॥वाल्मीकिरामायणम् ಅಯೋಧ್ಯಾಕಾಂಡ · 2ನೇ ಸರ್ಗ

ಅಯೋಧ್ಯಾಕಾಂಡ

ಸರ್ಗ

ರಾಜಸಭೆಯಲ್ಲಿ ಯೌವರಾಜ್ಯದ ಪ್ರಸ್ತಾಪ

ದಶರಥನು ಸಭೆಯನ್ನುದ್ದೇಶಿಸಿ ಮಾತನಾಡುವುದು, ಮುಪ್ಪಿನ ಪ್ರಸ್ತಾಪ ಮತ್ತು ವಿಶ್ರಾಂತಿಯ ಬಯಕೆ, ರಾಮನ ಯೌವರಾಜ್ಯಕ್ಕೆ ಪ್ರಸ್ತಾಪ, ಸಭಾಸದರ ಹರ್ಷಪೂರ್ಣ ಅನುಮೋದನೆ, ರಾಮನ ಗುಣವರ್ಣನೆ ಮತ್ತು ಅಭಿಷೇಕಕ್ಕಾಗಿ ಯಾಚನೆ

ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ದಶರಥ ಮಹಾರಾಜನು ರಾಜರನ್ನೂ ಪೌರರನ್ನೂ ಜನಪದವಾಸಿಗಳನ್ನೂ ಕರೆಸಿ ಸಭೆಯಲ್ಲಿ ಆಸೀನನಾದನು. ಇಲ್ಲಿ ಅವನು ಆ ಇಡೀ ಪರಿಷತ್ತನ್ನು ಸಂಬೋಧಿಸಿ ಹಿತಕರವಾದ, ಉತ್ಸಾಹ ತುಂಬುವ, ಪ್ರಕಟವಾದ ಮಾತುಗಳನ್ನಾಡಿದನು. ಅವನ ಧ್ವನಿಯು ದುಂದುಭಿಯ ನಾದದಂತೆ ಗಂಭೀರವಾಗಿಯೂ ಪ್ರತಿಧ್ವನಿಸುವಂತಿಯೂ ಇತ್ತು; ಆ ಮಹಾಸ್ವರದಿಂದ ಅವನು ಗುಡುಗುವ ಮೋಡದಂತೆ ಶೋಭಿಸಿದನು. ರಾಜಲಕ್ಷಣಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದ, ಮನೋಹರವಾದ, ಅನುಪಮವಾದ, ರಸಭರಿತವಾದ ಸ್ವರದಿಂದ ರಾಜನು ರಾಜರಿಗೆ ಹೇಳಿದನು — ‘ನಿಮಗೆ ತಿಳಿದೇ ಇದೆ: ನನ್ನ ಈ ಉತ್ತಮವಾದ ರಾಜ್ಯವನ್ನು ನನ್ನ ಪೂರ್ವಜರಾದ ರಾಜೇಂದ್ರರು ಮಗನಂತೆ ಪರಿಪಾಲಿಸಿದರು. ಇಕ್ಷ್ವಾಕುವಂಶದ ಎಲ್ಲ ನರೇಂದ್ರರಿಂದ ಪಾಲಿಸಲ್ಪಟ್ಟ, ಸುಖಕ್ಕೆ ಅರ್ಹವಾದ ಈ ಸಮಸ್ತ ಜಗತ್ತನ್ನು ನಾನು ಶ್ರೇಯಸ್ಸಿನೊಡನೆ ಜೋಡಿಸಲು ಬಯಸುತ್ತೇನೆ. ಪೂರ್ವಜರು ನಡೆದ ಹಾದಿಯನ್ನೇ ಅನುಸರಿಸುತ್ತಾ ನಾನೂ ನಿದ್ದೆಗೆಟ್ಟು ಯಥಾಶಕ್ತಿ ಪ್ರಜೆಗಳನ್ನು ನಿತ್ಯವೂ ರಕ್ಷಿಸಿದ್ದೇನೆ.’ ಇಲ್ಲಿ ‘ಮಗನಂತೆ ಪರಿಪಾಲಿಸಿದರು’ ಎಂಬ ಮಾತಿನಿಂದ ಇಕ್ಷ್ವಾಕುಗಳ ರಾಜನೀತಿಯ ಮೂಲಭಾವವು ತೋರಿಬರುತ್ತದೆ — ರಾಜನು ಪ್ರಜೆಗಳ ಒಡೆಯನಲ್ಲ, ತಂದೆ. ಮತ್ತು ‘ಉದ್ಧರ್ಷಣ’ ಎಂಬ ವಿಶೇಷಣದಿಂದ ರಾಜನು ಶೋಕದ ಮಾತನ್ನಾಡುತ್ತಿಲ್ಲ, ಪ್ರಜೆಗಳ ಉತ್ಸಾಹವನ್ನು ಹೆಚ್ಚಿಸುವ ಮಾತನ್ನೇ ಆಡುತ್ತಿದ್ದಾನೆ ಎಂದು ತಿಳಿಯುತ್ತದೆ. ‘ಪ್ರಥಿತ’ ಎಂಬ ಪದವು ಆ ಮಾತು ಗುಪ್ತವಾಗಿ, ಮಂತ್ರಾಲಯದಲ್ಲಿ ಹೇಳಿದುದಲ್ಲ, ಎಲ್ಲರ ಸಮಕ್ಷಮದಲ್ಲಿ ಪ್ರಕಟಿಸಿದುದು ಎಂದು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ. ಈ ಆರಂಭದಿಂದಲೇ ದಶರಥನ ನಿಶ್ಚಯವು ಬಹಿರಂಗವಾದುದು, ಧರ್ಮಸಮ್ಮತವಾದುದು, ಪರಂಪರೆಗೆ ಅನುಗುಣವಾದುದು ಎಂದು ಕವಿ ತೋರಿಸುತ್ತಾನೆ. ‘ಮೋಡದಂತೆ ಗುಡುಗುತ್ತಾ’ ಎಂಬ ಉಪಮಾನದಿಂದ ಕವಿ ರಾಜನ ಸ್ವರದ ಗಾಂಭೀರ್ಯ, ವ್ಯಾಪ್ತಿ ಮತ್ತು ಅನುಗ್ರಹಶೀಲತೆಗಳನ್ನು ಒಂದೇ ಪದದಲ್ಲಿ ಸೂಚಿಸುತ್ತಾನೆ; ಮೋಡವು ಕೇವಲ ಗುಡುಗುವುದಿಲ್ಲ, ಮಳೆಯನ್ನೂ ಸುರಿಸುತ್ತದೆ. ಹಾಗೆಯೇ ರಾಜನ ಮಾತೂ ಕೇವಲ ಆಜ್ಞೆಯಲ್ಲ, ಪ್ರಜಾಹಿತದ ವೃಷ್ಟಿ. ‘ರಸಯುಕ್ತ’ ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಆ ಮಾತಿನ ಭಾವಗರ್ಭತೆಯನ್ನು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ.

