ್ನ ಮನೆಯಲ್ಲಿ ತಡಮಾಡುವುದಿಲ್ಲ, ತಕ್ಷಣ ತಾಯಿಯ ಅಂತಃಪುರಕ್ಕೆ ಹೋಗುತ್ತಾನೆ; ತಂದೆಯ ಆಜ್ಞೆಯನ್ನು ಮೊದಲು ತಾಯಿಗೆ ನಿವೇದಿಸುವುದು ಕರ್ತವ್ಯ ಎಂಬುದು ಅವನ ಮತ.
‘ಅಮ್ಮಾ, ತಂದೆಯವರು ನನ್ನನ್ನು ಪ್ರಜಾಪಾಲನೆಯ ಕಾರ್ಯದಲ್ಲಿ ನಿಯೋಜಿಸಿದ್ದಾರೆ; ತಂದೆಯ ಆಜ್ಞೆಯಂತೆ ನಾಳೆ ನನ್ನ ಅಭಿಷೇಕ ನಡೆಯುವುದು. ಈ ರಾತ್ರಿ ಸೀತೆಯೂ ನನ್ನೊಡನೆ ಉಪವಾಸವಿರಬೇಕು; ಉಪಾಧ್ಯಾಯರು ಹೀಗೆ ಹೇಳಿದ್ದಾರೆ, ತಂದೆಯೂ ನನಗೆ ಅದನ್ನೇ ಹೇಳಿದರು. ನಾಳೆ ನಡೆಯಲಿರುವ ಅಭಿಷೇಕಕ್ಕೆ ತಕ್ಕ ಯಾವ ಯಾವ ಮಂಗಳಕಾರ್ಯಗಳಿವೆಯೋ ಅವನ್ನು ಇಂದು ನನಗೂ ವೈದೇಹಿಗೂ ಮಾಡಿಸು.’ ಬಹುಕಾಲದಿಂದ ಹಂಬಲಿಸುತ್ತಿದ್ದ ಇದನ್ನು ಕೇಳಿ ಕೌಸಲ್ಯೆಯು ಆನಂದಬಾಷ್ಪಗಳಿಂದ ತೊದಲುವ ಮಾತಿನಲ್ಲಿ ರಾಮನಿಗೆ ಹೇಳಿದಳು — ‘ಮಗು ರಾಮ, ಚಿರಂಜೀವಿಯಾಗು; ನಿನ್ನ ವಿರೋಧಿಗಳು ನಾಶವಾಗಲಿ. ಶ್ರೀಯಿಂದ ಕೂಡಿ ನೀನು ನನ್ನ ಮತ್ತು ಸುಮಿತ್ರೆಯ ಬಂಧುಗಳನ್ನು ಆನಂದಪಡಿಸು. ಮಗೂ, ಎಂಥ ಮಂಗಳಕರ ನಕ್ಷತ್ರದಲ್ಲಿ ನಾನು ನಿನ್ನನ್ನು ಹೆತ್ತೆನು! ನಿನ್ನ ಗುಣಗಳಿಂದ ನೀನು ತಂದೆ ದಶರಥನನ್ನು ಆರಾಧಿಸಿದ್ದೀಯೆ. ಕಮಲನೇತ್ರನಾದ ಪರಮಪುರುಷನಲ್ಲಿ ನಾನು ಮಾಡಿದ ವ್ರತ–ತಪಸ್ಸು ವ್ಯರ್ಥವಾಗಲಿಲ್ಲ, ಏಕೆಂದರೆ ಮಗನೇ, ಈ ಇಕ್ಷ್ವಾಕುರಾಜಲಕ್ಷ್ಮಿಯು ನಿನ್ನನ್ನು ಆಶ್ರಯಿಸಲಿದ್ದಾಳೆ.’ ಇಲ್ಲಿ ತಾಯಿಯ ಆಶೀರ್ವಾದದಲ್ಲಿ ಮೂರು ಅಂಗಗಳಿವೆ — ದೀರ್ಘಾಯುಷ್ಯ, ಶತ್ರುನಾಶ ಮತ್ತು ಬಂಧುಗಳ ಆನಂದ; ಅನಂತರ ಅವಳು ತನ್ನ ತಪಸ್ಸಿನ ಫಲವನ್ನು ಮಗನಲ್ಲಿ ಕಾಣುತ್ತಾಳೆ. ‘ಕ್ಷಾಂತಮ್ ಅಮೋಘಮ್’ ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಅವಳ ದೀರ್ಘಕಾಲದ ವ್ರತವು ಸೂಚಿತವಾಗುತ್ತದೆ. ‘ಉಪಾಧ್ಯಾಯರು ಹೀಗೆ ಹೇಳಿದ್ದಾರೆ’ ಎಂಬ ಮಾತಿನಿಂದ ರಾಮನು ತನಗಾದ ಆಜ್ಞೆಯ ಶಾಸ್ತ್ರೀಯ ಮೂಲವನ್ನು ನಿರ್ದೇಶಿಸುತ್ತಾನೆ — ಅದು ಕೇವಲ ತಂದೆಯ ಇಚ್ಛೆಯಲ್ಲ, ವೇದವಿದರ ವಿಧಿ. ‘ಮಂಗಳಕಾರ್ಯಗಳನ್ನು ಮಾಡಿಸು’ ಎಂಬುದರಲ್ಲಿ ತಾಯಿಯ ಅಧಿಕಾರವನ್ನು ಒಪ್ಪಿಕೊಳ್ಳಲಾಗಿದೆ, ಏಕೆಂದರೆ ಕುಲದ ಮಾಂಗಲಿಕ ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ತಾಯಿಯೇ ನೆರವೇರಿಸುತ್ತಾಳೆ. ಕೌಸಲ್ಯೆಯ ಮಾತಿನಲ್ಲಿ ‘ನಿನ್ನ ವಿರೋಧಿಗಳು ನಾಶವಾಗಲಿ’ ಎಂಬ ಆಶೀರ್ವಾದ ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಸ್ಮರಣೀಯ, ಏಕೆಂದರೆ ಕಥೆಯ ಗತಿ ಅದನ್ನೇ ತಲೆಕೆಳಗು ಮಾಡಲಿದೆ. ‘ನಾನು ನಿನ್ನನ್ನು ಹೆತ್ತೆನು’ ಎಂಬ ಮಾತಿನಿಂದ ಅವಳು ತನ್ನ ಮಾತೃತ್ವವನ್ನು ಹೆಮ್ಮೆಯಿಂದ ನೆನೆಯುತ್ತಾಳೆ; ‘ಇಕ್ಷ್ವಾಕುರಾಜಲಕ್ಷ್ಮಿ ನಿನ್ನನ್ನು ಆಶ್ರಯಿಸಲಿದ್ದಾಳೆ’ ಎಂಬುದರಲ್ಲಿ ರಾಜಲಕ್ಷ್ಮಿಯನ್ನು ಆಶ್ರಯಿಸುವವಳನ್ನಾಗಿಯೂ ಮಗನನ್ನು ಆಶ್ರಯವನ್ನಾಗಿಯೂ ವರ್ಣಿಸುತ್ತಾಳೆ. ಮತ್ತು ಇಲ್ಲಿ ‘ಆನಂದಬಾಷ್ಪಗಳಿಂದ ತೊದಲುವ ಮಾತು’ ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಕೌಸಲ್ಯೆಯ ಕಂಠ ಗದ್ಗದವಾಯಿತು ಎಂದು ಸೂಚಿತವಾಗುತ್ತದೆ; ಬಹುಕಾಲದಿಂದ ಕಾಯುತ್ತಿದ್ದ ಫಲದ ವಾರ್ತೆಯನ್ನು ಕೇಳಿದಾಗ ಮಾತೇ ತೊದಲುತ್ತದೆ. ಈ ಪದವೇ ಸರ್ಗದ ಭಾವಶಿಖರ.
ತಾಯಿ ಹೀಗೆ ಹೇಳಿದ ಮೇಲೆ ರಾಮನು ಕೈಮುಗಿದು ವಿನಯದಿಂದ ಬಾಗಿ ಕುಳಿತಿದ್ದ ತಮ್ಮ ಲಕ್ಷ್ಮಣನನ್ನು ನೋಡಿ ಮುಗುಳ್ನಗುತ್ತಾ ಹೇಳಿದನು — ‘ಲಕ್ಷ್ಮಣ, ನನ್ನೊಡನೆ ನೀನೂ ಈ ಭೂಮಿಯನ್ನು ಆಳು. ನೀನು ನನ್ನ ಎರಡನೆಯ ಅಂತರಾತ್ಮ; ಈ ಶ್ರೀಯು ನಿನ್ನನ್ನೇ ಸೇರಿದೆ. ಸೌಮಿತ್ರಿ, ಬಯಸಿದ ಭೋಗಗಳನ್ನೂ ರಾಜ್ಯದ ಫಲಗಳನ್ನೂ ನೀನು ಅನುಭವಿಸು; ನಿನಗಾಗಿಯೇ ನಾನು ಜೀವನವನ್ನೂ ರಾಜ್ಯವನ್ನೂ ಬಯಸುತ್ತೇನೆ.’ ಹೀಗೆ ಲಕ್ಷ್ಮಣನಿಗೆ ಹೇಳಿ ರಾಮನು ಇಬ್ಬರು ತಾಯಂದಿರಿಗೂ ಅಭಿವಾದನ ಮಾಡಿ, ಸೀತೆಯನ್ನೂ ಹೊರಡಲು ಅನುಮತಿಸಿ, ತನ್ನ ಭವನಕ್ಕೆ ತೆರಳಿದನು. ಇಲ್ಲಿ ರಾಮನ ಮುಗುಳ್ನಗೆ ತಮ್ಮನ ವಿನಯದ ಬಗ್ಗೆ ಅವನಿಗಿರುವ ವಾತ್ಸಲ್ಯವನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ; ‘ಎರಡನೆಯ ಅಂತರಾತ್ಮ’ ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಸೋದರರಿಬ್ಬರ ಅಭೇದವನ್ನು ತೋರಿಸಲಾಗಿದೆ. ಹೀಗೆ ಈ ಸರ್ಗವು ಅಭಿಷೇಕದ ಎಲ್ಲ ಸಿದ್ಧತೆಗಳನ್ನೂ ಪೂರೈಸಿ ಮುಗಿಯುತ್ತದೆ; ಮುಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಪುರೋಹಿತ ವಸಿಷ್ಠರು ಬಂದು ರಾಮ ಮತ್ತು ಸೀತೆಯರಿಗೆ ಉಪವಾಸವ್ರತದ ದೀಕ್ಷೆ ನೀಡುವರು. ‘ನಿನಗಾಗಿಯೇ ಜೀವನವನ್ನೂ ರಾಜ್ಯವನ್ನೂ ಬಯಸುತ್ತೇನೆ’ ಎಂಬ ವಾಕ್ಯವೇ ಈ ಸರ್ಗದ ಪರ್ಯವಸಾನ; ಅದರಲ್ಲಿ ರಾಜ್ಯದ ಫಲ ತನ್ನ ಭೋಗವಲ್ಲ, ತಮ್ಮನ ಸುಖ ಎಂಬ ರಾಮನ ದೃಷ್ಟಿ ಪ್ರಕಟವಾಗಿದೆ.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्येऽयोध्याकाण्डे चतुर्थः सर्गः॥ ४॥