॥वाल्मीकिरामायणम् ಅಯೋಧ್ಯಾಕಾಂಡ · 3ನೇ ಸರ್ಗ

ಅಯೋಧ್ಯಾಕಾಂಡ

ಸರ್ಗ

ಅಭಿಷೇಕದ ಸಿದ್ಧತೆ ಮತ್ತು ತಂದೆಯ ಉಪದೇಶ

ವಸಿಷ್ಠ–ವಾಮದೇವರಿಗೆ ಆಜ್ಞೆ, ಅಭಿಷೇಕಸಾಮಗ್ರಿಗಳ ಪಟ್ಟಿ, ನಗರದ ಅಲಂಕಾರ, ಸುಮಂತ್ರನು ರಾಮನನ್ನು ಕರೆತರುವುದು, ರಾಜನು ರಾಮನಿಗೆ ರಾಜನೀತಿಯನ್ನು ಉಪದೇಶಿಸುವುದು ಮತ್ತು ಕೌಸಲ್ಯೆಗೆ ಶುಭವಾರ್ತೆ

ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಸಭಾಸದರು ರಾಮನ ಅಭಿಷೇಕವನ್ನು ಯಾಚಿಸಿದರು. ಇಲ್ಲಿ ರಾಜನು ಅವರೆಲ್ಲರೂ ಎತ್ತಿಹಿಡಿದಿದ್ದ ಕಮಲದಂತಹ ಅಂಜಲಿಗಳನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸಿ ಅವರಿಗೆ ಪ್ರಿಯವೂ ಹಿತವೂ ಆದ ಮಾತನ್ನಾಡಿದನು — ‘ಆಹಾ! ನನ್ನ ಜ್ಯೇಷ್ಠನೂ ಪ್ರಿಯನೂ ಆದ ಮಗನು ಯುವರಾಜನಾಗಬೇಕೆಂದು ನೀವು ಬಯಸುತ್ತಿರುವುದರಿಂದ ನಾನು ಪರಮಪ್ರೀತನಾಗಿದ್ದೇನೆ; ನನ್ನ ಪ್ರಭಾವವೂ ಅತುಲವಾದುದು.’ ಇಲ್ಲಿ ‘ಅಂಜಲಿಪದ್ಮಗಳು’ ಎಂಬ ರೂಪಕ ರಮಣೀಯ — ತಲೆಯ ಮೇಲೆ ಜೋಡಿಸಿದ ಕೈಗಳು ಕಮಲಗಳಂತೆ ಕಾಣುತ್ತವೆ; ರಾಜನು ಅವುಗಳನ್ನು ಹೂವುಗಳಂತೆ ಸ್ವೀಕರಿಸುತ್ತಾನೆ. ಹೀಗೆ ಪ್ರತಿಸತ್ಕಾರಗೊಂಡ ಬ್ರಾಹ್ಮಣರನ್ನು ಉದ್ದೇಶಿಸಿ, ಅದೇ ಸಭಾಸದರು ಕೇಳುತ್ತಿರುವಂತೆಯೇ, ರಾಜನು ವಸಿಷ್ಠ ಮತ್ತು ವಾಮದೇವರಿಗೆ ಹೀಗೆ ಹೇಳಿದನು — ‘ಈ ಚೈತ್ರಮಾಸವು ಶ್ರೀಮಂತವಾದುದು, ಪುಣ್ಯಕರವಾದುದು, ಕಾಡುಗಳೆಲ್ಲ ಹೂಬಿಟ್ಟಿರುವ ಕಾಲ; ಆದ್ದರಿಂದ ರಾಮನ ಯೌವರಾಜ್ಯಕ್ಕಾಗಿ ಎಲ್ಲವನ್ನೂ ಸಿದ್ಧಪಡಿಸಿರಿ.’ ‘ಅವರು ಕೇಳುತ್ತಿರುವಂತೆಯೇ’ ಎಂಬ ಪದದಿಂದ, ಆಜ್ಞೆಯನ್ನು ಗುಟ್ಟಾಗಿ ಕೊಡಲಿಲ್ಲ, ಸಭೆಯ ಸಮಕ್ಷಮದಲ್ಲಿಯೇ ಕೊಡಲಾಯಿತು ಎಂದು ಕವಿ ತೋರಿಸುತ್ತಾನೆ; ಇದರಿಂದ ಪ್ರಜೆಗಳ ವಿಶ್ವಾಸ ದೃಢವಾಗುತ್ತದೆ. ಮತ್ತು ‘ನನ್ನ ಪ್ರಭಾವವು ಅತುಲ’ ಎಂಬ ಮಾತಿನಿಂದ ರಾಜನು ತನ್ನ ಪ್ರಭಾವವನ್ನು ಹೊಗಳಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಿಲ್ಲ; ಪ್ರಜೆಗಳ ಅನುರಾಗವನ್ನೇ ತನ್ನ ಪ್ರಭಾವವೆಂದು ಭಾವಿಸುತ್ತಾನೆ — ಯಾರ ಮಗನನ್ನು ಪ್ರಜೆಗಳೇ ತಾವಾಗಿ ಬಯಸುತ್ತಾರೋ ಅವನ ಆಳ್ವಿಕೆಯೇ ಸಫಲ ಎಂಬುದು ಭಾವ. ಚೈತ್ರಮಾಸದ ನಿರ್ದೇಶವೂ ಮುಹೂರ್ತಶಾಸ್ತ್ರಕ್ಕೆ ಅನುಗುಣವಾದುದು — ವಸಂತದ ಆರಂಭ, ಹೂಬಿಟ್ಟ ಕಾಡುಗಳು ಮಂಗಳಕಾರ್ಯಗಳಿಗೆ ಪ್ರಶಸ್ತ.