‘ಸಮಸ್ತ ಲೋಕದ ಹಿತವನ್ನು ಆಚರಿಸುತ್ತಾ ನನ್ನ ಈ ದೇಹವು ಬಿಳಿಯ ಕೊಡೆಯ ನೆರಳಿನಲ್ಲಿಯೇ ಮುಪ್ಪಾಯಿತು.’ ಶ್ವೇತಚ್ಛತ್ರವು ರಾಜ್ಯೈಶ್ವರ್ಯದ ಚಿಹ್ನೆ; ಅದರ ನೆರಳಿನಲ್ಲಿಯೇ ದೇಹ ಜೀರ್ಣವಾಯಿತು ಎಂಬ ಮಾತಿನಲ್ಲಿ ಐಶ್ವರ್ಯದ ಭಾರವು ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ. ‘ಅನೇಕ ಸಾವಿರ ವರ್ಷಗಳ ಆಯುಸ್ಸನ್ನು ಪಡೆದು ಬದುಕಿರುವ ನನ್ನ ಈ ಜೀರ್ಣವಾದ ದೇಹಕ್ಕೆ ವಿಶ್ರಾಂತಿಯನ್ನು ಬಯಸುತ್ತೇನೆ. ರಾಜಪ್ರಭಾವದಿಂದ ಕೂಡಿದ, ಇಂದ್ರಿಯಗಳನ್ನು ಗೆಲ್ಲದವರಿಗೆ ಹೊರಲಾಗದ, ಲೋಕಕ್ಕೆ ಭಾರವಾದ ಧರ್ಮದ ನೊಗವನ್ನು ಹೊತ್ತು ನಾನು ದಣಿದಿದ್ದೇನೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಇಲ್ಲಿ ಸಮೀಪದಲ್ಲಿರುವ ಈ ಎಲ್ಲ ಬ್ರಾಹ್ಮಣಶ್ರೇಷ್ಠರ ಅನುಮತಿಯನ್ನು ಪಡೆದು, ಮಗನನ್ನು ಪ್ರಜಾಹಿತದಲ್ಲಿ ನಿಯೋಜಿಸಿ, ನಾನು ವಿಶ್ರಾಂತಿಯನ್ನು ಬಯಸುತ್ತೇನೆ.’ ಇಲ್ಲಿ ‘ಅನುಮತಿ ಪಡೆದು’ ಎಂಬ ಪದ ಮಹತ್ತ್ವದ್ದು — ರಾಜನು ತನ್ನಿಚ್ಛೆಯಂತೆ ನಿರ್ಣಯಿಸುವುದಿಲ್ಲ, ಬ್ರಾಹ್ಮಣರ ಮತ್ತು ಸಭಾಸದರ ಅನುಮತಿಯನ್ನು ಪ್ರಾರ್ಥಿಸುತ್ತಾನೆ. ‘ಇಂದ್ರಿಯಗಳನ್ನು ಗೆಲ್ಲದವರಿಗೆ ಹೊರಲಾಗದ’ ಎಂಬುದರಿಂದ ರಾಜಧರ್ಮದ ಕಾಠಿಣ್ಯವನ್ನು ನಿರ್ದೇಶಿಸಲಾಗಿದೆ — ಜಿತೇಂದ್ರಿಯನು ಮಾತ್ರ ರಾಜ್ಯಭಾರವನ್ನು ಹೊರಬಲ್ಲನು. ಈ ಭಾಗದಲ್ಲಿ ವಾಲ್ಮೀಕಿಗಳು ಮುಪ್ಪನ್ನು ದೈನ್ಯದಿಂದ ವರ್ಣಿಸುವುದಿಲ್ಲ; ರಾಜನು ತನ್ನ ಮುಪ್ಪನ್ನು ಒಪ್ಪಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ, ಆದರೂ ಗೋಳಾಡುವುದಿಲ್ಲ, ಉತ್ತರಾಧಿಕಾರದ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯನ್ನೇ ಯೋಚಿಸುತ್ತಾನೆ. ಇದೇ ಇಕ್ಷ್ವಾಕುಗಳ ಮರ್ಯಾದೆ — ದೇಹವು ಸಮರ್ಥವಾಗಿರುವವರೆಗೆ ಮಾತ್ರ ಭಾರವನ್ನು ಹೊರಬೇಕು, ಅನಂತರ ಅದನ್ನು ಮಗನಿಗೆ ಒಪ್ಪಿಸಬೇಕು. ‘ರಾಜ್ಯವನ್ನು ತ್ಯಜಿಸುತ್ತೇನೆ’ ಎನ್ನದೆ ‘ವಿಶ್ರಾಂತಿಯನ್ನು ಬಯಸುತ್ತೇನೆ’ ಎಂಬ ಮೃದುವಾದ ಮಾತನ್ನೇ ಬಳಸಲಾಗಿದೆ; ಇದರಿಂದ ರಾಜನ ವಿನಯವೂ ಸಭೆಯ ಮರ್ಯಾದೆಯೂ ರಕ್ಷಿತವಾಗಿವೆ. ‘ಧರ್ಮದ ನೊಗ’ ಎಂಬ ರೂಪಕದಿಂದ ರಾಜ್ಯವು ಭೋಗಿಸುವ ವಸ್ತುವಲ್ಲ, ಹೊರಬೇಕಾದ ಭಾರ ಎಂದು ಸ್ಥಾಪಿಸಲಾಗಿದೆ; ಇದೇ ರಾಮಾಯಣದ ರಾಜನೀತಿಯ ಕೇಂದ್ರಭಾವ.