ರಾಜನ ಮಾತು ಮುಗಿಯುತ್ತಲೇ ಮಹಾ ಜನಘೋಷ ಉಂಟಾಯಿತು. ಆ ಜನಘೋಷವು ನಿಧಾನವಾಗಿ ಶಾಂತವಾದ ಮೇಲೆ ಜನಾಧಿಪನು ಮುನಿಶ್ರೇಷ್ಠ ವಸಿಷ್ಠರಿಗೆ ಹೇಳಿದನು — ‘ಭಗವನ್, ರಾಮನ ಅಭಿಷೇಕಕ್ಕೆ ಪರಿಕರಸಹಿತವಾಗಿ ಯಾವ ಕರ್ಮಗಳು ಅವಶ್ಯವೋ ಅವೆಲ್ಲವನ್ನೂ ಇಂದೇ ಆಜ್ಞಾಪಿಸಬೇಕು.’ ‘ಸಪರಿಚ್ಛದ’ ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಕೇವಲ ಮುಖ್ಯಕರ್ಮ ಮಾತ್ರವಲ್ಲ, ಅದರ ಅಂಗಭೂತವಾದ ಎಲ್ಲ ಸಾಮಗ್ರಿಗಳೂ ಸೇರಿವೆ. ಭೂಪಾಲನ ಆ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ಮುನಿಸತ್ತಮರಾದ ವಸಿಷ್ಠರು ರಾಜನ ಮುಂದೆ ನಿಂತಿದ್ದ, ಕಾರ್ಯದಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿದ್ದ, ಕೈಮುಗಿದುಕೊಂಡಿದ್ದ ಸೇವಕರಿಗೆ ಆಜ್ಞಾಪಿಸಿದರು. ಇದರಿಂದ ಅಭಿಷೇಕದ ಎಲ್ಲ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯನ್ನೂ ಪುರೋಹಿತನೇ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ, ರಾಜನು ಕೇವಲ ಸಂಕಲ್ಪ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ ಎಂದು ತಿಳಿಯುತ್ತದೆ. ‘ಇಂದೇ ಆಜ್ಞಾಪಿಸಬೇಕು’ ಎಂಬಲ್ಲಿಯೂ ಆತುರ ಕಾಣುತ್ತದೆ; ಮೊದಲ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಹೇಳಿದ ಉತ್ಪಾತಗಳೂ ಮುಪ್ಪೂ ಅದಕ್ಕೆ ಮೂಲ. ಕವಿ ಈ ಆತುರವನ್ನು ಅನೇಕ ಬಾರಿ ನೆನಪಿಸುತ್ತಾನೆ, ಏಕೆಂದರೆ ಮುಂದೆ ಇದೇ ಆತುರವು ವಿಘ್ನದಿಂದ ತಡೆಯಲ್ಪಡುತ್ತದೆ. ‘ಮುನಿಶಾರ್ದೂಲ’ ಎಂಬ ಸಂಬೋಧನೆಯಿಂದ ಮುನಿಗಳಲ್ಲಿ ವಸಿಷ್ಠರ ಶ್ರೇಷ್ಠತೆ ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ; ಅವರೇ ಇಕ್ಷ್ವಾಕುಗಳ ಕುಲಪುರೋಹಿತರು, ಆದ್ದರಿಂದ ಎಲ್ಲ ಭಾರವನ್ನೂ ಅವರ ಮೇಲೆಯೇ ಇರಿಸಲಾಗಿದೆ.

ವಸಿಷ್ಠರು ಆಜ್ಞಾಪಿಸುತ್ತಾರೆ — ‘ಚಿನ್ನವೇ ಮೊದಲಾದ ರತ್ನಗಳು, ಬಲಿದ್ರವ್ಯಗಳು, ಎಲ್ಲ ಔಷಧಿಗಳು, ಬಿಳಿಯ ಹೂಮಾಲೆಗಳು, ಅರಳು, ಬೇರೆಬೇರೆ ಪಾತ್ರೆಗಳಲ್ಲಿ ಜೇನು ಮತ್ತು ತುಪ್ಪ, ಹೊಸ ವಸ್ತ್ರಗಳು, ರಥ, ಎಲ್ಲ ಆಯುಧಗಳು, ಚತುರಂಗಬಲ, ಶುಭಲಕ್ಷಣವುಳ್ಳ ಆನೆ, ಎರಡು ಚಾಮರಗಳು, ಧ್ವಜ, ಬಿಳಿಯ ಕೊಡೆ, ಅಗ್ನಿಯಂತೆ ಹೊಳೆಯುವ ನೂರು ಚಿನ್ನದ ಕುಂಭಗಳು, ಚಿನ್ನದ ಕೊಂಬುಗಳುಳ್ಳ ಎತ್ತು, ಸಮಗ್ರವಾದ ಹುಲಿಚರ್ಮ — ಇವೆಲ್ಲವನ್ನೂ, ಇನ್ನೂ ಬೇಕಾದ ಯಾವುದೇ ವಸ್ತುವಿದ್ದರೆ ಅದನ್ನೂ ಸಿದ್ಧಪಡಿಸಿರಿ; ನಾಳೆ ಬೆಳಗ್ಗೆ ಮಹೀಪತಿಯ ಅಗ್ನಿಶಾಲೆಯಲ್ಲಿ ತಂದಿರಿಸಿರಿ.’ ಇಲ್ಲಿ ‘ಅಹತ ವಸ್ತ್ರಗಳು’ ಎಂದರೆ ಒಗೆಯದ ಹೊಸ ಬಟ್ಟೆಗಳು; ‘ಶಾತಕುಂಭಗಳು’ ಎಂದರೆ ಚಿನ್ನದ ಕಲಶಗಳು; ‘ಹಿರಣ್ಯಶೃಂಗ ಋಷಭ’ ಎಂದರೆ ಚಿನ್ನದಿಂದ ಅಲಂಕರಿಸಿದ ಕೊಂಬುಗಳುಳ್ಳ ಎತ್ತು. ಇವುಗಳ ಪಟ್ಟಿಯೇ ಪ್ರಾಚೀನ ರಾಜಾಭಿಷೇಕದ ವಿಧಿಯನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ. ಈ ಸಾಮಗ್ರಿಗಳ ಪಟ್ಟಿ ಕೇವಲ ವಸ್ತುಸೂಚಿಯಲ್ಲ, ರಾಜಾಭಿಷೇಕದ ಸಂಪೂರ್ಣ ಚಿತ್ರ — ರತ್ನಗಳು ಐಶ್ವರ್ಯದ, ಔಷಧಿಗಳು ಮಂಗಳಸ್ನಾನದ, ವಸ್ತ್ರಗಳು ಶುದ್ಧಿಯ, ಆಯುಧಗಳೂ ಚತುರಂಗಬಲವೂ ಕ್ಷಾತ್ರದ, ಕುಂಭಗಳು ಅಭಿಷೇಕಜಲದ, ಎತ್ತು ಮತ್ತು ಹುಲಿಚರ್ಮಗಳು ಪ್ರಾಚೀನ ರಾಜಸೂಯವಿಧಿಯ ಚಿಹ್ನೆಗಳು. ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ‘ಇನ್ನೂ ಬೇಕಾದ ಯಾವುದೇ ವಸ್ತು’ ಎಂಬ ಮಾತಿನಿಂದ ಪಟ್ಟಿಯನ್ನು ತೆರೆದೇ ಬಿಟ್ಟು ಕವಿ ವಿಧಿಯ ವಿಸ್ತಾರವನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತಾನೆ.

‘ಇಡೀ ಅಂತಃಪುರದ ಮತ್ತು ನಗರದ ದ್ವಾರಗಳನ್ನು ಚಂದನದಿಂದಲೂ ಹೂಮಾಲೆಗಳಿಂದಲೂ ಮೂಗಿಗೆ ಹಿತವಾದ ಧೂಪಗಳಿಂದಲೂ ಅರ್ಚಿಸಿರಿ. ಮೊಸರು ಹಾಲುಗಳನ್ನು ಬೆರೆಸಿದ, ಗುಣವುಳ್ಳ, ಪ್ರಶಸ್ತವಾದ ಅನ್ನವನ್ನು ಒಂದು ಲಕ್ಷ ಬ್ರಾಹ್ಮಣರಿಗೆ ಯಥೇಷ್ಟವಾಗಿ ಸಾಕಾಗುವಷ್ಟು ಸಿದ್ಧಪಡಿಸಿರಿ. ನಾಳೆ ಬೆಳಗ್ಗೆ ಬ್ರಾಹ್ಮಣಶ್ರೇಷ್ಠರನ್ನು ಸತ್ಕರಿಸಿ ಅದನ್ನು ನೀಡಿರಿ; ಜೊತೆಗೆ ತುಪ್ಪ, ಮೊಸರು, ಅರಳು ಮತ್ತು ಹೇರಳವಾದ ದಕ್ಷಿಣೆಗಳನ್ನೂ ಕೊಡಿರಿ. ನಾಳೆ ಸೂರ್ಯೋದಯವಾದೊಡನೆಯೇ ಸ್ವಸ್ತಿವಾಚನ ನಡೆಯುವುದು; ಆದ್ದರಿಂದ ಬ್ರಾಹ್ಮಣರನ್ನು ಆಮಂತ್ರಿಸಿರಿ, ಆಸನಗಳನ್ನು ಸಿದ್ಧಪಡಿಸಿರಿ. ಪತಾಕೆಗಳನ್ನು ಕಟ್ಟಿರಿ, ರಾಜಮಾರ್ಗಕ್ಕೆ ನೀರು ಚಿಮುಕಿಸಿರಿ; ಎಲ್ಲ ವಾದ್ಯಗಾರರೂ ಚೆನ್ನಾಗಿ ಅಲಂಕರಿಸಿಕೊಂಡ ಗಣಿಕೆಯರೂ ರಾಜಭವನದ ಎರಡನೆಯ ಪ್ರಾಕಾರವನ್ನು ತಲುಪಿ ನಿಲ್ಲಲಿ. ದೇವಾಲಯಗಳಲ್ಲಿಯೂ ಚೈತ್ಯಗಳಲ್ಲಿಯೂ ಅನ್ನ, ಭಕ್ಷ್ಯ, ದಕ್ಷಿಣೆ ಮತ್ತು ಮಾಲೆಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದ ಉಪಹಾರಗಳನ್ನು ಬೇರೆಬೇರೆಯಾಗಿ ಇರಿಸಬೇಕು. ಉದ್ದವಾದ ಕತ್ತಿಗಳನ್ನು ಧರಿಸಿ, ಗೋಧಾಚರ್ಮದ ಕೈಗವಸುಗಳನ್ನು ಕಟ್ಟಿಕೊಂಡು, ಸನ್ನದ್ಧರಾಗಿ, ಶುಭ್ರವಸ್ತ್ರಧಾರಿಗಳಾದ ಶೂರರು ಮಹಾರಾಜನ ವೈಭವಪೂರ್ಣವಾದ ಅಂಗಳವನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸಲಿ.’ ಇಲ್ಲಿ ನಗರದ ಅಲಂಕಾರ, ಬ್ರಾಹ್ಮಣಪೂಜೆ, ದೇವಪೂಜೆ ಮತ್ತು ರಕ್ಷಣಾವ್ಯವಸ್ಥೆ — ಈ ನಾಲ್ಕು ಅಂಗಗಳನ್ನು ಕ್ರಮವಾಗಿ ನಿರ್ದೇಶಿಸಲಾಗಿದೆ. ಇಲ್ಲಿ ಗಮನಿಸಬೇಕಾದುದು — ಅಭಿಷೇಕವು ಕೇವಲ ರಾಜಕುಲದ ಕಾರ್ಯವಲ್ಲ, ಇಡೀ ನಗರದ ಉತ್ಸವ. ಬ್ರಾಹ್ಮಣಭೋಜನ, ದೇವಪೂಜೆ, ಮಾರ್ಗಕ್ಕೆ ನೀರು ಚಿಮುಕಿಸುವುದು, ಪತಾಕೆ ಕಟ್ಟುವುದು, ಸಂಗೀತ, ರಕ್ಷಣಾವ್ಯವಸ್ಥೆ — ಇವೆಲ್ಲದರಿಂದ ವಾಲ್ಮೀಕಿಗಳು ಅಯೋಧ್ಯೆಯ ಸಾಮಾಜಿಕ ಚಿತ್ರವನ್ನೇ ಕಣ್ಣಮುಂದೆ ಇಡುತ್ತಾರೆ. ‘ಲಕ್ಷ ಸಂಖ್ಯೆಯ ಬ್ರಾಹ್ಮಣರು’ ಎಂಬ ಸಂಖ್ಯೆಯೂ ಅಯೋಧ್ಯೆಯ ವೈಭವವನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ.