‘ನನ್ನ ಮಗನು ಎಲ್ಲ ಗುಣಗಳಲ್ಲಿಯೂ ನನ್ನನ್ನೇ ಅನುಸರಿಸಿ ಜನಿಸಿದವನು, ಮತ್ತು ನನಗಿಂತಲೂ ಶ್ರೇಷ್ಠನು; ಶತ್ರುಪುರಗಳನ್ನು ಗೆಲ್ಲುವ ರಾಮನು ವೀರ್ಯದಲ್ಲಿ ಪುರಂದರನಿಗೆ ಸಮಾನನು. ಪುಷ್ಯನಕ್ಷತ್ರದೊಡನೆ ಕೂಡಿದ ಚಂದ್ರನಂತಿರುವ, ಧರ್ಮಧಾರಿಗಳಲ್ಲಿ ಶ್ರೇಷ್ಠನಾದ ಆ ಪುರುಷಪುಂಗವನನ್ನು ನಾಳೆ ಬೆಳಗ್ಗೆ ಯೌವರಾಜ್ಯದಲ್ಲಿ ನಿಯೋಜಿಸುವೆನು.’ ಪುಷ್ಯನಕ್ಷತ್ರದೊಡನೆ ಕೂಡಿದ ಚಂದ್ರ ಎಂಬ ಉಪಮಾನದಿಂದ ಶುಭಮುಹೂರ್ತ ಮತ್ತು ಅಭಿಷೇಕಯೋಗ್ಯತೆ ಎರಡೂ ಸೂಚಿತವಾಗಿವೆ. ‘ಲಕ್ಷ್ಮೀವಂತನಾದ ಆ ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ಅಣ್ಣನು ನಿಮಗೆ ಅನುರೂಪನಾದ ಒಡೆಯನು; ಅಂಥ ಒಡೆಯನಿಂದ ಮೂರು ಲೋಕಗಳೂ ಇನ್ನೂ ಹೆಚ್ಚು ಸನಾಥವಾಗುತ್ತವೆ. ಈ ಶ್ರೇಯಸ್ಸಿನೊಡನೆ ಈ ಭೂಮಿಯನ್ನು ನಾನು ಕೂಡಲೇ ಜೋಡಿಸುವೆನು; ಆ ಮಗನಲ್ಲಿ ರಾಜ್ಯವನ್ನು ಇರಿಸಿ ನಾನು ಕ್ಲೇಶರಹಿತನಾಗುವೆನು.’ ಇಲ್ಲಿ ರಾಜನು ತನ್ನ ಸುಖವನ್ನೂ ಮುಚ್ಚಿಡುವುದಿಲ್ಲ — ಮಗನಿಗೆ ಭಾರವನ್ನೊಪ್ಪಿಸಿ ನಿಶ್ಚಿಂತನಾಗುವುದೇ ಅವನ ಅಭಿಲಾಷೆ; ಆದರೂ ಮೊದಲು ಹೇಳಿರುವುದು ಪ್ರಜೆಗಳ ಶ್ರೇಯಸ್ಸನ್ನೇ. ‘ಅನುಜಾತ’ ಎಂಬ ಪದವು ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಮನನೀಯ — ಮಗನು ತಂದೆಯ ಗುಣಗಳನ್ನು ಅನುಸರಿಸಿ ಜನಿಸಿದ್ದಾನೆ, ಮತ್ತು ಅವನಿಗಿಂತಲೂ ಶ್ರೇಷ್ಠನು ಎಂದು ತಂದೆಯೇ ಹೇಳುತ್ತಾನೆ. ‘ಬೆಳಗ್ಗೆ’ ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಆತುರವು ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ; ಅದೇ ಆತುರವು ಮುಂದಿನ ಸರ್ಗಗಳಲ್ಲಿ ವಿಘ್ನಕ್ಕೆ ಕಾರಣವಾಗಲಿದೆ. ‘ನಾಥವತ್ತರ’ ಎಂಬ ಅತಿಶಯದಿಂದ ಕವಿ ಹೇಳುತ್ತಾನೆ — ರಾಮನು ಒಡೆಯನಾದರೆ ಮೂರು ಲೋಕಗಳೂ ಇನ್ನೂ ಹೆಚ್ಚು ಸನಾಥವಾಗುತ್ತವೆ, ಇನ್ನು ಒಂದು ಭೂಮಿಯ ಮಾತೇನು! ‘ಕ್ಲೇಶರಹಿತನಾಗುವೆನು’ ಎಂಬ ಮಾತಿನಲ್ಲಿ ದಶರಥನ ಮಾನವಸಹಜ ದೌರ್ಬಲ್ಯವೂ ಪ್ರಕಟವಾಗುತ್ತದೆ — ಆ ವೃದ್ಧ ತಂದೆ ವಿಶ್ರಾಂತಿಯನ್ನು ಬಯಸುತ್ತಾನೆ; ಆದರೂ ಅವನ ಮೊದಲ ಕಾರಣವಾಗಿ ಪ್ರಜಾಶ್ರೇಯಸ್ಸನ್ನೇ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ, ತನ್ನ ಸುಖ ಆಮೇಲೆ. ಇದರಿಂದ ಕವಿ ರಾಜನ ಚಾರಿತ್ರ್ಯವನ್ನು ಸಹಾನುಭೂತಿಗೆ ಯೋಗ್ಯವನ್ನಾಗಿ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ.

‘ನಾನು ಚೆನ್ನಾಗಿ ಆಲೋಚಿಸಿ ಹೇಳಿದ ಈ ಮಾತು ಯುಕ್ತಾರ್ಥವುಳ್ಳದ್ದಾದರೆ ನೀವು ನನಗೆ ಅನುಮತಿ ನೀಡಿರಿ; ಇಲ್ಲವಾದರೆ ನಾನು ಹೇಗೆ ಮಾಡಬೇಕು ಎಂದು ಹೇಳಿರಿ. ಇದು ನನ್ನ ಪ್ರೀತಿಯ ಬಯಕೆಯಾದರೂ, ಬೇರೆ ಏನಾದರೂ ಹಿತಕರವಾದುದಿದ್ದರೆ ಅದನ್ನು ಆಲೋಚಿಸಿರಿ; ಮಧ್ಯಸ್ಥರ ಚಿಂತನೆಯೇ ಬೇರೆ, ಅದು ವಾದವಿಮರ್ಶೆಯಿಂದ ಇನ್ನೂ ಹೆಚ್ಚು ಫಲಪ್ರದವಾಗುತ್ತದೆ.’ ಇಲ್ಲಿ ಗೀತಾಪ್ರೆಸ್ ಭಾಷ್ಯವು ಹೀಗೆ ವಿವರಿಸುತ್ತದೆ — ಪಕ್ಷಪಾತವಿಲ್ಲದವರ ವಿಚಾರವು ಪೂರ್ವಪಕ್ಷ ಮತ್ತು ಉತ್ತರಪಕ್ಷ ಎರಡನ್ನೂ ಪರಿಶೀಲಿಸಿ ಮುಂದುವರಿಯುತ್ತದೆ; ಆದ್ದರಿಂದ ಅದು ಏಕಪಕ್ಷೀಯ ವಿಚಾರಕ್ಕಿಂತ ಹೆಚ್ಚು ಅಭ್ಯುದಯಕರ. ಈ ಎರಡು ಶ್ಲೋಕಗಳಿಂದ ವಾಲ್ಮೀಕಿಗಳು ರಾಜನ ವಿನಯವನ್ನೂ ರಾಜಸಭೆಯ ಮರ್ಯಾದೆಯನ್ನೂ ತೋರಿಸುತ್ತಾರೆ. ‘ನಾನು ಹೇಗೆ ಮಾಡಲಿ?’ ಎಂಬ ಪ್ರಶ್ನೆಯಿಂದ ರಾಜನು ತನ್ನ ನಿರ್ಣಯವನ್ನೂ ಪರೀಕ್ಷೆಗೆ ಒಪ್ಪಿಸುತ್ತಾನೆ. ಈ ಸಭಾಧರ್ಮದ ಮರ್ಯಾದೆ ಪ್ರಾಚೀನ ರಾಜಶಾಸ್ತ್ರದಲ್ಲಿ ಪ್ರಸಿದ್ಧವಾದುದು — ರಾಜನು ಪ್ರಸ್ತಾಪಿಸುತ್ತಾನೆ, ಪರಿಷತ್ತು ಅನುಮೋದಿಸುತ್ತದೆ ಇಲ್ಲವೇ ಬೇರೆ ಸೂಚನೆ ಕೊಡುತ್ತದೆ. ‘ಮಧ್ಯಸ್ಥಚಿಂತೆ’ ಎಂಬ ಪದವು ರಾಜಶಾಸ್ತ್ರದ ಮಹತ್ತ್ವದ ತತ್ತ್ವ — ಯಾವ ಪಕ್ಷದಲ್ಲೂ ನಿಲ್ಲದವನೇ ಎರಡೂ ಪಕ್ಷಗಳನ್ನು ಸಮನಾಗಿ ನೋಡಬಲ್ಲನು. ದಶರಥನು ತಾನೇ ಇದನ್ನು ಒಪ್ಪಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ; ಇದರಿಂದ ಅವನ ನಿರ್ಣಯವು ಮಮತೆಯಿಂದ ಕುರುಡಾದುದಲ್ಲ ಎಂದು ಸೂಚಿತವಾಗುತ್ತದೆ. ಆದರೂ ಕಥೆಯ ವಿಡಂಬನೆಯೆಂದರೆ, ಇಷ್ಟು ವಿವೇಕವಿದ್ದರೂ ಮುಂದೆ ಅವನು ಕೈಕೇಯಿಯ ಮಾತಿಗೆ ಬದ್ಧನಾಗಲಿದ್ದಾನೆ.