ಹೀಗೆ ಆಜ್ಞಾಪಿಸಿ ಆ ಇಬ್ಬರು ವಿಪ್ರರು ಅಲ್ಲಿ ನಿಶ್ಚಿತವಾಗಿ ಮಾಡಬೇಕಾಗಿದ್ದ ಕ್ರಿಯೆಗಳನ್ನು ತಾವೇ ಮಾಡಿದರು; ಉಳಿದುದನ್ನೂ ರಾಜನಿಗೆ ನಿವೇದಿಸಿ ಪೂರೈಸಿದರು. ಅನಂತರ ಪ್ರೀತರೂ ಹರ್ಷಭರಿತರೂ ಆದ ಆ ದ್ವಿಜೋತ್ತಮರು ಜಗತ್ಪತಿಯ ಬಳಿಗೆ ಹೋಗಿ ‘ನೀವು ಹೇಳಿದಂತೆ ಮಾಡಲಾಗಿದೆ’ ಎಂದಷ್ಟೇ ಹೇಳಿದರು. ಆಗ ತೇಜಸ್ವಿಯಾದ ರಾಜನು ಸುಮಂತ್ರನಿಗೆ ಹೇಳಿದನು — ‘ಕೃತಾತ್ಮನಾದ ರಾಮನನ್ನು ನೀನು ಶೀಘ್ರವಾಗಿ ಕರೆದುಕೊಂಡು ಬಾ.’ ಆ ಸುಮಂತ್ರನು ‘ಹಾಗೆಯೇ’ ಎಂದು ಒಪ್ಪಿ, ರಾಜಾಜ್ಞೆಯಂತೆ ರಥಿಕರಲ್ಲಿ ಶ್ರೇಷ್ಠನಾದ ರಾಮನನ್ನು ರಥದಲ್ಲಿ ಅಲ್ಲಿಗೆ ಕರೆತಂದನು. ‘ಕೃತಾತ್ಮ’ ಎಂಬ ಪದವು ರಾಜನ ಬಾಯಲ್ಲಿ ಸಹಜವಾದುದು — ಸಂಸ್ಕಾರಗೊಂಡ ಚಿತ್ತವುಳ್ಳವನು, ತತ್ತ್ವದಲ್ಲಿ ನೆಲೆನಿಂತವನು ಎಂದರ್ಥ. ‘ಮಾಡಲಾಗಿದೆ ಎಂದಷ್ಟೇ ಹೇಳಿದರು’ ಎಂಬ ಸಂಕ್ಷಿಪ್ತ ಉತ್ತರವೇ ಅವರ ಕಾರ್ಯಕುಶಲತೆಯನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ — ವಿಸ್ತಾರವಾದ ವರ್ಣನೆಯಿಲ್ಲ, ಆತ್ಮಶ್ಲಾಘನೆಯಿಲ್ಲ, ಕೇವಲ ಕಾರ್ಯಸಮಾಪ್ತಿಯ ನಿವೇದನೆ. ಇದೇ ಮುನಿಗಳ ರೀತಿ. ‘ರಾಜಾಜ್ಞೆಯಂತೆ’ ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಸುಮಂತ್ರನ ಗಮನವು ಸ್ವೇಚ್ಛೆಯಿಂದಲ್ಲ, ರಾಜಾಜ್ಞೆಯಿಂದ ಎಂದು ಸ್ಪಷ್ಟಪಡಿಸಲಾಗಿದೆ; ಹೀಗೆ ಕವಿ ಸೂಕ್ಷ್ಮ ಪದಗಳ ಮೂಲಕ ರಾಜಸಭೆಯ ಶಿಷ್ಟಾಚಾರವನ್ನೂ ಕಾಪಾಡುತ್ತಾನೆ.

ಆಗ ಅಲ್ಲಿ ಒಟ್ಟಿಗೆ ಕುಳಿತಿದ್ದ ಪೂರ್ವ, ಉತ್ತರ, ಪಶ್ಚಿಮ ಮತ್ತು ದಕ್ಷಿಣ ದಿಕ್ಕುಗಳ ಭೂಪಾಲರು, ಮ್ಲೇಚ್ಛರು ಮತ್ತು ಆರ್ಯರು, ಹಾಗೆಯೇ ಕಾಡುಗಳ ಮತ್ತು ಬೆಟ್ಟಗಳ ಅಂಚಿನಲ್ಲಿ ವಾಸಿಸುವ ಇತರರು — ಅವರೆಲ್ಲರೂ ದೇವತೆಗಳು ಇಂದ್ರನನ್ನು ಉಪಾಸಿಸುವಂತೆ ದಶರಥ ಮಹಾರಾಜನನ್ನು ಉಪಾಸಿಸಿದರು. ‘ಮ್ಲೇಚ್ಛರೂ ಆರ್ಯರೂ’ ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ದಶರಥನ ಸಭೆ ಕೇವಲ ಆರ್ಯಾವರ್ತದವರಿಗೆ ಮಾತ್ರವಲ್ಲ, ಗಡಿನಾಡಿನವರಿಗೂ ಆಶ್ರಯವಾಗಿತ್ತು ಎಂದು ಕವಿ ತೋರಿಸುತ್ತಾನೆ. ಅವರ ನಡುವೆ ಆ ರಾಜರ್ಷಿಯು ಮರುತ್ತರ ನಡುವಿನ ಇಂದ್ರನಂತೆ ಶೋಭಿಸಿದನು. ಪ್ರಾಸಾದದಲ್ಲಿದ್ದ ದಶರಥನು ಬರುತ್ತಿದ್ದ ತನ್ನ ಮಗನನ್ನು ಕಂಡನು — ಗಂಧರ್ವರಾಜನಿಗೆ ಸಮಾನನಾದ, ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಪ್ರಸಿದ್ಧ ಪೌರುಷವುಳ್ಳ ಮಗನನ್ನು. ‘ಗಂಧರ್ವರಾಜಸಮಾನ’ ಎಂಬ ಉಪಮಾನದಿಂದ ರೂಪದ ಮಾಧುರ್ಯವೂ ‘ಪ್ರಸಿದ್ಧ ಪೌರುಷ’ ಎಂಬುದರಿಂದ ಶೌರ್ಯದ ಪ್ರಸಿದ್ಧಿಯೂ — ಎರಡೂ ಒಟ್ಟಿಗೆ ಸೂಚಿತವಾಗಿವೆ. ‘ದೇವತೆಗಳು ಇಂದ್ರನನ್ನು’ ಎಂಬ ಉಪಮಾನವು ಎರಡು ಬಾರಿ ಬಳಕೆಯಾಗಿದೆ — ಒಮ್ಮೆ ಸಭಾಸದರ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ, ಮತ್ತೊಮ್ಮೆ ‘ಮರುತ್ತರ ನಡುವಿನ ಇಂದ್ರ’ ಎಂದು ರಾಜನ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ. ಇದರಿಂದ ದಶರಥನ ಸಭೆಯನ್ನು ಸ್ವರ್ಗಸಭೆಯ ಪ್ರತಿರೂಪದಂತೆ ಸ್ಥಾಪಿಸಲಾಗಿದೆ; ಇದೇ ಉಪಮಾಕ್ರಮವು ಮೊದಲ ಸರ್ಗದ ಕೊನೆಯಲ್ಲಿಯೂ ಕಂಡುಬಂದಿದೆ.

ನೀಳವಾದ ತೋಳುಗಳುಳ್ಳ, ಮಹಾಸತ್ತ್ವಶಾಲಿಯಾದ, ಮದಿಸಿದ ಆನೆಯಂತೆ ನಡೆಯುವ, ಚಂದ್ರನಂತೆ ಕಾಂತಿಯುಳ್ಳ ಮುಖದ, ಅತ್ಯಂತ ಪ್ರಿಯದರ್ಶನನಾದ ರಾಮನನ್ನು ಅವನು ಕಂಡನು; ರೂಪ, ಔದಾರ್ಯ ಮತ್ತು ಗುಣಗಳಿಂದ ಅವನು ಪುರುಷರ ದೃಷ್ಟಿಯನ್ನೂ ಚಿತ್ತವನ್ನೂ ಸೆಳೆಯುವವನಾಗಿದ್ದನು. ಬಿಸಿಲಿನಿಂದ ಬೆಂದ ಪ್ರಜೆಗಳನ್ನು ಮಳೆಮೋಡವು ಹೇಗೆ ಆಹ್ಲಾದಗೊಳಿಸುತ್ತದೆಯೋ ಹಾಗೆಯೇ ಅವನು ಜನರನ್ನು ಆಹ್ಲಾದಗೊಳಿಸುತ್ತಾನೆ. ಬರುತ್ತಿದ್ದ ಅವನನ್ನು ನೋಡುತ್ತಿದ್ದ ನರಾಧಿಪನಿಗೆ ತೃಪ್ತಿಯಾಗಲಿಲ್ಲ — ಎಷ್ಟು ನೋಡಿದರೂ ಸಾಕೆನಿಸಲಿಲ್ಲ ಎಂದರ್ಥ; ಇದೇ ತಂದೆಯ ಸ್ನೇಹದ ಪರಾಕಾಷ್ಠೆ. ಸುಮಂತ್ರನಾದರೋ ರಾಘವನನ್ನು ಶ್ರೇಷ್ಠರಥದಿಂದ ಇಳಿಸಿ, ತಂದೆಯ ಬಳಿಗೆ ಹೋಗುತ್ತಿದ್ದ ಅವನನ್ನು ಕೈಮುಗಿದುಕೊಂಡು ಹಿಂದಿನಿಂದ ಹಿಂಬಾಲಿಸಿದನು. ಮಂತ್ರಿಯ ಈ ವಿನಯವೂ ರಾಮನ ಪ್ರಭಾವವನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ. ‘ಮದಿಸಿದ ಆನೆಯಂತೆ ನಡೆಯುವ’ ಎಂಬುದು ನಡಿಗೆಯ ಗಾಂಭೀರ್ಯವನ್ನು, ‘ಚಂದ್ರಕಾಂತಿಯ ಮುಖ’ ಎಂಬುದು ಮುಖದ ಸೌಮ್ಯತೆಯನ್ನು, ‘ದೃಷ್ಟಿಚಿತ್ತಾಪಹಾರಿ’ ಎಂಬುದು ಕಂಡ ಮಾತ್ರಕ್ಕೆ ಮನಸ್ಸನ್ನು ಸೆಳೆಯುವುದನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತವೆ — ಮೂರು ಪದಗಳಿಂದ ಕವಿ ರಾಮನ ಆಕೃತಿಯನ್ನು ಪೂರ್ಣವಾಗಿ ರಚಿಸುತ್ತಾನೆ. ಮಳೆಮೋಡದ ಉಪಮಾನವನ್ನು ಎರಡನೆಯ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿಯೂ ಬಳಸಲಾಗಿದೆ; ರಾಮನು ಪ್ರಜೆಗಳ ತಾಪವನ್ನು ಹೋಗಲಾಡಿಸುವ ಮೋಡ ಎಂಬ ಈ ರೂಪಕಪರಂಪರೆ ಅಯೋಧ್ಯಾಕಾಂಡದಲ್ಲಿ ಮತ್ತೆ ಮತ್ತೆ ಆವರ್ತಿಸುತ್ತದೆ.