ಹೀಗೆ ಹೇಳುತ್ತಿದ್ದ ರಾಜನನ್ನು, ಮಳೆಗರೆಯುವ ಮಹಾಮೇಘವನ್ನು ಕೇಕೆಹಾಕುವ ನವಿಲುಗಳು ಅಭಿನಂದಿಸುವಂತೆ, ಸಂತುಷ್ಟರಾದ ರಾಜರು ಅಭಿನಂದಿಸಿದರು. ಆಗ ಹರ್ಷದಿಂದ ಪ್ರೇರಿತವಾದ ಸ್ನಿಗ್ಧವಾದ ಪ್ರತಿಧ್ವನಿ ಉಂಟಾಯಿತು; ಜನಸಮೂಹವು ಘೋಷಿಸಿದ ಆ ಮಹಾನಾದವು ಭೂಮಿಯನ್ನೇ ನಡುಗಿಸುವಂತಿತ್ತು. ಧರ್ಮಾರ್ಥಗಳನ್ನು ಬಲ್ಲ ಆ ರಾಜನ ಭಾವವನ್ನು ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿ ಅರಿತು, ಬ್ರಾಹ್ಮಣರೂ ಸೇನಾಮುಖ್ಯರೂ ಪೌರ–ಜಾನಪದರೊಡನೆ ಸೇರಿ ಮಂತ್ರಾಲೋಚನೆಗೆ ಕುಳಿತರು; ಸಮಾನಬುದ್ಧಿಯನ್ನು, ಅಂದರೆ ಒಮ್ಮತವನ್ನು, ತಲುಪಿ, ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ನಿಶ್ಚಯಿಸಿ ಅವರು ವೃದ್ಧನಾದ ದಶರಥ ಮಹಾರಾಜನಿಗೆ ಹೇಳಿದರು. ಇಲ್ಲಿ ‘ಸೇರಿ ಮಂತ್ರಾಲೋಚನೆಗೆ’ ಎಂಬ ಪದಗಳಿಂದ, ಅನುಮತಿಯು ಆ ಕ್ಷಣದ ಕೇವಲ ಕೋಲಾಹಲವಲ್ಲ, ಪ್ರತ್ಯೇಕ ವಿಮರ್ಶೆಯ ಬಳಿಕ ಬಂದುದು ಎಂದು ಕವಿ ತೋರಿಸುತ್ತಾನೆ. ‘ನವಿಲುಗಳಂತೆ’ ಎಂಬ ಉಪಮಾನವು ಸಾರ್ಥಕ — ನವಿಲುಗಳು ಮೋಡವನ್ನು ಕಂಡು ಸ್ವಭಾವತಃ ನರ್ತಿಸುತ್ತವೆ, ಪ್ರಯತ್ನದಿಂದಲ್ಲ; ಹಾಗೆಯೇ ಸಭಾಸದರ ಹರ್ಷವೂ ಸಹಜವಾದುದಾಗಿತ್ತು. ‘ಭೂಮಿಯನ್ನೇ ನಡುಗಿಸುವಂತೆ’ ಎಂಬುದು ಜನಸಮ್ಮತಿಯ ಪ್ರಾಬಲ್ಯವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ. ‘ಸಮತಾಗತಬುದ್ಧಯಃ’ ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಸಭಾಸದರು ಮೊದಲು ಬೇರೆಬೇರೆಯಾಗಿ ವಿಮರ್ಶಿಸಿ ಆಮೇಲೆ ಒಮ್ಮತಕ್ಕೆ ಬಂದರು ಎಂದು ತಿಳಿಯುತ್ತದೆ; ಅನುಮತಿಯು ಕೋಲಾಹಲದಿಂದ ಹುಟ್ಟಿದುದಲ್ಲ. ಬ್ರಾಹ್ಮಣರು, ಸೇನಾಪತಿಗಳು, ಪೌರರು, ಜಾನಪದರು — ಈ ನಾಲ್ಕು ವರ್ಗಗಳನ್ನೂ ಪ್ರತ್ಯೇಕವಾಗಿ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ; ಹೀಗಾಗಿ ಸಮ್ಮತಿಯು ಸಾರ್ವತ್ರಿಕವಾಗಿತ್ತು ಎಂಬುದು ಸಿದ್ಧವಾಗುತ್ತದೆ.