ಆ ರಘುನಂದನನು ಕೈಲಾಸಶಿಖರದಂತೆ ಹೊಳೆಯುವ ಆ ಪ್ರಾಸಾದವನ್ನು ರಾಜನನ್ನು ಕಾಣಲು ಸುಮಂತ್ರನೊಡನೆ ತಕ್ಷಣ ಏರಿದನು. ಕೈಮುಗಿದುಕೊಂಡು ತಂದೆಯ ಬಳಿಗೆ ಹೋಗಿ, ತಲೆಬಾಗಿ, ತನ್ನ ಹೆಸರನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಾ ತಂದೆಯ ಪಾದಗಳಿಗೆ ವಂದಿಸಿದನು. ‘ತನ್ನ ಹೆಸರನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಾ’ ಎಂಬುದು ಪ್ರಾಚೀನ ಅಭಿವಾದನವಿಧಿ — ‘ನಾನು ರಾಮ, ಅಭಿವಾದನ ಮಾಡುತ್ತೇನೆ’ ಎಂದು. ಪಕ್ಕದಲ್ಲಿ ತಲೆಬಾಗಿ ಕೈಮುಗಿದು ನಿಂತಿದ್ದ ಅವನನ್ನು ಕಂಡು ರಾಜನು ಅವನ ಜೋಡಿಸಿದ ಕೈಗಳನ್ನು ಹಿಡಿದು ತನ್ನತ್ತ ಎಳೆದುಕೊಂಡು ಪ್ರಿಯಪುತ್ರನನ್ನು ಆಲಿಂಗಿಸಿದನು. ಅನಂತರ ಅವನಿಗಾಗಿ ಮೊದಲೇ ಸಿದ್ಧಪಡಿಸಿದ್ದ, ಮಣಿ ಕಾಂಚನಗಳಿಂದ ಚೆನ್ನಾಗಿ ಅಲಂಕೃತವಾದ, ಸುಂದರವಾದ ಶ್ರೇಷ್ಠ ಆಸನವನ್ನು ರಾಜನು ತೋರಿಸಿದನು. ಆಸನವನ್ನು ಮೊದಲೇ ರಾಮನಿಗಾಗಿ ಸಜ್ಜುಗೊಳಿಸಲಾಗಿತ್ತು ಎಂಬುದು ಇಲ್ಲಿ ಸ್ಪಷ್ಟ; ಆದ್ದರಿಂದ ಅಭಿಷೇಕದ ನಿಶ್ಚಯವು ರಾಜನ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ದೃಢವಾಗಿತ್ತು ಎಂದು ತಿಳಿಯುತ್ತದೆ. ‘ತಕ್ಷಣ ಏರಿದನು’ ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ತಂದೆಯ ಆಜ್ಞೆಯನ್ನು ಆ ಕ್ಷಣವೇ ಪಾಲಿಸಿದುದು ಸೂಚಿತವಾಗುತ್ತದೆ; ರಾಮನು ತಡಮಾಡುವುದಿಲ್ಲ, ಕಾರಣವನ್ನು ಕೇಳುವುದಿಲ್ಲ. ಅವನ ಇದೇ ಆಜ್ಞಾಪಾಲನೆ ಮುಂದೆ ವನವಾಸದ ಆಜ್ಞೆಯಲ್ಲಿಯೂ ಹಾಗೆಯೇ ಕಾಣುತ್ತದೆ — ಅಲ್ಲಿಯೂ ಅವನು ಮರುಪ್ರಶ್ನೆ ಮಾಡುವುದಿಲ್ಲ. ಕವಿ ಇಲ್ಲಿ ಆ ಪರೀಕ್ಷೆಯ ಬೀಜವನ್ನು ಬಿತ್ತುತ್ತಾನೆ.

ಹಾಗೆ ಆ ಶ್ರೇಷ್ಠ ಆಸನವನ್ನು ಸೇರಿದ ರಾಘವನು, ಉದಯದಲ್ಲಿ ನಿರ್ಮಲನಾದ ಸೂರ್ಯನು ಮೇರುಪರ್ವತವನ್ನು ಬೆಳಗುವಂತೆ, ತನ್ನದೇ ಪ್ರಭೆಯಿಂದ ಅದನ್ನು ಬೆಳಗಿದನು. ಅವನಿಂದ ಪ್ರಕಾಶಿತವಾದ ಆ ಸಭೆಯೂ, ಚಂದ್ರನಿಂದ ಕೂಡಿ ನಿರ್ಮಲವಾದ ಗ್ರಹನಕ್ಷತ್ರಗಳುಳ್ಳ ಶರದೃತುವಿನ ಆಕಾಶದಂತೆ ಶೋಭಿಸಿತು. ಈ ಎರಡು ಉಪಮಾನಗಳು ಕ್ರಮವಾಗಿ ರಾಮನ ಸ್ವತಃಸಿದ್ಧವಾದ ತೇಜಸ್ಸನ್ನೂ ಅದನ್ನಾಶ್ರಯಿಸಿದ ಸಭೆಯ ಶೋಭೆಯನ್ನೂ ತೋರಿಸುತ್ತವೆ. ಅವನನ್ನು ನೋಡುತ್ತಿದ್ದ ರಾಜನು ಪ್ರಿಯಪುತ್ರನನ್ನು ಕಂಡು, ಕನ್ನಡಿಯಲ್ಲಿ ಕಾಣುವ ಅಲಂಕೃತವಾದ ತನ್ನನ್ನೇ ನೋಡುತ್ತಿರುವಂತೆ ಸಂತೋಷಪಟ್ಟನು. ‘ಕನ್ನಡಿಯಲ್ಲಿ ಕಾಣುವ ತನ್ನಂತೆ’ ಎಂಬ ಉಪಮಾನದಿಂದ ತಂದೆಗೆ ಮಗನಲ್ಲಿರುವ ಆತ್ಮಬುದ್ಧಿ ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ — ಮಗನು ತಂದೆಯ ಪ್ರತಿಬಿಂಬವೇ. ‘ಸಭೆಯೂ ಶೋಭಿಸಿತು’ ಎಂಬಲ್ಲಿನ ‘ಊ’ ಎಂಬುದರಿಂದ ಸಭೆ ತಾನಾಗಿಯೇ ಸುಂದರವಾಗಿತ್ತು, ರಾಮನಿಂದ ಇನ್ನೂ ಹೆಚ್ಚು ಪ್ರಕಾಶಿತವಾಯಿತು ಎಂದು ಸೂಚಿತವಾಗುತ್ತದೆ. ಶರದೃತುವಿನ ಆಕಾಶದ ಉಪಮಾನ ವಿಶೇಷವಾಗಿ ತಕ್ಕುದು — ಶರತ್ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಆಕಾಶ ನಿರ್ಮಲವಾಗಿರುತ್ತದೆ, ಗ್ರಹನಕ್ಷತ್ರಗಳು ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿ ಕಾಣುತ್ತವೆ; ಹಾಗೆಯೇ ಸಭೆ ರಾಜರಿಂದಲೂ ವಿಪ್ರರಿಂದಲೂ ತುಂಬಿತ್ತು, ರಾಮನಾದರೋ ಅಲ್ಲಿ ಚಂದ್ರನಂತಿದ್ದನು. ಇಲ್ಲಿ ಮೂರು ಉಪಮೆಗಳನ್ನು ಕ್ರಮವಾಗಿ ಜೋಡಿಸಲಾಗಿದೆ — ಸೂರ್ಯ, ಚಂದ್ರ ಮತ್ತು ಕನ್ನಡಿಯ ಪ್ರತಿಬಿಂಬ; ಈ ಮೂರರಿಂದಲೂ ರಾಮನ ತೇಜಸ್ಸು, ಸೌಮ್ಯತೆ ಮತ್ತು ತಂದೆಯೊಡನೆಯ ಸಾದೃಶ್ಯಗಳು ಬೇರೆಬೇರೆಯಾಗಿ ತೋರಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿವೆ.

ಪುತ್ರವಂತರಲ್ಲಿ ಶ್ರೇಷ್ಠನಾದ ಆ ರಾಜನು ಸುಖಾಸೀನನಾದ ಆ ಮಗನನ್ನು ಸಂಬೋಧಿಸಿ, ಕಶ್ಯಪನು ದೇವೇಂದ್ರನಿಗೆ ಹೇಳುವಂತೆ, ಈ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳಿದನು — ‘ರಾಮ, ನನ್ನ ಜ್ಯೇಷ್ಠಳೂ ಯೋಗ್ಯಳೂ ಆದ ಪತ್ನಿಯಲ್ಲಿ ಜನಿಸಿದ ಯೋಗ್ಯನಾದ ಮಗನು ನೀನು; ಗುಣಗಳಲ್ಲಿ ಜ್ಯೇಷ್ಠನಾಗಿ ಹುಟ್ಟಿದ ನನ್ನ ಪ್ರಿಯಪುತ್ರನು ನೀನು. ನೀನು ನಿನ್ನ ಗುಣಗಳಿಂದ ಈ ಪ್ರಜೆಗಳನ್ನು ಅನುರಂಜಿಸಿರುವುದರಿಂದ ಪುಷ್ಯಯೋಗದಲ್ಲಿ ಯೌವರಾಜ್ಯವನ್ನು ಪಡೆ. ನೀನು ಸ್ವಭಾವತಃ ಗುಣವಂತನೆಂದು ನಿರ್ಣಯವಾಗಿದೆ; ಆದರೂ ಗುಣವಂತನಾದ ನಿನಗೂ ಸ್ನೇಹದಿಂದ ನಾನು ಹಿತವನ್ನು ಹೇಳುತ್ತೇನೆ — ಇನ್ನೂ ಹೆಚ್ಚು ವಿನಯವನ್ನು ಆಶ್ರಯಿಸಿ ಸದಾ ಜಿತೇಂದ್ರಿಯನಾಗಿರು.’ ತಂದೆ ಮಗನಿಗೆ ಉಪದೇಶ ಮಾಡಲು ಬಯಸುತ್ತಾನೆ, ಆದರೆ ಉಪದೇಶವು ದೋಷನಿವಾರಣೆಗಾಗಿ ಅಲ್ಲ, ಸ್ನೇಹದಿಂದಲೇ ಎಂದು ಮೊದಲೇ ಒಪ್ಪಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ; ಇದೇ ಶಿಷ್ಟರ ರೀತಿ. ‘ಜ್ಯೇಷ್ಠಳೂ ಯೋಗ್ಯಳೂ ಆದ ಪತ್ನಿಯಲ್ಲಿ ಯೋಗ್ಯನಾದ ಮಗ’ ಎಂಬ ವಾಕ್ಯದಲ್ಲಿ ತಾಯಿ ಮತ್ತು ಮಗ ಇಬ್ಬರ ಯೋಗ್ಯತೆಯನ್ನೂ ಒಟ್ಟಿಗೆ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ; ಈ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಕೌಸಲ್ಯೆಯ ಉಲ್ಲೇಖ ಮೊದಲು ಬರುವುದು ಇಲ್ಲಿಯೇ, ಮುಂದೆ ಕೊನೆಯ ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ಅವಳು ಮತ್ತೆ ಬರುತ್ತಾಳೆ. ‘ಪ್ರಜೆಗಳನ್ನು ತನ್ನ ಗುಣಗಳಿಂದ ಅನುರಂಜಿಸಿದ’ ಎಂಬುದು ರಾಜ್ಯದ ಮೂಲ ಗುಣವೇ ಹೊರತು ಕೇವಲ ಜನ್ಮವಲ್ಲ ಎಂದು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ.