‘ಹೇ ಪಾರ್ಥಿವ, ನೀನು ಅನೇಕ ಸಾವಿರ ವರ್ಷಗಳನ್ನು ಕಂಡ ವೃದ್ಧನು; ಆದ್ದರಿಂದ ಭೂಪಾಲಕನಾಗಲು ಯೋಗ್ಯನಾದ ರಾಮನನ್ನು ಯುವರಾಜನನ್ನಾಗಿ ಅಭಿಷೇಕಿಸು. ಮಹಾಬಾಹುವೂ ಮಹಾಬಲನೂ ಆದ ರಘುವೀರ ರಾಮನು ಮಹಾಗಜದ ಮೇಲೆ ಸಾಗುತ್ತಾ, ಕೊಡೆಯಿಂದ ಮುಖವು ಮರೆಯಾಗಿರುವುದನ್ನು ನೋಡಲು ನಾವು ಬಯಸುತ್ತೇವೆ.’ ಅವರ ಮನಸ್ಸಿಗೆ ಪ್ರಿಯವಾದ ಈ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ರಾಜನು, ತಿಳಿಯದವನಂತೆ ಜಿಜ್ಞಾಸುವಾಗಿ, ಈ ಮಾತನ್ನಾಡಿದನು — ‘ರಾಜರೇ, ನನ್ನ ಈ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿದೊಡನೆ ನೀವು ರಾಘವನನ್ನು ಒಡೆಯನನ್ನಾಗಿ ಬಯಸುತ್ತಿದ್ದೀರಿ; ಈ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ನನಗೊಂದು ಸಂಶಯವಿದೆ; ಅದನ್ನು ಯಥಾರ್ಥವಾಗಿ ಹೇಳಿರಿ. ನಾನು ಧರ್ಮದಿಂದ ಭೂಮಿಯನ್ನು ಆಳುತ್ತಿರುವಾಗಲೇ ಮಹಾಬಲನಾದ ಯುವರಾಜನನ್ನು ನೋಡಲು ನೀವು ಏಕೆ ಬಯಸುತ್ತೀರಿ?’ ಈ ಜಿಜ್ಞಾಸೆ ಸಂದೇಹದಿಂದ ಹುಟ್ಟಿದುದಲ್ಲ, ಮಗನ ಗುಣಗಳನ್ನು ಸಭೆಯ ಬಾಯಿಂದ ಕೇಳುವ ಬಯಕೆ; ಕವಿಯೂ ಈ ಉಪಾಯದಿಂದ ಮುಂದಿನ ದೀರ್ಘವಾದ ಗುಣವರ್ಣನೆಯನ್ನು ಪ್ರಸ್ತಾಪಿಸುತ್ತಾನೆ. ‘ಅನೇಕ ಸಾವಿರ ವರ್ಷ’ ಎಂಬ ಮಾತು ಉಪಹಾಸವಲ್ಲ, ಇಕ್ಷ್ವಾಕು ರಾಜರ ದೀರ್ಘಾಯುಷ್ಯದ ಸ್ಮರಣೆ. ‘ಕೊಡೆಯಿಂದ ಮರೆಯಾದ ಮುಖ’ ಎಂಬ ದೃಶ್ಯವನ್ನು ಅವರು ಬಯಸುತ್ತಾರೆ — ಅಭಿಷಿಕ್ತನಾಗಿ, ಆನೆಯನ್ನೇರಿ, ಶ್ವೇತಚ್ಛತ್ರದೊಡನೆ ಸಾಗುವ ಯುವರಾಜನ ದರ್ಶನವೇ ಪ್ರಜೆಗಳ ಪರಮ ಅಭೀಷ್ಟ. ‘ನಾನು ಧರ್ಮದಿಂದ ಭೂಮಿಯನ್ನು ಆಳುತ್ತಿರುವಾಗ ಏಕೆ?’ ಎಂಬ ರಾಜನ ಪ್ರಶ್ನೆಗೆ ಎರಡು ಅರ್ಥಗಳಿವೆ — ಒಂದೆಡೆ ಅವನು ತನ್ನ ಆಳ್ವಿಕೆಯ ನಿರ್ದೋಷತೆಯನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತಾನೆ, ಇನ್ನೊಂದೆಡೆ ಸಭೆಯ ಬಾಯಿಂದ ಮಗನ ಗುಣಗಳನ್ನು ಕೇಳಲು ಬಯಸುತ್ತಾನೆ. ತಂದೆಗೆ ಮಗನ ಪ್ರಶಂಸೆಯನ್ನು ಇತರರ ಬಾಯಿಂದ ಕೇಳುವುದು ಇಷ್ಟ; ಈ ಸೂಕ್ಷ್ಮವಾದ ಮನೋವೈಜ್ಞಾನಿಕ ರೇಖೆಯು ವಾಲ್ಮೀಕಿಗಳ ಕವಿತ್ವದ ಲಕ್ಷಣ.

ಆ ಮಹಾತ್ಮರು ಪೌರ–ಜಾನಪದರೊಡನೆ ಸೇರಿ ಅವನಿಗೆ ಹೇಳಿದರು — ‘ರಾಜನೇ, ನಿನ್ನ ಮಗನಲ್ಲಿ ಅನೇಕ ಕಲ್ಯಾಣಗುಣಗಳಿವೆ. ದೇವ, ದೇವಸಮಾನನೂ ಧೀಮಂತನೂ ಗುಣವಂತನೂ ಆದ ಅವನ ಪ್ರಿಯವಾದ, ಆನಂದದಾಯಕವಾದ ಸಕಲ ಗುಣಗಳನ್ನು ಇಂದು ನಾವು ಹೇಳುತ್ತೇವೆ; ಅವುಗಳನ್ನು ಕೇಳು. ದಿವ್ಯಗುಣಗಳಲ್ಲಿ ಅವನು ಇಂದ್ರನಿಗೆ ಸಮನು, ಸತ್ಯಪರಾಕ್ರಮಿ; ಪ್ರಜಾಪಾಲಕನೇ, ಎಲ್ಲ ಇಕ್ಷ್ವಾಕುಗಳಿಗಿಂತಲೂ ಅವನು ಮಿಗಿಲಾದವನು. ರಾಮನು ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಸತ್ಪುರುಷನು, ಸತ್ಯಸ್ವರೂಪನು, ಸತ್ಯಪರಾಯಣನು; ಸಾಕ್ಷಾತ್ ರಾಮನಿಂದಲೇ ಧರ್ಮವು ಶ್ರೀಯೊಡನೆ ಹೊರಹೊಮ್ಮಿದೆ. ಪ್ರಜೆಗಳಿಗೆ ಸುಖ ನೀಡುವುದರಲ್ಲಿ ಅವನು ಚಂದ್ರನಿಗೆ ಸಮ, ಕ್ಷಮಾಗುಣಗಳಲ್ಲಿ ಭೂಮಿಗೆ ಸಮ, ಬುದ್ಧಿಯಲ್ಲಿ ಬೃಹಸ್ಪತಿಗೆ ಸಮ, ವೀರ್ಯದಲ್ಲಿ ಸಾಕ್ಷಾತ್ ಶಚೀಪತಿಗೆ ಸಮ. ರಾಘವನು ಧರ್ಮಜ್ಞ, ಸತ್ಯಸಂಧ, ಶೀಲವಂತ, ಅಸೂಯೆಯಿಲ್ಲದವನು, ಸಹನಶೀಲ, ಸಾಂತ್ವನ ನೀಡುವವನು, ಮೃದುಸ್ವಭಾವಿ, ಕೃತಜ್ಞ, ಇಂದ್ರಿಯಗಳನ್ನು ಗೆದ್ದವನು; ಮೃದು, ಸ್ಥಿರಚಿತ್ತ, ಸದಾ ಮಂಗಳಮೂರ್ತಿ, ಅಸೂಯೆಯಿಲ್ಲದವನು, ಜೀವಿಗಳೊಡನೆ ಪ್ರಿಯವಾಗಿ ಮಾತನಾಡುವವನು, ಸತ್ಯವಾದಿ. ಬಹುಶ್ರುತರಾದ ವೃದ್ಧ ಬ್ರಾಹ್ಮಣರನ್ನು ಅವನು ಉಪಾಸಿಸುತ್ತಾನೆ; ಅದರಿಂದಲೇ ಇಲ್ಲಿ ಅವನ ಅತುಲವಾದ ಕೀರ್ತಿ, ಯಶಸ್ಸು ಮತ್ತು ತೇಜಸ್ಸು ವರ್ಧಿಸುತ್ತಿವೆ. ದೇವ, ಅಸುರ, ಮನುಷ್ಯರ ಎಲ್ಲ ಅಸ್ತ್ರಗಳಲ್ಲಿಯೂ ಅವನು ವಿಶಾರದ; ವಿದ್ಯಾವ್ರತಗಳನ್ನು ಚೆನ್ನಾಗಿ ಮುಗಿಸಿದ ಸ್ನಾತಕ, ಅಂಗಸಹಿತ ವೇದಗಳನ್ನು ಯಥಾವತ್ತಾಗಿ ಬಲ್ಲವನು.’ ಇಲ್ಲಿ ಗುಣಗಣನೆಯ ಕ್ರಮವು ಮನನೀಯ — ಮೊದಲು ದೈವೀಸಂಪತ್ತು, ಅನಂತರ ಸತ್ಯನಿಷ್ಠೆ, ಅನಂತರ ಪ್ರಜೆಗಳಿಗೆ ಸುಖ ನೀಡುವಿಕೆ, ಅನಂತರ ಶೀಲಸಂಪತ್ತು, ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ವಿದ್ಯೆ ಮತ್ತು ಅಸ್ತ್ರಕೌಶಲ. ಹೀಗೆ ಸಭಾಸದರು ರಾಮನನ್ನು ಕೇವಲ ವೀರನೆಂದು ಹೇಳುವುದಿಲ್ಲ; ಧರ್ಮ, ಶೀಲ ಮತ್ತು ವಿದ್ಯೆಗಳಿಂದ ಸಮಗ್ರನಾದ ಪುರುಷನೆಂದು ಸ್ಥಾಪಿಸುತ್ತಾರೆ. ‘ಸಾಕ್ಷಾತ್ ರಾಮನಿಂದಲೇ ಧರ್ಮವು ಶ್ರೀಯೊಡನೆ ಹೊರಹೊಮ್ಮಿದೆ’ ಎಂಬ ಅತಿಶಯೋಕ್ತಿಯಿಂದ ಧರ್ಮಕ್ಕೂ ಶ್ರೀಗೂ ರಾಮನೇ ಮೂಲ ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ‘ಕ್ಷಾಂತ, ಸಾಂತ್ವಯಿತಾ, ಶ್ಲಕ್ಷ್ಣ, ಕೃತಜ್ಞ’ ಎಂಬ ಪದಪಂಕ್ತಿಯಲ್ಲಿ ನಾಲ್ಕು ಭಿನ್ನ ಲಕ್ಷಣಗಳು — ಸಹನೆ, ಸಾಂತ್ವನ, ಮಾರ್ದವ, ಉಪಕಾರಸ್ಮರಣೆ — ಒಟ್ಟಿಗೆ ಹೆಣೆಯಲ್ಪಟ್ಟಿವೆ. ಇಂಥ ಪದಸಮಷ್ಟಿಯೇ ವಾಲ್ಮೀಕಿಗಳ ಗುಣವರ್ಣನಶೈಲಿಯ ವೈಶಿಷ್ಟ್ಯ; ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಪದವನ್ನೂ ಪ್ರತ್ಯೇಕವಾಗಿ ಚಿಂತಿಸಬೇಕು, ಅವು ಕೇವಲ ಪರ್ಯಾಯಪದಗಳಲ್ಲ.