‘ಕಾಮಕ್ರೋಧಗಳಿಂದ ಹುಟ್ಟುವ ವ್ಯಸನಗಳನ್ನು ತ್ಯಜಿಸು. ಪರೋಕ್ಷವೃತ್ತಿಯಿಂದ, ಅಂದರೆ ಗೂಢಚಾರರ ಗುಪ್ತಸೂಚನೆಗಳಿಂದ, ಮತ್ತು ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷವೃತ್ತಿಯಿಂದ, ಅಂದರೆ ನೀನೇ ನೋಡಿ ಕೇಳಿ, ವ್ಯವಹರಿಸುತ್ತಾ ಅಮಾತ್ಯರೇ ಮೊದಲಾದ ಎಲ್ಲ ಪ್ರಕೃತಿಗಳನ್ನೂ ಪ್ರಜೆಗಳನ್ನೂ ಅನುರಂಜಿಸು. ಧಾನ್ಯಾಗಾರ ಮತ್ತು ಆಯುಧಾಗಾರಗಳ ಮೂಲಕ ಅನೇಕ ಸಂಗ್ರಹಗಳನ್ನು ಮಾಡಿ ರಾಜ್ಯವನ್ನು ಪಾಲಿಸು. ಯಾರ ಪ್ರಕೃತಿಗಳು ಸಂತುಷ್ಟರೂ ಅನುರಕ್ತರೂ ಆಗಿದ್ದು ಅವನು ಭೂಮಿಯನ್ನು ಪಾಲಿಸುತ್ತಾನೋ, ಅವನ ಮಿತ್ರರು ಅಮೃತವನ್ನು ಪಡೆದ ದೇವತೆಗಳಂತೆ ಆನಂದಿಸುತ್ತಾರೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಮಗನೇ, ನೀನು ನಿನ್ನನ್ನು ನಿಯಂತ್ರಿಸಿಕೊಂಡು ಹೀಗೆ ಆಚರಿಸು.’ ಇಲ್ಲಿ ಗೀತಾಪ್ರೆಸ್ ಭಾಷ್ಯದಲ್ಲಿ ‘ಪರೋಕ್ಷವೃತ್ತಿ’ ಎಂದರೆ ಗೂಢಚಾರರ ಸಾಧನ, ‘ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷವೃತ್ತಿ’ ಎಂದರೆ ಸಭೆಯಲ್ಲಿ ನೇರವಾಗಿ ಕೇಳುವುದು ಎಂದು ವಿವರಿಸಲಾಗಿದೆ. ಹೀಗೆ ದಶರಥನು ರಾಮನಿಗೆ ನಾಲ್ಕು ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ದಂಡನೀತಿಯ ಸಾರವನ್ನು ಉಪದೇಶಿಸುತ್ತಾನೆ. ‘ನಿನ್ನನ್ನು ನಿಯಂತ್ರಿಸಿಕೊಂಡು’ ಎಂಬುದೇ ಉಪದೇಶದ ಸಾರ — ಹೊರಗಿನ ರಾಜ್ಯವನ್ನು ಗೆಲ್ಲಬಯಸುವವನು ಮೊದಲು ತನ್ನನ್ನು ಗೆಲ್ಲಬೇಕು. ಇದೇ ರಾಜನೀತಿಯ ಪ್ರಾಚೀನ ಮರ್ಯಾದೆ; ದಶರಥನು ಅದನ್ನು ಸಂಕ್ಷೇಪವಾಗಿ ಮಗನಿಗೆ ಒಪ್ಪಿಸುತ್ತಾನೆ. ಧಾನ್ಯಾಗಾರ ಮತ್ತು ಆಯುಧಾಗಾರಗಳ ಉಲ್ಲೇಖವೂ ಅರ್ಥಶಾಸ್ತ್ರೀಯವಾದುದು — ಧಾನ್ಯಸಂಗ್ರಹ ಮತ್ತು ಶಸ್ತ್ರಸಂಗ್ರಹಗಳು ರಾಷ್ಟ್ರದ ಎರಡು ಮೂಲಗಳು.

ಅದನ್ನು ಕೇಳಿ ರಾಮನಿಗೆ ಪ್ರಿಯವನ್ನು ಮಾಡುವ ಅವನ ಸ್ನೇಹಿತರು ಆತುರದಿಂದ ಬೇಗನೆ ಬಂದು ಕೌಸಲ್ಯೆಗೆ ನಿವೇದಿಸಿದರು. ಸ್ತ್ರೀಯರಲ್ಲಿ ಶ್ರೇಷ್ಠಳಾದ ಆ ಕೌಸಲ್ಯೆಯು ಪ್ರಿಯವಾರ್ತೆಯನ್ನು ತಂದ ಅವರಿಗೆ ಚಿನ್ನವನ್ನೂ ಗೋವುಗಳನ್ನೂ ನಾನಾ ರತ್ನಗಳನ್ನೂ ಕೊಡಿಸಿದಳು. ಅನಂತರ ರಾಘವನು ರಾಜನಿಗೆ ಅಭಿವಾದನ ಮಾಡಿ ರಥವನ್ನೇರಿ, ಜನಸಮೂಹಗಳಿಂದ ಸತ್ಕರಿಸಲ್ಪಡುತ್ತಾ, ಕಾಂತಿಯುಳ್ಳ ತನ್ನ ಭವನಕ್ಕೆ ತೆರಳಿದನು. ಆ ಪೌರರೂ ರಾಜನ ಆ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ — ಬಯಸಿದ ಲಾಭವನ್ನು ಬೇಗನೆ ಪಡೆದವರಂತೆ — ನರೇಂದ್ರನಿಂದ ಅಪ್ಪಣೆ ಪಡೆದು ಮನೆಗಳಿಗೆ ಹೋಗಿ, ಅತ್ಯಂತ ಹರ್ಷಿತರಾಗಿ ದೇವತೆಗಳನ್ನು ಅರ್ಚಿಸಿದರು. ಹೀಗೆ ಸರ್ಗವು ಎಲ್ಲೆಡೆ ಹರ್ಷದಿಂದ ಮುಗಿಯುತ್ತದೆ; ಮುಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ರಾಜನು ಮತ್ತೆ ರಾಮನನ್ನು ಕರೆಸಿ ಏಕಾಂತದಲ್ಲಿ ಹಿತೋಪದೇಶ ಮಾಡುವನು, ಕಥೆಯ ಗತಿಯೂ ನಿಧಾನವಾಗಿ ಬೇರೆಡೆಗೆ ತಿರುಗುವುದು. ಕೌಸಲ್ಯೆಯ ದಾನವು ಇಲ್ಲಿ ಸೂಕ್ಷ್ಮವಾದರೂ ಮಹತ್ತ್ವದ್ದು — ತಾಯಿಯ ಹರ್ಷವು ಮಾತಿನಿಂದಲ್ಲ, ದಾನದಿಂದಲೇ ಪ್ರಕಟವಾಗುತ್ತದೆ. ‘ಬಯಸಿದ ಲಾಭವನ್ನು ಬೇಗನೆ ಪಡೆದವರಂತೆ’ ಎಂಬ ಪೌರರ ಭಾವವೂ ರಮಣೀಯ — ಅಭಿಷೇಕ ಇನ್ನೂ ನಡೆದಿಲ್ಲ, ಆದರೂ ಅವರು ಅದನ್ನು ಪಡೆದುಬಿಟ್ಟಂತೆ ಭಾವಿಸುತ್ತಾರೆ; ಇದೇ ಶ್ರದ್ಧೆಯ ಲಕ್ಷಣ.

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्येऽयोध्याकाण्डे तृतीयः सर्गः॥ ३॥

ತಪ್ಪನ್ನು ತಿಳಿಸಿ

ಮೂಲ ಶ್ಲೋಕಗಳು ಮತ್ತು ಪದವಿವರಣೆಯೊಂದಿಗೆ ಓದಿ