‘ಗಾಂಧರ್ವವಿದ್ಯೆಯಲ್ಲಿಯೂ ಭರತನ ಅಣ್ಣನು ಭೂಮಿಯಲ್ಲಿ ಶ್ರೇಷ್ಠನಾದನು; ಮಂಗಳಕರ ವಂಶದಲ್ಲಿ ಜನಿಸಿದವನು, ಸಾಧು, ದೈನ್ಯವಿಲ್ಲದ ಮನಸ್ಸುಳ್ಳವನು, ಮಹಾಮತಿ; ಧರ್ಮಾರ್ಥಗಳಲ್ಲಿ ನಿಪುಣರಾದ ಶ್ರೇಷ್ಠ ಬ್ರಾಹ್ಮಣರಿಂದ ಚೆನ್ನಾಗಿ ಶಿಕ್ಷಿತನಾದವನು. ಗ್ರಾಮಕ್ಕಾಗಿಯಾಗಲೀ ನಗರಕ್ಕಾಗಿಯಾಗಲೀ ಅವನು ಯುದ್ಧಕ್ಕೆ ಹೊರಟಾಗ, ಸೌಮಿತ್ರಿಯೊಡನೆ ಹೋಗಿ ಗೆಲ್ಲದೆ ಹಿಂದಿರುಗುವುದಿಲ್ಲ. ಯುದ್ಧದಿಂದ ಮರಳಿ ಬಂದು ಆನೆಯ ಮೇಲಾಗಲೀ ರಥದಲ್ಲಾಗಲೀ ಕುಳಿತು, ತಂದೆಯು ತನ್ನ ಔರಸಪುತ್ರರನ್ನು ವಿಚಾರಿಸುವಂತೆ ಅವನು ಪೌರರನ್ನು ತನ್ನವರಂತೆ ನಿತ್ಯವೂ ಕುಶಲ ಕೇಳುತ್ತಾನೆ — ಮಕ್ಕಳು, ಅಗ್ನಿಗಳು, ಹೆಂಡತಿಯರು, ಸೇವಕರು ಮತ್ತು ಶಿಷ್ಯಗಣಗಳ ಬಗ್ಗೆ ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿ, ಕ್ರಮವಾಗಿ. ‘‘ನಿಮ್ಮ ಶಿಷ್ಯರು ಸೇವೆ ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದಾರೆಯೇ? ನಿಮ್ಮ ಭೃತ್ಯರು ಕವಚಧಾರಿಗಳಾಗಿ ಸಿದ್ಧರಾಗಿದ್ದಾರೆಯೇ?’’ ಎಂದು ಪುರುಷವ್ಯಾಘ್ರನಾದ ರಾಮನು ನಿಮ್ಮೊಡನೆ ಸದಾ ಮಾತನಾಡುತ್ತಾನೆ. ಮನುಷ್ಯರ ಸಂಕಟಗಳಲ್ಲಿ ಅವನು ಬಹಳ ದುಃಖಿತನಾಗುತ್ತಾನೆ; ಎಲ್ಲ ಉತ್ಸವಗಳಲ್ಲಿಯೂ ತಂದೆಯಂತೆ ಸಂತೋಷಪಡುತ್ತಾನೆ. ಅವನು ಸತ್ಯವಾದಿ, ಮಹಾಧನುರ್ಧರ, ವೃದ್ಧಸೇವಕ, ಜಿತೇಂದ್ರಿಯ, ಮುಗುಳ್ನಗೆಯೊಡನೆ ಮೊದಲು ಮಾತನಾಡಿಸುವವನು, ಸರ್ವಾತ್ಮನಾ ಧರ್ಮವನ್ನಾಶ್ರಯಿಸಿದವನು, ಶ್ರೇಯಸ್ಕರ ಕಾರ್ಯಗಳನ್ನು ಸರಿಯಾಗಿ ಕೈಗೂಡಿಸುವವನು; ಕಲಹದ ಮಾತುಗಳಲ್ಲಿ ಅವನಿಗೆ ರುಚಿಯಿಲ್ಲ.’ ‘ಸ್ಮಿತಪೂರ್ವಾಭಿಭಾಷೀ’ ಎಂಬ ಪದದಲ್ಲಿ ರಾಮನ ಸೌಜನ್ಯವೆಲ್ಲವೂ ಸಂಗ್ರಹಗೊಂಡಿದೆ. ಈ ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ಸಭಾಸದರು ರಾಮನ ಪ್ರಜಾವಾತ್ಸಲ್ಯವನ್ನೇ ವಿಸ್ತಾರವಾಗಿ ವರ್ಣಿಸುತ್ತಾರೆ; ಇದೇ ಮುಂದೆ ವನಗಮನದ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಪೌರರ ಶೋಕಕ್ಕೆ ಕಾರಣವಾಗಲಿದೆ. ‘ತಂದೆಯು ಔರಸಪುತ್ರರನ್ನು ವಿಚಾರಿಸುವಂತೆ’ ಎಂಬ ಉಪಮಾನದಿಂದ ರಾಜಕುಮಾರನಿಗೂ ಪ್ರಜೆಗಳಿಗೂ ಇರುವ ಸಂಬಂಧವನ್ನು ತಂದೆ–ಮಕ್ಕಳ ಸಂಬಂಧದಂತೆ ತೋರಿಸಲಾಗಿದೆ. ‘ನಿಮ್ಮ ಶಿಷ್ಯರು ಸೇವೆ ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದಾರೆಯೇ, ಭೃತ್ಯರು ಕವಚಧಾರಿಗಳೇ?’ ಎಂಬ ರಾಮನ ನೇರ ಪ್ರಶ್ನೆಯನ್ನೇ ಉದ್ಧರಿಸಲಾಗಿದೆ; ಬ್ರಾಹ್ಮಣರನ್ನು ಶಿಷ್ಯರ ಬಗ್ಗೆ, ಕ್ಷತ್ರಿಯರನ್ನು ಭೃತ್ಯರ ಸನ್ನದ್ಧತೆಯ ಬಗ್ಗೆ ಅವನು ಕೇಳುತ್ತಾನೆ. ಹೀಗೆ ವರ್ಣಕ್ಕೆ ತಕ್ಕ ಪ್ರಶ್ನೆಯೇ ರಾಜನ ಲೋಕವ್ಯವಹಾರಕೌಶಲವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ.

‘ಒಂದರ ಮೇಲೊಂದು ಯುಕ್ತಿಗಳನ್ನು ನುಡಿಯುವುದರಲ್ಲಿ ಅವನು ವಾಚಸ್ಪತಿಯಂತೆ; ಸುಂದರವಾದ ಹುಬ್ಬುಗಳೂ ವಿಶಾಲವಾದ ಕೆಂಪಂಚಿನ ಕಣ್ಣುಗಳೂ ಉಳ್ಳ ಅವನು ಸಾಕ್ಷಾತ್ ವಿಷ್ಣುವೇ ಎಂಬಂತಿದ್ದಾನೆ. ಲೋಕಾಭಿರಾಮನಾದ ಈ ರಾಮನು ಶೌರ್ಯ, ವೀರ್ಯ, ಪರಾಕ್ರಮಗಳಿಂದಲೂ ಪ್ರಜಾಪಾಲನೆಯಿಂದಲೂ ಕೂಡಿದವನು; ಅವನ ಇಂದ್ರಿಯಗಳು ರಾಗದಿಂದ ಕಲುಷಿತವಾಗಿಲ್ಲ. ಇವನು ಮೂರು ಲೋಕಗಳನ್ನೂ ಆಳಬಲ್ಲನು, ಇನ್ನು ಈ ಭೂಮಿಯ ಮಾತೇನು? ಇವನ ಕೋಪವೂ ಪ್ರಸಾದವೂ ಎಂದೂ ನಿರರ್ಥಕವಲ್ಲ. ಶಾಸ್ತ್ರನಿಯಮದಂತೆ ಅವನು ವಧ್ಯರನ್ನು ಕೊಲ್ಲುತ್ತಾನೆ, ಅವಧ್ಯರ ಮೇಲೆ ಕೋಪಿಸುವುದಿಲ್ಲ; ಯಾರ ಮೇಲೆ ಸಂತುಷ್ಟನಾಗುತ್ತಾನೋ ಅವರಿಗೆ ಹರ್ಷದಿಂದ ಸಂಪತ್ತನ್ನು ನೀಡುತ್ತಾನೆ. ಸಂಯಮಪೂರ್ಣವಾದ, ಎಲ್ಲ ಪ್ರಜೆಗಳಿಗೂ ಪ್ರಿಯವಾದ, ಮನುಷ್ಯರಿಗೆ ಪ್ರೀತಿಯನ್ನುಂಟುಮಾಡುವ ಗುಣಗಳಿಂದ ರಾಮನು ಕಿರಣಗಳಿಂದ ಬೆಳಗುವ ಸೂರ್ಯನಂತೆ ಪ್ರಕಾಶಿಸುತ್ತಾನೆ. ಇಂಥ ಗುಣಸಂಪನ್ನನಾದ, ಸತ್ಯಪರಾಕ್ರಮಿಯಾದ, ಲೋಕಪಾಲರಿಗೆ ಸಮನಾದ ಆ ರಾಮನನ್ನು ಭೂದೇವಿಯು ತನ್ನ ಒಡೆಯನನ್ನಾಗಿ ಬಯಸಿದಳು.’ ಇಲ್ಲಿ ಮೊದಲ ಸರ್ಗದ ಎರಡು ಶ್ಲೋಕಗಳು ಸಭಾಸದರ ಬಾಯಲ್ಲಿ ಪುನಃ ಆವರ್ತಿಸುತ್ತವೆ — ಕವಿಯ ಈ ಪುನರುಕ್ತಿಯು ಜನರ ಹೃದಯದಲ್ಲಿ ರಾಮಗುಣಗಳ ಪ್ರತಿಧ್ವನಿಯನ್ನೇ ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ. ‘ನಿಯಮದಂತೆ ವಧ್ಯರನ್ನು ಕೊಲ್ಲುತ್ತಾನೆ’ ಎಂಬ ವಾಕ್ಯದಿಂದ ದಂಡನೀತಿಯ ಮರ್ಯಾದೆಯನ್ನು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ — ದಂಡವು ಕೋಪದಿಂದ ಹುಟ್ಟುವುದಿಲ್ಲ, ಶಾಸ್ತ್ರನಿಯಮವನ್ನು ಅನುಸರಿಸುತ್ತದೆ. ‘ಅವಧ್ಯರ ಮೇಲೆ ಕೋಪಿಸುವುದಿಲ್ಲ’ ಎಂಬುದು ದಂಡದ ಸೀಮೆ. ಇದರಿಂದ ರಾಮನು ನ್ಯಾಯನಿಷ್ಠ ರಾಜನೆಂದು ಸ್ಥಾಪಿತನಾಗುತ್ತಾನೆ. ‘ಇವನು ಮೂರು ಲೋಕಗಳನ್ನೂ ಆಳಬಲ್ಲನು, ಇನ್ನು ಈ ಭೂಮಿಯ ಮಾತೇನು?’ ಎಂಬ ಮಾತು ಅರ್ಥಾಪತ್ತಿಯಿಂದ ಹೊರಟಿದೆ — ಮೂರು ಲೋಕಗಳನ್ನೂ ಪಾಲಿಸಲು ಸಮರ್ಥನಾದವನಿಗೆ ಒಂದು ಭೂಮಿ ಯಾವ ಲೆಕ್ಕ? ಇದರಿಂದ, ರಾಮನು ಯುವರಾಜಪದಕ್ಕೆ ಸಾಲದವನಾಗಬಹುದೇ ಎಂಬ ರಾಜನ ಶಂಕೆಯನ್ನು ಸಭಾಸದರು ನಿವಾರಿಸುತ್ತಾರೆ.

‘ನಮ್ಮ ಭಾಗ್ಯದಿಂದ ನಿನ್ನ ಈ ಮಗು ರಾಘವನು ಶ್ರೇಯಸ್ಸಿಗಾಗಿಯೇ ಜನಿಸಿದ್ದಾನೆ; ಭಾಗ್ಯದಿಂದ ನೀನು ಮರೀಚಿಯ ಮಗನಾದ ಕಶ್ಯಪನಂತೆ ಪುತ್ರಗುಣಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದ್ದೀಯೆ. ಆತ್ಮಜ್ಞಾನಿಯಾದ ರಾಮನ ಬಲ, ಆರೋಗ್ಯ ಮತ್ತು ಆಯುಸ್ಸುಗಳನ್ನು ದೇವ, ಅಸುರ, ಮನುಷ್ಯ, ಗಂಧರ್ವ, ಉರಗರಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲ ಜನರೂ ಹಾರೈಸುತ್ತಾರೆ; ರಾಷ್ಟ್ರದಲ್ಲಿಯೂ ಶ್ರೇಷ್ಠನಗರದಲ್ಲಿಯೂ ಒಳಗಿನವರೂ ಹೊರಗಿನವರೂ ಆದ ಪೌರ–ಜಾನಪದ ಜನರೂ ಹಾಗೆಯೇ ಹಾರೈಸುತ್ತಾರೆ. ವೃದ್ಧೆಯರೂ ತರುಣಿಯರೂ ಆದ ಸ್ತ್ರೀಯರೆಲ್ಲರೂ ಸಂಜೆ ಮತ್ತು ಬೆಳಗ್ಗೆ ಏಕಾಗ್ರಚಿತ್ತರಾಗಿ ರಾಮನಿಗಾಗಿ ದೇವತೆಗಳಿಗೆ ನಮಸ್ಕರಿಸುತ್ತಾರೆ; ದೇವ, ಅವರ ಆ ಪ್ರಾರ್ಥನೆ ನಿನ್ನ ಪ್ರಸಾದದಿಂದ ಫಲಿಸಲಿ. ಕನ್ನೈದಿಲೆಯಂತೆ ಶ್ಯಾಮಲವರ್ಣನಾದ, ಎಲ್ಲ ಶತ್ರುಗಳನ್ನೂ ನಾಶಮಾಡುವ, ರಾಜೋತ್ತಮನಾದ ನಿನ್ನ ಮಗ ರಾಮನನ್ನು ಯುವರಾಜಪದದಲ್ಲಿ ಕಾಣಲು ಬಯಸುತ್ತೇವೆ. ವರದನೇ, ಸಮಸ್ತ ಲೋಕದ ಹಿತದಲ್ಲಿ ನಿರತನಾದ, ಉದಾರರಿಂದ ಸೇವಿತನಾದ, ದೇವದೇವನಿಗೆ ಸಮನಾದ ಆ ನಿನ್ನ ಮಗನನ್ನು ನಮ್ಮ ಹಿತಕ್ಕಾಗಿ ಬೇಗನೆ ಸಂತೋಷದಿಂದ ಅಭಿಷೇಕಿಸಲು ನೀನು ಯೋಗ್ಯನು.’ ಹೀಗೆ ಸರ್ಗವು ಪ್ರಜೆಗಳ ಸಾಮೂಹಿಕ ಪ್ರಾರ್ಥನೆಯೊಡನೆ ಮುಗಿಯುತ್ತದೆ; ಮುಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ರಾಜನು ವಸಿಷ್ಠ–ವಾಮದೇವರನ್ನು ಕರೆದು ಅಭಿಷೇಕದ ಸಾಮಗ್ರಿಗಳನ್ನು ಸಿದ್ಧಪಡಿಸುತ್ತಾನೆ. ‘ಭಾಗ್ಯದಿಂದ’ ಎಂಬ ಪದದ ಪುನರುಕ್ತಿಯು ಸಭಾಸದರ ಹರ್ಷಾತಿಶಯವನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ. ಸ್ತ್ರೀಯರ ಸಂಜೆ–ಬೆಳಗಿನ ಪ್ರಾರ್ಥನೆಯು ರಾಮನ ಜನಪ್ರಿಯತೆಯ ಅತ್ಯಂತ ಸೂಕ್ಷ್ಮವಾದ ಪ್ರಮಾಣ — ಯಾವುದು ಆಜ್ಞೆಯಿಲ್ಲದೆಯೇ ಮನೆಮನೆಯಲ್ಲಿ ನಡೆಯುತ್ತದೋ ಅದೇ ನಿಜವಾದ ಅನುರಾಗ. ಕೊನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ‘ವರದ’ ಎಂಬ ಸಂಬೋಧನೆ ಸಾರ್ಥಕ — ಇತರರಿಗೆ ವರಗಳನ್ನು ಕೊಡುವವನಿಂದಲೇ ಇಂದು ಪ್ರಜೆಗಳು ವರವನ್ನು ಬೇಡುತ್ತಿದ್ದಾರೆ. ‘ನಮ್ಮ ಹಿತಕ್ಕಾಗಿ’ ಎಂಬ ಪದದಿಂದ, ಈ ಯಾಚನೆ ರಾಮನಿಗಾಗಿ ಅಲ್ಲ, ತಮ್ಮ ಮತ್ತು ಲೋಕದ ಹಿತಕ್ಕಾಗಿ ಎಂದು ಅವರು ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿ ಹೇಳುತ್ತಾರೆ.

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्येऽयोध्याकाण्डे द्वितीयः सर्गः॥ २॥

ತಪ್ಪನ್ನು ತಿಳಿಸಿ

ಮೂಲ ಶ್ಲೋಕಗಳು ಮತ್ತು ಪದವಿವರಣೆಯೊಂದಿಗೆ ಓದಿ